چالش قهر و مهر در قرآن و روان شناسي/ محمد كاوياني/ سيده زهره موسوي

 

چالش قهر و مهر در قرآن و روان‏شناسى

دكتر مريم وفايى1 / مريم روشن2

محمد كاويانى[130] / سيده زهره موسوى[131]

چكيده

در اين پژوهش، دو مفهوم از روان‏شناسى اجتماعى، يعنى رفتار حمايتى و پرخاشگرى را به اختصار معرفى كرده و سپس به ارزش‏يابى آنها از ديدگاه قرآن پرداخته‏ايم. نتايج اين پژوهشِ موضوع محور عبارت است از:

الف) اصل اوليه بر رفتار حمايتى است و پرخاشگرى به هنگام ضرورت، انجام مى‏شود؛

ب) رفتار حمايتى به سه شكل مالى، عاطفى و رفتارى صورت مى‏گيرد؛ ج) تنها هنگامى از رفتار حمايتى نهى مى‏شود كه اولاً، سبب تقويت دشمنان و دشمنى آنها با اسلام بشود؛ ثانيا، به تقويت صفات منفى مانند تنبلى و احساس ذلت بينجامد؛

د) پرخاشگرى، نه قابل نفى مطلق و نه قابل دفاع مطلق است؛ ه) همواره در طول زندگى بشر، پرخاشگرى وجود داشته است؛ و) هدف از پرخاشگرى، بايد معقول و در جهت اصلاح فرد و جامعه باشد؛

ز) نوع پرخاشگرى بايد با هدف مورد نظر سازگار باشد؛

ح) قرآن، به شيوه‏هاى گوناگون پرخاشگرى (عملى و كلامى) پرداخته است.

 

كليد واژه: روان‏شناسى اجتماعى، پرخاشگرى، رفتار حمايتى، قرآن كريم.

رفتارهاى حمايتى (حمايت اجتماعى)

1. تعريف رفتار حمايتى

رفتار حمايتى، رفتارى است كه به قصد سود رساندن به ديگران انجام مى‏شود، ولى براى عامل، سود آشكارى دربرندارد. روان‏شناسان اجتماعى، عوامل ايجاد يا منع رفتار امدادگرانه را بررسى كرده و از آن، با عنوان‏هايى مانند رفتار حمايت اجتماعى،[132] امداد،[133]نوع‏دوستى،[134] يا رفتار خيرخواهانه[135] ياد كرده‏اند. بيشتر پژوهش‏ها در اين زمينه، بهموقعيت‏هاى اضطرارى مربوط است. (دونلسون و ديگران، 1994)

اين پژوهش‏ها در دهه 1960م. شروع شد. نقطه شروع، حادثه تأسف‏بارى بود كه براى خانم كاترين كِنُووس[136] در خيابان رخ داد. او مورد حمله مردى كارد به دست قرارگرفت و زخمى شد. او پيوسته كمك مى‏خواست و فرياد مى‏كشيد. با روشن شدن چراغ‏هاى آپارتمان‏هاى اطراف، مهاجم اندكى عقب‏نشينى كرد، ولى دوباره برگشت. اين كشمكش 45 دقيقه ادامه يافت و با اينكه بعدها معلوم شد 38 نفر نظاره‏گر اين ماجرا بوده‏اند، ولى نه‏تنها هيچ كس به كمك آن زن نيامد، بلكه هيچ كس حتى زحمت زنگ زدن به پليس را نيز به خود نداد و سرانجام، زن با ضربات كارد آن مرد كشته شد.

از اين رو، اين پرسش مطرح شد كه چرا هيچ كس به كمك آن زن نيامد. آيا به خاطر بى‏عاطفگى يا بى‏تفاوتى نسبت به مشكلات ديگران بوده است يا به دليل بيمارى اجتماع و نظام اجتماعى؟ دو پژوهشگر به نام‏هاى دارلى[137] و لاتانه[138] (1972م.)به اين موضوع پرداختند.

2. مراحل بروز رفتار حمايتى

براى اينكه بيننده يك صحنه اضطرارى بتواند تصميم بگيرد، بايد مراحل زير را طى كند (دونلسون و ديگران، 1994):

مرحله اول ـ توجه به موقعيت اضطرارى؛ در بسيارى از موارد، ما به دليل توجه به امور شخصى، گويا اساسا چشم و گوش خود را بر روى امور مربوط به ديگران، هرچند در موقعيت‏هاى اضطرارى مى‏بنديم. لاتانه و دارلى (1972م) در اين زمينه، آزمايشى انجام دادند. آنان تعدادى دانشجو را براى سخنرانى درباره نيكوكارى دعوت كردند. سپس آنها را به سه صورت از برنامه آگاه كردند؛ به برخى گفتند مقدارى وقت داريد. برخى ديگر گفتند: اگر هم‏اكنون حركت كنيد، سروقت مى‏رسيد. به گروه سوم نيز گفتند اندكى دير شده است و كمى با تأخير مى‏رسيد. آن‏گاه در مسير آنها يك موقعيت اضطرارى ساختگى را قرار دادند؛ كسى خود را به زمين انداخته بود و آه و ناله مى‏كرد. نتيجه اين شد كه از گروه اول 63 %، از گروه دوم 45% و از گروه سوم، تنها 15% به كمك آن فرد شتافتند. نمودار شماره (6) نتايج را به خوبى نشان مى‏دهد.

