مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 04 نقش عوامل درونی و بیرونی در اختلالات روانی از دیدگاه ابو زید بلخی: بازخوانی تحلیلی در چارچوب طبّ‌النفس اسلامی 5003296 10.22034/ravanshenasi.2026.5003296 FA محمدجواد حمزه پور دانشجوی دکتری - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی 0009-0001-3827-3288 محمد تقی عابدی کارشناس ارشد 0009-0006-1550-5900 علی عسگری کارشناس ارشد هادی فلاح Journal Article 2025 12 30 Despite the growing use of multidimensional models in explaining mental disorders, contemporary research still lacks coherent theoretical frameworks capable of clarifying the interaction between biological, psychological, and environmental factors. Classical texts of Islamic ṭibb al-nafs—particularly Maṣāliḥ al-Abdān wa al-Anfus by Abu Zayd al-Balkhī—contain important conceptual models that have not yet been systematically examined. The central question of the present study is how al-Balkhī conceptualizes the role of internal and external factors in mental disorders, and how this conceptual structure can enrich current multi-factorial approaches. The aim of the study is to reconstruct al-Balkhī’s explanatory model through rigorous and fully documented analysis. Using a qualitative design and a thematic analysis approach, the text of Maṣāliḥ al-Abdān wa al-Anfus was coded page by page. This process yielded 274 meaning units, 132 open codes, 16 subthemes, and three overarching themes. The findings show that al-Balkhī views mental disorders as emerging from the dynamic interaction of three levels: internal factors (thoughts, temperament, and the regulating faculties of the self), external factors (sensory stimuli, environment, climate, water, and social relations), and the mediating mechanisms between them. This conceptual system presents a complex, network-based, multi-factorial model that exhibits remarkable alignment with contemporary biopsychosocial frameworks. با وجود گسترش مدل‌های چندبعدی در فهم اختلالات روانی، پژوهش‌های معاصر همچنان از فقدان چارچوب‌های نظری منسجم برای توضیح تعامل عوامل زیستی، روانی و محیطی رنج می‌برند. در این میان، متون کلاسیک طب‌النفس اسلامی—به‌ویژه مصالح الأبدان و الأنفس ابوزید بلخی—حاوی الگوهای نظری مهمی هستند که هنوز به‌صورت نظام‌مند بررسی نشده‌اند. مسئلهٔ اصلی پژوهش حاضر آن است که ساختار اندیشهٔ بلخی دربارهٔ نقش عوامل درونی و بیرونی در اختلالات روانی چیست و این ساختار چگونه می‌تواند درک ما را از مدل‌های چندعاملی غنی‌تر سازد. هدف مطالعه، بازسازی دقیق و مستند الگوی بلخی در تبیین اختلالات روانی است. پژوهش با روش کیفی و رویکرد تحلیل مضمون انجام شد و مصالح الأبدان و الأنفس به‌صورت صفحه‌به‌صفحه کدگذاری گردید. حاصل این فرایند استخراج ۲۷۴ واحد معنایی، ۱۳۲ کد باز، ۱۶ مضمون فرعی و سه مضمون اصلی بود. یافته‌ها نشان داد که بلخی اختلالات روانی را حاصل تعامل پویا میان سه سطح عوامل می‌داند: عوامل درونی (افکار، مزاج و قوای نفس)، عوامل بیرونی (محرک‌های حسی، محیط، آب‌وهوا و روابط اجتماعی) و سازوکارهای تعاملی میان این دو. این نظام مفهومی، الگویی شبکه‌ای و چندعاملی ارائه می‌کند که با رویکردهای زیستی‌ـ‌روانی‌ـ‌اجتماعی معاصر هم‌خوانی قابل توجهی دارد.