مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 08 19 نقش و تفاوت‌های فلسفه علم پیشینی و پسینی در تأسیس علم دینی با تاکید بر روانشناسی اسلامی 5003299 10.22034/ravanshenasi.2026.5003299 FA علی ابوترابی استادیار 000900032796090 Journal Article 2026 01 29 این مقاله تبیین می‌کند که تمایز علم دینی از علوم انسانی موجود، در تفاوتِ نقش دو رویکرد «فلسفه علم پیشینی» و «فلسفه علم پسینی» در فرایند تکوین علم است. فلسفه علم پسینی ماهیتی تاریخی، جامعه‌شناسانه و گزارش‌گونه دارد؛ علم را آن‌طور که پدید آمده توصیف می‌کند و کمتر رویکردی نقدمحور دارد. در این نگاه، مبانی و عناصر علم پس از تحقق آن شناسایی می‌شوند و تحلیل تحولات علمی نیز عمدتاً جبرگرایانه و نسبی‌گرایانه صورت می‌گیرد. در برابر، فلسفه علم پیشینی که مبنای تولید علم دینی است، رویکردی معرفت‌شناسانه، انتخاب‌گر و تحول‌خواه دارد. این رویکرد از مبانی آغاز می‌کند و از پایین‌به‌بالا به ساخت نظریه می‌پردازد و بر واقع‌گرایی و مبناگروی تکیه دارد. تولیدکنندگان علم دینی به سبب شروع از مبانی، نسبت به فلسفه علم و اثرپذیری‌های خود آگاه‌اند؛ حال آنکه بسیاری از نظریه‌پردازان علوم جدید از مبانی خود ناآگاه می‌مانند. تفاوت روش‌شناختی دو رویکرد نیز برجسته است: پیشینی تحلیلی ـ فلسفی است و پسینی تاریخی ـ توصیفی؛ و همین تفاوت، پیامدهای بنیادینی در امکان شکل‌گیری علم دینی به همراه دارد.