 

نمودار (1) ـ موقعيت اضطرارى و رفتار حمايتى، هم‏بستگى منفى دارند.

مرحله دوم ـ اطمينان به اضطرارى بودن موقعيت؛ ما معمولاً دوست داريم رفتار ديگران را به آسان‏ترين و محتمل‏ترين وجه برداشت كنيم. درباره كسى كه به سرعت مى‏دود، مى‏گوييم شايد عجله دارد تا به اتوبوس برسد، يا ورزش مى‏كند، ولى احتمال تعقيب دزدى كه كيف او را ربوده است، آخرين احتمالى است كه به ذهن مى‏آيد. شايد افراد به اطلاعاتى، بيشتر اهميت مى‏دهند كه بر اساس آن، لازم نباشد كارى انجام دهند.

مرحله سوم ـ احساس مسئوليت در مورد امدادگرى؛ در بسيارى از موارد، همانند آتش‏سوزى يا تصادف، مسئوليت‏ها تقسيم كار شده است، ولى گاهى چنين نيست. در اينجا معمولاً كسى را مسئول مى‏دانيم كه رهبرى كار را به عهده گرفته است. براى مثال، اگر در كلاس درس باشد، معلم و اگر در اتوبوس باشد، راننده و اگر در مهدكودك باشد، مربيان را مسئول مى‏دانيم.

مرحله چهارم ـ داشتن مهارت و توانايى كافى در انجام دادن امداد؛ بعضى موقعيت‏ها، كارى ساده است و هر كس مى‏تواند به انجام رساند؛ مانند عبور دادن يك پيرمرد از خيابان و... ولى اگر كسى را در حال غرق شدن ببينيم، تنها زمانى اقدام مى‏كنيم كه شنا بلد باشيم و توان نجات او را نيز داشته باشيم.

مرحله پنجم ـ تصميم‏گيرى نهايى براى امداد؛ مراحل گذشته كافى نيست؛ زيرا چه بسا موانعى در كار باشد؛ براى مثال، فرد بترسد اگر شخص آسيب‏ديده‏اى از تصادف را به بيمارستان برساند، خودش را مسئول تصادف بدانند. (دونلسون و ديگران، 1994)

 

3. تبيين‏هاى نظرى درباره خوددارى از رفتار حمايتى

الف) نظريه ماهيت شهرنشينى: چرا در ماجراى خانم كاترين كنوويس، هيچ كس كمك نكرد؟ برخى اين بى‏تفاوتى را به زندگى شهرنشينى نسبت مى‏دهند و به پژوهش‏هايى نيز استناد مى‏كنند؛ براى مثال، ميلگرام[139] (1970م.) معتقد است رفتار امدادگرى براىديگران، در روستاها بيشتر از شهرهاست. آماتو[140](1983م.) نيز با 180 دانشجو از پنجكشور مختلف درباره تفاوت رفتار حمايتى در شهرهاى كوچك و بزرگ مصاحبه كرد و معلوم شد كه همه آنان، احتمال رفتار حمايتى در شهرهاى كوچك را بيشتر از شهرهاى بزرگ مى‏دانند، ولى پژوهش‏هاى لاتانه و دارلى (1970م.) اين مطلب را تأييد نكرد، بلكه آنان علت‏هاى ديگرى را مطرح كردند؛ براى مثال، نخست فرد، دقت مى‏كند ببيند شخص زمين خورده، مست است يا معتاد، يا ناتوانى و معلوليت جسمانى دارد و سپس به كمك كردن يا نكردن تصميم مى‏گيرد.

ب) نظريه پخش مسئوليت: افزون بر اين، لاتانه و دارلى (1970م.) نظريه «پخش مسئوليت»[141] را نيز مطرح مى‏كنند. اگر براى مثال، n نفر ناظر يك موقعيت اضطرارىباشند، هر كدام از آنها مسئوليت خود را تنها در حد n1 مى‏داند. از اين رو، هرچه تعداد ناظران افزايش يابد، رفتار حمايتى كاهش مى‏يابد.

البته در جامعه اسلامى اگر فرهنگ اصيل اسلامى جارى باشد، نظريه پخش مسئوليت مصداق پيدا نمى‏كند؛ چون در اسلام، هر كار ضرورى مادامى كه انجام نشده است بر دوش همه سنگينى مى‏كند، همه مسئوليت دارند و به عبارت فقهى «واجب كفايى» است، يعنى هرگاه يك نفر انجام داد از عهده بقيه هم ساقط مى‏شود، اما تا انجام نشده است همه مؤظف به انجام آن هستند.

