مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) روان‌شناسی و دین 2008-1782 18 3 2025 11 22 مدل فرایندی تفکر آینده‌نگر در نوجوانان 12ـ16 ساله بر پایۀ نظریۀ داده‌بنیاد 69 94 2021636 10.22034/ravanshenasi.2025.2021636 FA نوید خاکبازان استادیار گروه روانشناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0000-0002-2977-4021 میلاد شعبانی کارشناسی ارشد - موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره قم 0000-0002-2565-994X Journal Article 2025 01 06 This qualitative study aimed to identify the psychological components influencing the formation of future-oriented thinking in adolescents and to develop a process model using a grounded theory methodology, following the systematic approach of Strauss and Corbin. Data were collected through semi-structured interviews with 17 adolescents aged 12-16 at cultural centers in Qom. Participants were selected via theoretical sampling until theoretical saturation was achieved. Data analysis proceeded through open, axial, and selective coding phases, with the validity of findings established through member checking and peer audit. The results indicated that future-oriented thinking is shaped by three categories of factors: interactive (environmental role, lived experiences, needs), cognitive (cognitive capabilities, beliefs), and motivational (motives, preferences, criteria, values). The core category emerging from the analysis was "aspiration." The resulting paradigm model provides a coherent framework, outlining causal conditions (values, needs, motivations), contextual conditions (environment, lived experiences), intervening conditions (cognitive capabilities, beliefs), strategies (planning), and consequences (realization of motives, need fulfillment). This model can serve as a foundation for educational and clinical interventions focused on future orientation during adolescence. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه‌های روان‌شناختی تأثیرگذار بر شکل‌گیری تفکر آینده‌نگر در نوجوانان و تدوین مدلی فرایندی در چارچوب نظریۀ داده‌بنیاد انجام شد. این مطالعه از نوع کیفی بوده و با استفاده از رویکرد نظام‌مند استراوس و کوربین طراحی گردید. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۷ نوجوان ۱۲ـ۱۶ ساله در بستر کانون‌های فرهنگی قم گردآوری شد. مشارکت‌کنندگان با روش نمونه‌گیری نظریه‌ای و بر اساس اصل اشباع نظری انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها در سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام شد و اعتبار یافته‌ها از طریق تطبیق با اعضا و ممیزی توسط همکاران تأیید گردید. نتایج نشان داد تفکر آینده‌نگر بر پایۀ سه دسته عامل شکل می‌گیرد: عوامل تعاملی (نقش محیط، تجارب زیسته، نیازها)، عوامل شناختی (توانمندی‌های شناختی، باورها) و عوامل انگیزشی (انگیزه‌ها و تمایلات، ملاک‌ها و ارزش‌ها). مقولۀ «آرزومداری» به‌عنوان پدیدۀ مرکزی (مقولۀ هسته) در مدل استخراج شد. مدل پارادایمی حاصل، با ترسیم شرایط علّی (ارزش‌ها و ملاک‌ها، نیاز‌ها و انگیزه‌ها)، زمینه‌ای (محیط و تجارب زیسته)، واسطه‌ای (توانمندی‌های شناختی باورها)، راهبرد (برنامه‌ریزی) و پیامدهای روان‌شناختی (تحقق انگیزه‌ها و برآورده شدن نیازها)، چارچوبی منسجم برای فهم سازوکارهای تفکر آینده‌نگر در نوجوانان ارائه می‌دهد. این مدل می‌تواند زمینه‌ساز مداخلات آموزشی و بالینی مبتنی‌بر آینده‌نگری در دورۀ نوجوانی باشد. https://ravanshenasi.nashriyat.ir/sites/ravanshenasi.nashriyat.ir/files/article-files/2021636-1762775851.pdf