@article {
author = {Khaliliyan Shalamzari, Mahmoud and saidiy, Mahmoud},
title = {قوة ذکاوت در اندیشة ابن‌سینا:  تحلیلی مفهومی ـ شناختی از سطوح پردازش عقلانی و دلالت‌های آن در تبیین نبوغ},
journal = {روان‌شناسی و دین 75 ، پاییز 1405},
volume = {19},
number = {3},
pages = {155-173},
year  = {2026},
publisher = {Imam Khomeini Educational and Research Institute},
issn = {2008-1782},
eissn = {2980-8472},
doi = {10.22034/ravanshenasi.2026.5004159},
abstract = {Despite advances in experimental findings, contemporary research in the field of genius and advanced cognitive functions still faces shortcomings—such as insufficient attention to philosophical explanations and to the analysis of the fundamental perceptual structures of the mind of the gifted. This article aims to re-examine the concept of “power of ingenuity” (quwwat al-dhakā’) in Avicenna’s thought and to explain its capacity for enriching discussions in cognitive psychology. The study was conducted using a qualitative approach and the method of conceptual–interpretive analysis. Relevant concepts concerning the degrees of perception were extracted from Avicenna’s principal works and then interpreted within the framework of contemporary theoretical perspectives. The findings indicate that acquired knowledge has stages of sense, imagination, and estimation (as well as illusion), culminating in rational cognition. Within the rational level, three distinct stages—thinking (fikr), intuition (ḥads), and ingenuity (dhakā’)—are differentiated from one another. Fikr is presented as step-by-step syllogistic reasoning; ḥads as the immediate apprehension of the middle term; and dhakā’ as the highest level of inference, characterized by a more “sacred”/spiritually infused disposition that operates with greater speed and compression, enabling the integrated grasp of causal relations and the outcomes of multiple syllogisms. Comparative analysis suggests that ingenuity (dhakā’) can be understood as a form of highly efficient, integrated, and low cognitive-load processing. Its source is further explained in terms of three modalities: innate, acquired, and a combined form, with the highest level emerging through the interaction of initial aptitude and cognitive development. Overall, the study shows that revisiting the concept of dhakā’ can provide a theoretical framework for understanding advanced levels of learning and cognitive efficiency, and can create a conceptual bridge between the Islamic philosophical tradition and modern cognitive science. Such a framework may help develop richer theoretical models for the study of genius and for advanced education.},
keywords = {Power of Ingenuity, Avicenna, advanced learning, Genius, },
title_fa = {قوة ذکاوت در اندیشة ابن‌سینا:  تحلیلی مفهومی ـ شناختی از سطوح پردازش عقلانی و دلالت‌های آن در تبیین نبوغ},
abstract_fa ={پژوهش‌های معاصر در حوزة نبوغ و کارکردهای شناختی پیشرفته علی‌رغم پیشرفت‌های تجربی، با کاستی‌هایی همچون کم‌توجهی به تبیین‌های فلسفی و تحلیل ساختارهای ادراکی بنیادین ذهن نابغه مواجه‌اند. هدف این مقاله بازخوانی مفهوم «قوة ذکاوت» در اندیشة ابن‌سینا و تبیین ظرفیت آن برای غنی‌سازی مباحث روان‌شناسی شناختی است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مفهومی ـ تفسیری انجام شد و مفاهیم مرتبط با مراتب ادراک از آثار اصلی ابن‌سینا استخراج و در چارچوب نظریه‌های جدید تفسیر گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که شناخت حصولی دارای مراتب حسی، خیالی، وهمی و عقلی است و در مرتبة عقلانی سه سطح «فکر»، «حدس» و «ذکاوت» از یکدیگر متمایز می‌شوند. فکر به‌عنوان استدلال قیاسی گام‌به‌گام، حدس به‌مثابة ادراک ناگهانی حد وسط، و ذکاوت به‌عنوان عالی‌ترین سطح استنباط معرفی می‌شود که با خمیرمایه‌ای قدسی با سرعت و فشردگی بیشتر، روابط علّی و نتایج چندین قیاس را به‌صورت یکپارچه درک می‌کند. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد ذکاوت را می‌توان با نوعی پردازش بسیار کارآمد، یکپارچه و کم‌بار شناختی متناظر دانست. همچنین منشأ آن در سه صورت ذاتی، اکتسابی و ترکیبی تبیین می‌شود که مرتبة برتر آن در تعامل استعداد اولیه و پرورش شناختی شکل می‌گیرد. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که بازخوانی مفهوم ذکاوت می‌تواند چارچوبی نظری برای فهم سطوح پیشرفته یادگیری و کارآمدی شناختی فراهم آورد و پلی مفهومی میان سنت فلسفی اسلامی و مباحث نوین علوم شناختی ایجاد کند. چنین چارچوبی می‌تواند به توسعة مدل‌های نظری غنی‌تر در مطالعة نبوغ و آموزش پیشرفته یاری رساند.},
keywords_fa = {قوة ذکاوت ,ابن‌سینا ,یادگیری پیشرفته ,نبوغ ,},
url = {https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/5004159},
eprint = {https://ravanshenasi.nashriyat.ir/sites/ravanshenasi.nashriyat.ir/files/article-files/5004159-1792840160.pdf}
}