سنيكر[142] و هندريك[143] (1983) در آزمونى، از آزمودنى‏ها خواستند كه از طريق شبكهمداربسته صوتى با دانشجويان ديگر گفت‏وگو كنند. بعضى خيال مى‏كردند مخاطبانشان چند نفرند و بعضى گمان مى‏كردند يك نفر است. ناگهان، آزمودنى در هنگام صحبت، آه و ناله‏اى مى‏شنيد و كلام از آن طرف قطع مى‏شد. آزمودنى‏هايى كه مخاطب خود را تنها مى‏پنداشتند، به زودى خود را به مخاطب مى‏رساندند تا به او كمك كنند، ولى آنها كه مخاطبان را چند نفر مى‏پنداشتند، لازم نمى‏ديدند كه به كمك بشتابند. (به نقل از: بركوتيز، 1372ه . ش)

ج) نظريه غفلت جمعى: نظريه پخش مسئوليت به موقعيت بدون ابهام مربوط بود، ولى پژوهشگران براى موقعيت مبهم، نظريه «غفلت جمعى»[144] را مطرح كرده‏اند. اين نظريه به ارزيابىفرد از موقعيت و فرد نيازمند و استحقاق او براى دريافت كمك مربوط مى‏شود. سال‏خوردگان، زنان، بيماران، بيش از ديگران كمك دريافت مى‏كنند، ولى كسانى مانند معتادان و مست‏ها كه به خاطر كوتاهى خود نيازمند كمك شده‏اند، كمتر مورد توجه واقع مى‏شوند.

 

4. ويژگى‏هاى حمايت كنندگان

تفاوت‏هاى فردى كمك‏كنندگان نيز تأثيرگذار است. ميزان «همدلى»[145] افراد متفاوتاست. برخى، از ناراحتى ديگران به شدت ناراحت مى‏شوند و آن را ناراحتى خود مى‏دانند و برخى هرگز اندوهگين نمى‏شوند. نگران شدن از ناراحتى ديگران، حالتى عاطفى است كه در كودكان 12 ماهه (بارون و بايرن به نقل از: برادرز،[146] 1990م.) و حتىدر ميمون‏ها و بوزينه‏ها (آنگرر[147] و همكاران) نيز يافت مى‏شود.

افراد همدلى كننده، سه ويژگى دارند: 1. نگران نياز ديگران هستند؛ 2. با ديگران اشتراك نظر دارند و مى‏توانند خود را به جاى ديگران بگذارند؛ 3. احساسات همدلانه خود را از طريق رفتارهايى مانند گريه درموقعيت‏هاى غم‏انگيز بروز مى‏دهند. (ماليم، به نقل از: آيزنبرگ و همكاران، 1991م.) زنان، همدلى بيشترى با ديگران دارند. (فلدمن و ديگران، 1985م.)

 

5. مؤلفه‏هاى پنج‏گانه شخصيت نوع‏دوست

يك ـ همدلى بخش مهمى از خودپنداره اين نوع افراد است. آنان خود را مسئول مى‏دانند و خودكنترلى[148] نيرومندى دارند؛

دو ـ بيشترشان معتقدند پاداش كار خوب در دنيا داده مى‏شود و از ديد آنها نظام جهان، عادلانه و قابل پيش‏بينى است؛

سه ـ خود را داراى مسئوليت اجتماعى معرفى مى‏كنند؛

چهار ـ خود را داراى «منبع مهار درونى»[149] و متفاوت با بعضى افراد ديگر مى‏دانند؛

پنج ـ كمتر خودمحور و كمتر رقابت‏جو هستند.

اين پنج متغير، همان‏هايى است كه در دهه 40 در اروپاييان يافت مى‏شد و سبب مى‏گرديد تا افرادى را از آزار نازى‏ها نجات دهند. (اولينز[150] و اولينر[151] 1988، به نقل از: دونلسون)

 

6. نقش الگوهاى اجتماعى در رفتار حمايتى

رفتار افراد در موقعيت‏هاى امدادى، داراى يك سرى هنجارهاى اجتماعى است. بِريَن[152]و تست[153] (1967م.) در اين باره يك آزمايش ميدانى انجام دادند. در يك جاده، مردىايستاده و در حال كمك كردن به زنى است كه خودرواش پنچر شده است با فاصله نه‏چندان زياد، زنى با خودرو پنچر شده‏اش ايستاده و كمك مى‏خواهد، كسانى كه صحنه قبل را ديده‏اند، اين هنجار اجتماعى در آنها تقويت شده و براى كمك به زن دوم، بيشتر از كسانى كه اين صحنه را نديده‏اند اقدام مى‏كنند.

گاهى با نمايش‏هاى تلويزيونى اين هنجارها را تقويت كرده و در نتيجه، باعث بيشتر شدن رفتارهاى حمايتى شده‏اند. فورگ[154] و فميستر[155] (1987م.) به دو دسته كودك 6ساله، دو فيلم نمايش دادند. در يكى، الگوى رفتار حمايتى و در ديگرى الگوى عدم رفتار حمايتى به نمايش گذاشته شد. سپس هر دو گروه مشغول بازى و نوعى مسابقه شدند. در بين بازى، توله‏سگ‏هايى را به ميان آنها فرستادند كه احتياج به كمك داشتند. كودكان دسته اول كمك كردند و كودكان دسته دوم كمك نكردند. (نقل از: بارون و بايرن)

 

7. رفتار حمايتى در قرآن

معمولاً روان‏شناسى اجتماعى امروز، به تعيين ارزش‏ها نمى‏پردازد، بلكه رفتار افراد را در جامعه و به‏ويژه در گروه توصيف مى‏كند. در زمينه رفتار حمايتى نيز اين سخن صادق است. روان‏شناسى اجتماعى مى‏گويد كه رفتار حمايتى در چه افرادى وجود دارد يا ندارد؛ براى اجراى يك رفتار حمايتى، چه مراحلى بايد طى شود؛ كدام تبيين نظرى در اين موضوع با واقعيت‏هاى بيرونى سازگارتر است و... .

