TY  - JOUR
ID  - 5004159
TI  - قوه ذکاوت در اندیشه ابن‌سینا: تحلیلی مفهومی - شناختی از سطوح پردازش عقلانی و دلالت‌های آن در تبیین نبوغ
JO  - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
JA  - 3
LA  - fa
SN  - 2008-1782
AU  - Khaliliyan Shalamzari, Mahmoud
AD  - استادیار - دانشگاه شاهد
AU  - , Mahmoud
AD  - استادیار - گروه فلسفه_دانشگاه شاهد
Y1  - 2026
PY  - 2026
VL  - 19
IS  - 3
SP  - 
EP  - 
KW  - ابن‌سینا
KW  - یادگیری پیشرفته
KW  - قوه ذکاوت
KW  - نبوغ
DO  - 10.22034/ravanshenasi.2026.5004159
AB  - پژوهش‌های نبوغ و کارکردهای شناختی پیشرفته، علی‌رغم پیشرفت‌های تجربی، با کاستی‌ کم‌توجهی به تبیین‌های فلسفی و تحلیل ساختارهای ادراکی ذهن نابغه مواجه‌اند. هدف این مقاله بازخوانی «قوه ذکاوت» در اندیشه ابن‌سینا و تبیین ظرفیت آن برای غنی‌سازی مباحث روان‌شناسی شناختی است. پژوهش با روش کیفی تحلیل مفهومی–تفسیری انجام شد و مفاهیم مرتبط با مراتب ادراک از آثار ابن‌سینا استخراج و در چارچوب نظریه‌های جدید تفسیر گردید.
یافته‌ها نشان می‌دهد که شناخت حصولی با سه سطح «فکر»، «حدس» و «ذکاوت» از یکدیگر متمایز می‌شوند. فکر به‌عنوان استدلال قیاسی گام‌به‌گام، حدس به‌مثابه ادراک ناگهانی حدّوسط، و ذکاوت عالی‌ترین سطح استنباط معرفی می‌شود که با سرعت، روابط و نتایج چندین قیاس را به‌صورت یکپارچه درک می‌کند. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد ذکاوت را می‌توان با نوعی پردازش بسیار کارآمد و یکپارچه شناختی متناظر دانست. همچنین منشأ آن در سه صورت ذاتی، اکتسابی و ترکیبی تبیین می‌شود که مرتبه برتر آن در تعامل استعداد اولیه و پرورش شناختی شکل می‌گیرد.
نتایج نشان داد بازخوانی ذکاوت می‌تواند چارچوبی نظری برای فهم سطوح پیشرفته یادگیری و کارآمدی شناختی فراهم آورد و پلی میان سنت فلسفی اسلامی و مباحث نوین علوم شناختی ایجاد کند. همچنین به توسعه مدل‌های نظری در مطالعه نبوغ و آموزش پیشرفته یاری رساند.
UR  - https://ravanshenasi.nashriyat.ir/node/5004159
L1  - ER  -