@article {
author = {Khaliliyan Shalamzari, Mahmoud and , Mahmoud},
title = {قوه ذکاوت در اندیشه ابن‌سینا: تحلیلی مفهومی - شناختی از سطوح پردازش عقلانی و دلالت‌های آن در تبیین نبوغ},
journal = {روان‌شناسی و دین 75 ، پاییز 1405},
volume = {19},
number = {3},
pages = {-},
year  = {2026},
publisher = {Imam Khomeini Educational and Research Institute},
issn = {2008-1782},
eissn = {2980-8472},
doi = {10.22034/ravanshenasi.2026.5004159},
abstract = {Despite substantial empirical advances, contemporary research on genius and advanced cognitive functioning continues to exhibit notable limitations, particularly a relative neglect of philosophical accounts and foundational analyses of the perceptual–cognitive structures underlying exceptional minds. The present study aims to revisit the concept of the “faculty of acuity” (quwwat zekavat) in the thought of Avicenna (Ibn Sīnā) and to elucidate its potential contribution to contemporary cognitive psychology. Employing a qualitative approach grounded in conceptual–interpretive analysis, key notions concerning the hierarchical structure of cognition were extracted from Avicenna’s primary texts and reinterpreted within the framework of modern cognitive theories. 
The findings indicate that acquired cognition comprises sensory, imaginal, estimative, and rational levels. Within rational cognition, three distinct stages are identified: discursive thought (fikr), intuition (ḥads), and acuity (zekavat). Discursive thought is characterized as stepwise syllogistic reasoning; intuition as the immediate apprehension of the middle term; and acuity as the highest level of inference, distinguished by greater speed and density of processing, enabling the integrated grasp of causal relations and the conclusions of multiple syllogisms simultaneously. Comparative analysis suggests that acuity may correspond to a form of highly efficient, integrated, and low-load cognitive processing. Furthermore, its origin is explained as innate, acquired, or a synthesis of both, with the highest manifestation emerging from the interaction between natural aptitude and cognitive cultivation. 
Overall, this study demonstrates that a renewed examination of acuity offers a theoretical framework for understanding advanced levels of learning and cognitive efficiency, while establishing a conceptual bridge between the Islamic philosophical tradition and contemporary cognitive science. Such a framework may contribute to the development of more comprehensive theoretical models in the study of genius and advanced education. 
},
keywords = {faculty of acuity, Avicenna (Ibn Sīnā), advanced learning, Genius, },
title_fa = {قوه ذکاوت در اندیشه ابن‌سینا: تحلیلی مفهومی - شناختی از سطوح پردازش عقلانی و دلالت‌های آن در تبیین نبوغ},
abstract_fa ={پژوهش‌های نبوغ و کارکردهای شناختی پیشرفته، علی‌رغم پیشرفت‌های تجربی، با کاستی‌ کم‌توجهی به تبیین‌های فلسفی و تحلیل ساختارهای ادراکی ذهن نابغه مواجه‌اند. هدف این مقاله بازخوانی «قوه ذکاوت» در اندیشه ابن‌سینا و تبیین ظرفیت آن برای غنی‌سازی مباحث روان‌شناسی شناختی است. پژوهش با روش کیفی تحلیل مفهومی–تفسیری انجام شد و مفاهیم مرتبط با مراتب ادراک از آثار ابن‌سینا استخراج و در چارچوب نظریه‌های جدید تفسیر گردید.
یافته‌ها نشان می‌دهد که شناخت حصولی با سه سطح «فکر»، «حدس» و «ذکاوت» از یکدیگر متمایز می‌شوند. فکر به‌عنوان استدلال قیاسی گام‌به‌گام، حدس به‌مثابه ادراک ناگهانی حدّوسط، و ذکاوت عالی‌ترین سطح استنباط معرفی می‌شود که با سرعت، روابط و نتایج چندین قیاس را به‌صورت یکپارچه درک می‌کند. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد ذکاوت را می‌توان با نوعی پردازش بسیار کارآمد و یکپارچه شناختی متناظر دانست. همچنین منشأ آن در سه صورت ذاتی، اکتسابی و ترکیبی تبیین می‌شود که مرتبه برتر آن در تعامل استعداد اولیه و پرورش شناختی شکل می‌گیرد.
نتایج نشان داد بازخوانی ذکاوت می‌تواند چارچوبی نظری برای فهم سطوح پیشرفته یادگیری و کارآمدی شناختی فراهم آورد و پلی میان سنت فلسفی اسلامی و مباحث نوین علوم شناختی ایجاد کند. همچنین به توسعه مدل‌های نظری در مطالعه نبوغ و آموزش پیشرفته یاری رساند.},
keywords_fa = {ابن‌سینا ,یادگیری پیشرفته ,قوه ذکاوت ,نبوغ ,},
url = {https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/5004159},
eprint = {}
}