اما از قرآن انتظار مى‏رود كه به ارزش‏ها و ضد ارزش‏ها بپردازد و بيان كند كه رفتار حمايتى در كجا لازم است و در كجا لازم نيست؛ چه مقدار از آن الزامى و چه مقدار ترجيحى است و... .

آموزه‏هاى اسلام در اين زمينه، از نوع بايدهاست. به بيان ديگر، رفتارهاى حمايتى از هيچ كس و در هيچ شرايطى دريغ نمى‏شود، مگر در جايى كه باعث تقويت دشمنان دين و دشمنى آنان با دين شود يا پى‏آمدهايى منفى مانند تحقير فرد يا تنبلى او را در پى داشته باشد. در اين صورت، رفتار حمايتى ممنوع است. در غير اين صورت، بسيار شايسته است و به صورت‏هاى مختلف الزامى و ترجيحى بيان شده و با عنوان‏هايى مانند مواسات، احسان، تأليف قلوب، اداى تكاليف مالى و... از آنها ياد شده است. ما در ادامه، نخست به افراد حمايت شونده مى‏پردازيم و سپس با توضيح انواع حمايت‏هاى مالى و عاطفى و رفتارى، هر كدام را به اختصار بررسى مى‏كنيم.

 

افراد و گروه‏هاى حمايت شونده

رفتار حمايتىحمايت‏هاى مالى

انواع مختلف حمايتحمايت‏هاى عاطفى

حمايت‏هاى رفتارى

نمودار (2) ـ رفتار حمايتى در نظام مفهومى اسلام

الف) افراد و گروه‏هاى حمايت شونده: با نگاهى اجمالى، رويكرد قرآن را به اين موضوع درمى‏يابيم. درخواست‏كننده‏ها و محرومان،[156] بستگان، يتيمان، مسكينان، در راه‏ماندگان و اسيران[157] از افرادى هستند كه بسيار به آنها سفارش شده است. حمايت از زنان و مردان و فرزندان ستم كشيده‏اى كه مورد ظلم واقع شده‏اند، لازم است.[158] سرمايه‏داران نبايد از دادن مال به خويشاوندان و تهى‏دستان و مهاجران در راه خدا دريغ ورزند.[159] اگر بدهكارى، تنگ‏دست باشد، بايد تا زمان فراخ‏دستى، به او مهلت داد و اگر به راستى قدرت پرداخت ندارد، بهتر است به او بخشيده شود.[160]

اگر در كنار اين سفارش‏ها، به حقوق متقابل والدين و فرزندان،[161] همسران و برادرى تمام مؤمنان[162] و رابطه‏اى كه ميان برادران ترسيم مى‏شود، توجه كنيم، اطمينان مى‏يابيم كه در اين نظام مفهومى، هيچ نيازمندى فراموش نشده است. البته حمايت‏ها، همه از يك نوع نيست؛ يعنى اين گونه نيست كه تنها به حمايت مالى بسنده شود و از حمايت‏هاى عاطفى يا رفتارى غفلت گردد؛ به ويژه با تأكيدى كه اسلام بر خويشاوندان و رفع نيازمندى‏هاى آنان دارد و اولويت‏بندى‏هايى كه بين آنان قرار داده است باعث مى‏شود بستگان نزديك، بستگان رده دوم و سوم و همسايگان و ديگران، هر كدام به نوبه خود مورد توجه و حمايت قرار بگيرند.

ب) حمايت‏هاى مالى: بيشترين آيات درباره حمايت، از نوع حمايت‏هاى مالى است. لازم است از افراد و گروه‏هاى ياد شده حمايت‏هاى مالى شود. قرآن نه‏تنها بر اين حمايت‏ها تأكيد دارد، بلكه حمايت‏هاى غير الزامى را نيز بارها سفارش مى‏كند. يكى از ويژگى‏هاى متقيان اين است كه در اموال خودشان، حق معينى را براى درخواست‏كنندگان و محرومان قرار مى‏دهند.[163] خداوند اين نوع حمايت‏ها را نوعى قرض دادن به خدا معرفى مى‏كند و اعلان عمومى مى‏كند كه چه كسى است تا به خدا قرض‏الحسنه بدهد و از خداوند چند برابر آن را بازستاند.[164] در جاى ديگر، آن را به دانه‏اى تشبيه مى‏كند كه هفت خوشه بروياند و در هر خوشه صد دانه باشد.[165] همچنين در مواردى نيز، بخل ورزيدن را نكوهش مى‏كند و مى‏گويد كسانى كه بخل مى‏ورزند، هرگز تصور نكنند كه اين به سود آنهاست، بلكه به زيان آنهاست و به زودى در روز قيامت، آنچه كه به آن بخل ورزيده‏اند، غل و زنجير گردنشان مى‏شود.[166] امورى مانند ارث، وصيت،[167] وقف، قرض دادن و... نيز در چارچوب حمايت‏هاى مالى جاى دارند.

