مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 07 نقش مبانی اخلاق اسلامی در شکل گیری روان‌شناسی اسلامی از دیدگاه علامه محمدتقی مصباح 5003253 10.22034/ravanshenasi.2026.5003253 FA حسن رفیعی 7758453400050009 Journal Article 2025 12 23 The disconnection between descriptive psychology and normative ethics poses a fundamental challenge in the humanities. This study employs a descriptive-analytical method to explicate the role of Islamic ethical foundations in shaping the nature and structure of Islamic psychology from Allameh Mesbah Yazdi's perspective. Findings indicate that the theory of "Necessity by Measure" transforms ethical propositions into objective relationships, establishing a formative link between the two disciplines. In this system, "Self-Love" is identified as the sole origin of motivation requiring ethical direction, and personality is defined as "Shakilah" or ingrained habits in the soul. Furthermore, mental health is conceptualized as gradational movement towards Divine proximity, while psychopathology is explained through "Conflict of Desires" and "Identity Inversion" theories, where ethical vices lead to the metamorphosis of human reality. Consequently, Islamic psychology lacks epistemological validity without reliance on the ethical roadmap. گسست میان «دانش توصیفی روان‌شناسی» و «دانش هنجاری اخلاق» و تفکیک واقعیت از ارزش، همواره چالشی بنیادین در پارادایم‌های مدرن علوم انسانی بوده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، نقش مبانی اخلاق اسلامی را در نظام‌سازی و شکل‌گیری ماهیت روان‌شناسی از دیدگاه علامه مصباح یزدی (ره) تبیین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریه فلسفی «ضرورت بالقیاس»، با عبور از دوگانه‌انگاری‌ها، گزاره‌های اخلاقی را به روابط عینی و علی-معلولیِ سلامت‌ساز تبدیل کرده و پیوندی تکوینی میان «هست‌ها» و «بایدها» برقرار می‌سازد. در این نظام، «حبّ ذات» یگانه خاستگاه انگیزش است که سلامت آن در گرو جهت‌دهی صحیح به سوی مصادیق کمال حقیقی است و شخصیت، همان «شاکله» یا ملکات رسوخ‌یافته در نفس از طریق اراده می‌باشد. همچنین سلامت روان به معنای حرکت اشتدادی به سوی قرب الهی تعریف شده و آسیب‌شناسی روانی بر نظریات «تزاحم تمایلات» و «واژگونگی هویت» استوار است؛ جایی که طغیان رذایل اخلاقی موجب فروپاشی سلسله‌مراتب قوا و مسخ حقیقت انسانی می‌شوند. نتیجه آنکه روان‌شناسی اسلامی بدون ابتنا بر نقشه‌راه تکوینی اخلاق، فاقد اعتبار معرفت‌شناختی و کارآمدی درمانی است.