ج) حمايت‏هاى عاطفى: تمام حمايت‏هاى مالى، به همراه حمايت‏هاى عاطفى است. فرد حمايت كننده، به عنوان وظيفه الهى و معامله با خداوند حمايت مى‏كند و نه‏تنها هيچ احساس منفى نسبت به حمايت شونده ندارد، بلكه معمولاً اين حمايت همراه با احساسى مثبت و علاقه‏مندى به اوست. همواره بر ناشناس ماندن حمايت كننده سفارش شده است؛ مگر در آنجا كه معرفى شدن آنان باعث تشويق و ترغيب ديگران شود؛ زيرا اين مسئله آثار عاطفى بر حمايت كننده و حمايت شونده دارد. خداوند به صراحت از منّت‏گذارى بر حمايت شونده بازمى‏دارد[168] و مى‏فرمايد: مَثَل كسانى كه در انفاق كردن ظاهرسازى و ريا مى‏ورزند، همچون سنگى است كه گرد و غبارى بر آن نشسته و رگبارى شديد به آن باريده و آن [سنگ] را سخت و صاف بر جاى نهاده است.[169] اما مَثَل كسانى كه در اين انفاق‏ها، تنها رضايت خداوند را در نظر مى‏گيرند، چونان باغى است بر فراز پشته‏اى كه اگر رگبارى به آن برسد، دوچندان ميوه مى‏دهد و اگر رگبارى هم به آن نرسد، بارش باران [براى آن بس است].[170]قرآن، دست‏گيرى از يتيم را با تعبيرهاى بسيار زيبايى، مانند تكريم و بزرگ‏داشت يتيم[171] بيان مى‏كند.

مفاهيم مهمى مانند مواسات، محبت، الفت، اخوت و احسان در اين نظام مفهومى لبريز از حمايت‏هاى عاطفى است. حتى گاهى حمايت‏هاى مادى نيز در حكم ابزارى براى حمايت‏هاى عاطفى و به دست‏آوردن دل انسان‏هاست تا به دين حق بگرايند.[172] اساسا پاى‏بندى به دين حق و چنگ زدن به ريسمان الهى، باعث مهربانى دل‏ها با يكديگر و از ميان رفتن دشمنى‏ها مى‏شود.[173]خداوند، به برقرارى بعضى پيوندها امر كرده است؛ زيرا پيوند ميان خويشاوندان از مصداق‏هاى قطعى و پيوندهاى اجتماعى، دوستى، پيوند با رهبران الهى و پيوند با خدا نيز از مصداق‏هاى احتمالى آن است.[174] از ديدگاه قرآن، هر كس اين پيوندها را قطع كند، از جمله زيان‏كاران واقعى خواهد بود.[175] روابط خانوادگى، روابط استادى و شاگردى، روابط همسايگان با يكديگر و...، نيز نوعى حمايت‏هاى عاطفى است كه مجالى ديگر مى‏خواهد.

د) حمايت‏هاى رفتارى: حمايت رفتارىِ محض و خالى از عواطف مثبت، در اسلام وجود ندارد. همه حمايت‏هاى رفتارى، از حمايت‏هاى عاطفى لبريز است و نيز بيشتر حمايت‏هاى عاطفى نيز در رفتار تجلى مى‏يابد. حمايت عاطفى، به گفتار عاطفى و نشانه‏هاى غير كلامى خلاصه نمى‏شود، بلكه بيشتر در رفتارها تجلى مى‏يابد. دستورهايى مانند «در كارهاى نيك هم‏يارى داشته باشيد»[176] و «براى نجات مستضعفان از دست ظالمان بكوشيد»[177] به حمايت‏هاى رفتارى اشاره دارد. براى مثال، حضرت موسى عليه‏السلام به كمك يكى از پيروان خود شتافت؛ به گونه‏اى كه اين كار به مرگ طرف مقابل انجاميد.[178] مردى از دورافتاده‏ترين نقطه شهر، دوان دوان پيش موسى آمد و از توطئه دشمنان براى به قتل رساندن وى خبر داد؛[179] برادران يوسف عليه‏السلام اظهار آمادگى كردند تا به جاى بنيامين زندانى شوند؛[180] خضر عليه‏السلام ديوار در حال خراب شدن را تعمير كرد تا گنجى كه زير آن پنهان بود و به دو پسربچه يتيم تعلق داشت، براى آنها باقى بماند؛[181] همچنين كشتى را سوراخ كرد تا سالم نباشد و در نتيجه، از تصرف غاصبانه پادشاه آن ديار در امان ماند و صاحبان بينواى آن، بتوانند از آن استفاده كنند.[182] همه اين نمونه‏ها، به حمايت‏هاى رفتارى اشاره دارند.

 

خشونت و پرخاشگرى[183]

8. تعريف خشونت[184] و پرخاشگرى

پرخاشگرى، رفتارى است كه به قصد آسيب رساندن (شامل آزارهاى روانى همچون تحقير، توهين، فحاشى و...) به كسى يا چيزى انجام مى‏شود. قصد در اين تعريف، اهميت زيادى دارد. پرخاشگرى مى‏تواند ناپسند يا پسنديده باشد. سربازى كه دشمنش را مى‏كشد، پرخاشگر است، ولى ناپسند نيست. مجازات مجرمان نيز همين گونه است. (بارون و بايرن، 1997م.)

 

9. ديدگاه‏هاى نظرى درباره پرخاشگرى

در مورد پرخاشگرى، دو نظر اساسى وجود دارد. برخى آن را ذاتى و برخى ديگر اكتسابى مى‏دانند. گروه دوم معتقدند هرچند انسان با چنين ظرفيتى آفريده شده است، ولى رفتار پرخاشگرى اجتناب‏پذير است. بعضى از آنان بر يادگيرى اجتماعى و برخى ديگر بر يادگيرى شناختى تأكيد دارند.كسانى كه آن را ذاتى مى‏دانند، بعضى بر مبانى زيست‏شناختى و بعضى بر نظريه كشاننده‏اى تأكيد مى‏كنند. حال به اختصار به توضيح اجمالى هر يك از اين ديدگاه‏ها مى‏پردازيم.

الف) نظريه ذاتى بودن پرخاشگرى: ذاتى بودن پرخاشگرى، قديمى‏ترين ديدگاه است و مى‏گويد بخشى از طبيعت انسان، پرخاشگرى است. فرويد[185] از قائلان به اين نظريه استو به غريزه مرگ (تاناتوس)[186] اعتقاد دارد. به نظر او، اين غريزه نخست در جهت تخريبخود فرد عمل مى‏كند، ولى خيلى زود به طرف بيرون از خود تغيير جهت مى‏دهد.

به باور لورنز[187](1966م.) اين غريزه ميان انسان و بسيارى از حيوانات مشترك است ومنافع بسيارى را ـ از جمله در جفت‏يابى ـ در پى دارد. زيست‏شناسان اجتماعى[188] نيزمعتقدند كه پرخاشگرى به حيوانات نر در جفت‏گيرى كمك مى‏كند و باعث انتخاب طبيعى اصلح مى‏شود، ولى بيشتر روان‏شناسان اجتماعى در اينكه چنين گرايش غريزى به طور قطع در انسان وجود داشته باشد، ترديد دارند.

ب) نظريه زيست‏شناختى: برخى از روان‏شناسان اجتماعى، مانند باس[189] و نيسبت[190](1990م.)عوامل زيست‏شناختى را در پرخاشگرى، مهم مى‏دانند و شواهد زيادى را نيز ارائه مى‏كنند. گلادو[191](1991م.) و مارازيتى[192] و همكاران (1993م.) در اين زمينه پژوهش‏هايىانجام داده‏اند. آنان تركيب شيميايى خون سه گروه را تجزيه كردند: 1. گروهى كه قصد خودكشى داشتند؛ 2. گروهى كه به خاطر سطح بالاى پرخاشگرى، از دوران كودكى به دارالتأديب فرستاده شده بودند؛ 3. گروهى از داوطلبان سالم.

نتايج پژوهش‏ها نشان داد كه سروتونين دو گروه اول، نسبت به گروه سوم، كمتر بود. آنان اين امر را اين گونه تفسير كردند كه دو گروه اول، توانايى كمترى براى مهار تكانه‏هاى پرخاشگرى داشته‏اند، ولى پرخاشگرى يك گروه، متوجه خود و در گروه ديگر متوجه غير شده است. با اين حال، اگر تأثير عوامل زيستى هم حتمى باشد، به معناى غريزى بودن آن نيست، بلكه تنها، عاملى است كه در كنار عوامل شناختى و اجتماعى عمل مى‏كند؛ يعنى عامل تعيين كننده و بلامنازع در رفتار انسان نيست.

ج) نظريه‏هاى كشاننده‏اى:[193] اين نظريه‏ها، پرخاشگرى را ناشى از كشاننده‏هايى مى‏دانند كهبر اثر ناكامى برانگيخته مى‏شوند. اين روى‏آورد در چند نظريه كشاننده‏اى مثل نظريه بركويتز[194](1989م.) و دولارد[195] و همكاران (1939م.) كه روى عوامل خارجى مثل ناكامىتأكيد مى‏كنند، موجود است. ناكامى باعث برانگيختگى در جهت آسيب رساندن به ديگران مى‏شوند. انسان‏ها با نداشتن چيزى ناكام نمى‏شوند، بلكه محروم تلقى مى‏گردند، ولى اگر آرزوى چيزى را داشته باشند و به آن نرسند، ناكام مى‏گردند.

د) نظريه يادگيرى اجتماعى:[196] اين ديدگاه، پرخاشگرى را آموختنى مى‏داند و معتقد استانسان در هنگام تولد با پاسخ‏هاى پرخاشگرانه به دنيا نمى‏آيد، بلكه از طريق تجربه مستقيم يا مشاهده رفتار ديگران آن را مى‏آموزد. بندورا[197] (1973م.) و ريچاردسون[198](1994م.) چنين ديدگاهى دارند. در اين ديدگاه، افراد از جامعه مى‏آموزند كه چهچيزهايى مى‏توانند هدف پرخاشگرى باشند و چه ابزارى مناسب پرخاشگرى است. اين روى‏آورد، از قابل مهار بودن و قابل پيشگيرى بودن پرخاشگرى خبر مى‏دهد.

ه) نظريه شناختى:[199] بنابر اين ديدگاه، پرخاشگرى از كنش متقابل پيچيده‏اى ميان حالت‏هاو تجربه‏هاى فعلى، افكار، خاطره‏ها و ارزيابى‏هاى شناختى درباره موقعيت فعلى برمى‏خيزد. براى مثال، اگر در فروشگاه بزرگى، كسى با چرخ دستى‏اش به پشت پاى ما بزند، واكنش ما بستگى دارد به اينكه از ظاهر او چه استنباطى داشته باشيم. او را پشيمان و شرمنده بيابيم يا قلدر و طلب‏كار و... . كسانى مانند هيوزمن[200](1988 و 1994م.) بر ايننظريه تأكيد دارند.

به نظر مى‏رسد چنين روى‏آوردى براى فهم ريشه‏هاى پرخاشگرى، درست‏تر از چارچوبى است كه فرويد و لورنز پيشنهاد كرده‏اند. به عبارت ديگر پرخاشگرى داراى علل مختلف و گاه پيچيده است و گاه ممكن است چند علت با هم موجود باشند و منجر به پرخاشگرى گردند.

 

10. برانگيزاننده‏هاى پرخاشگرى

الف) ناكامى: ناكامى يكى از برانگيزاننده‏هاست. اگر از عوامل پرخاشگرى پرسش شود، بسيارى ناكامى را مطرح خواهند كرد و آن را حالتى خواهند دانست كه فرد به هنگام برنيامدن آرزوهايش تجربه مى‏كند. فرضيه دولارد و همكارانش چنين است. آنان دو ادعاى اوليه دارند: 1. ناكامى هميشه به شكلى از پرخاشگرى مى‏انجامد؛ 2. پرخاشگرى هميشه ناشى از ناكامى است. البته هر دو ادعا ناقص است. چه بسا ناكامى به واكنش‏هاى ديگرى همچون نااميدى، افسردگى، تلاش دوباره و... بينجامد. همه پرخاشگرى‏ها نيز ناشى از ناكامى نيست، بلكه ممكن است در پاسخ به عوامل مختلف ديگرى مانند تحريك مستقيم نيز رخ دهد.[201] بار ديگر به مثال فروشگاه و چرخ دستى توجه كنيد! اگرضارب از شما طلب‏كار هم باشد كه چرا جلو چرخ دستى او را گرفته‏ايد، شما عصبانى خواهيد شد و چه بسا رفتارى تلافى‏جويانه بروز دهيد. (سابينى، 1994م.)

ب) خشونت رسانه‏اى: بسيارى از يادگيرى‏ها از روى الگوهاست؛ خواه الگو، واقعى باشد يا رسانه‏اى. تحليل دقيق محتواى برنامه‏هاى تلويزيون و... نشان مى‏دهد كه بسيارى از آنها دربردارنده خشونت هستند. (ريس[202] و روت[203] 1993م.؛ واترز[204] و همكاران 1993م.)روان‏شناسان اجتماعى مى‏پرسند: آيا اين برنامه‏ها به افزايش پرخاشگرى كودكان يا حتى بزرگ‏سالان كمك مى‏كند يا نه؟ پژوهش‏هاى بسيارى در اين زمينه انجام شده است. نتايج اين پژوهش‏ها گرچه هماهنگ نيست، ولى در مجموع اين نتيجه را دربردارد كه يكى از عوامل پرخاشگرى، خشونت‏هاى رسانه‏اى است. بررسى‏هاى هم‏بستگى ميان اين دو متغير انجام شده و هم‏بستگى مثبتِ معنادارى به دست آمده است. اين پژوهش‏ها در كشورهاى مختلفى مانند استراليا، فنلاند، لهستان، فلسطين اشغالى، افريقاى جنوبى و... انجام شده است. (بوتا،[205] 1990م.؛ هيوزمن و واورن،[206] 1986م. به نقل از: سابينى)

ج) عوامل شخصيتى (الگوى رفتارى تيپ «A»): از نظر روان‏شناسان، هر كسى ويژگى‏هاى زير را داشته باشد، داراى اين الگوى رفتارى و پرخاشگرى است (گلاس،[207] 1977م.؛استراب،[208] 1984م.): 1. رقابت‏جوى شديد؛ 2. عجول؛ 3. زودرنج (تحريك‏پذير)و كسانى كه نقطه مقابل اين ويژگى‏ها را دارند، داراى الگوى رفتارى تيپ «B» هستند. پژوهش‏هاى بسيارى نيز آن را تأييد مى‏كند. (بارون، راسل[209] و آرمز[210]،1985م. و كارور[211]و گلاس، 1978م.) از اين رو، تعجبى ندارد كه افراد تيپ «A» بيشتر از تيپ «B» به كودك‏آزارى و همسرآزارى نيز اقدام كنند. (استراب و همكاران، 1984م.؛ به نقل از: سابينى)

د) عوامل شخصيتى (سوگيرى اسنادى خصمانه): يكى ديگر از عوامل شخصيتى، سوگيرى اسنادى خصمانه است. در مثال چرخ دستى، اگر برداشت ما اين باشد كه ضارب از روى عمد زده است، احتمال تلافى بيشتر است، ولى تفسير رفتار ديگران آسان نيست و رفتار مبهم است. در اين موقعيت‏ها، عامل شخصيتى ماست كه دخالت مى‏كند. كسى كه داراى اين ويژگى شخصيتى (سوگيرى اسنادى خصمانه) باشد، كمتر به ديگران اجازه مى‏دهد كه از مبهم بودن موقعيت سود ببرند و به سرعت تفسير عمدى بودن را مطرح مى‏كند و دست به تلافى مى‏زند.

 

11. شيوه‏هاى پيشگيرى و مهار پرخاشگرى

پرخاشگرى از كنش متقابل، رويدادهاى بيرونى، شناخت‏ها و ويژگى‏هاى شخصيتى ناشى مى‏شود و اين عوامل، تغييرپذير و مهار شدنى هستند. از اين رو، پرخاشگرى نيز مهارپذير است و براى مهار آن، فرايندهايى پيشنهاد شده است كه به بررسى آنها مى‏پردازيم.

الف) مجازات پرخاشگر: در اينكه آيا مجازات باعث پيشگيرى يا كاهش پرخاشگرى مى‏شود يا نه، بحث‏هاى متفاوتى مطرح است. اين بحث‏ها بيشتر درباره عبرت‏آموزى مجازات اعدام براى جرم‏هاى خشن، صورت گرفته است كه آيا باعث عبرت ديگران مى‏شود يا نه؟ پاسخ اين است كه عبرت‏آموزى شرايطى لازم دارد: 1. مجازات بى‏درنگ پس از اعمال پرخاشگرانه باشد؛ 2. مجازات قطعى باشد نه احتمالى؛ 3. مجازات قوى باشد (به مقدار كافى ناخوشايندى داشته باشد)؛ 4. مجازات بايد موجّه باشد نه غير مرتبط و اتفاقى.

متأسفانه بيشتر اين شرايط در نظام قضايى بسيارى از كشورها وجود ندارد. تأخير در مجازات زياد است؛ مجازات براى بعضى‏ها اجتناب‏پذير است و بيشتر مجازات‏ها را مجرمان، غير موجه و غير منصفانه مى‏دانند.

در مورد مجازات مرگ، از سه زاويه اخلاق، حقوق و روان‏شناسى اجتماعى مى‏شود به موضوع نگريست. بعضى از روان‏شناسان اجتماعى، در بازدارندگى آن ترديد جدى كرده‏اند، (بارون و بايرن، 1997م.) ولى كمترين فايده‏اش اين است كه مجرم امكان به دام انداختن قربانيان ديگرى را نمى‏يابد؛ زيرا بسيارى از جرم‏ها را سابقه‏دارها انجام مى‏دهند.

ب) تخليه هيجانى:[212] بنابر اين فرضيه، افراد براى كاهش خشم خود، نياز دارند كه بهصورتى سالم، هيجان‏هاى پرخاشگرانه خود را بروز دهند. (آرونسون به نقل از: دولارد و همكاران؛ 1939م.) براى مثال، كسانى كه فعاليت‏هاى ورزشى دارند يا در يك اتاق خالى نعره مى‏زنند، تحريك‏هاى هيجانى خود را كاهش مى‏دهند، (بارون و بايرن به نقل از: زيلمن،[213] 1979م.) ولى اين چندان پايدار نيست و چه بسا برانگيختگى ناشى از تحريكدوباره ظاهر شود. نتيجه پژوهش‏ها در اين موضوع، چندان دلگرم كننده نيست. رواج پرخاشگرى آشكار، نشان مى‏دهد:

1. تماشاى پرخاشگرى رسانه‏اى، باعث كاهش آن نمى‏شود؛ (بارون و بايرن به نقل از: گين، 1979م.)

2. تهاجم عليه موجودات بيجان، باعث كاهش آن نمى‏گردد. (اسميت به نقل از: مليك[214] و مك كندلس،[215] 1966م.)

پس برخلاف باور عمومى، تخليه هيجانى چندان تأثير مثبتى بر كاهش پرخاشگرى ندارد بلكه نوعى تمرين و كسب لذت و به رسميت شناختن آن است.

ج) توجه به بازدارنده‏هاى شناختى:[216] در مثال چرخ دستى، اگر طرف مقابل صادقانهعذرخواهى كند، به احتمال قوى ما عصبانى نخواهيم شد و رفتار پرخاشگرانه‏اى نشان نخواهيم داد. (مالين به نقل از: واينر[217] و همكاران، 1987م.) پس عذرخواهى مى‏تواند بهعنوان راهبردى مؤثر براى كاهش پرخاشگرى به شمار آيد.

شيوه شناختى ديگرى كه در كاهش پرخاشگرى تأثير دارد، غلبه بر «نقصان شناختى»[218]است. اين غلبه، باعث افزايش بازدارندگى مى‏شود. (دانلسون به نقل از: زيلمان، 1993م.)

شيوه شناختى ديگر، استفاده از راهبرد پيش اسناد[219] است؛ يعنى پيش از اينكه اعمالآزارنده ديگران اتفاق بيفتد، آن را پيش‏بينى كنيم و به گونه‏اى اسناد دهيم كه باعث خشم ما نشود؛ براى مثال، بگوييم عمدى نيست، بلكه ويژگى شخصيتى او اين گونه است.

د) ارائه الگوهاى غير پرخاشگر: الگوهاى غير پرخاشگر نيز، مانند الگوى پرخاشگر تأثير آموزشى دارد. اين مطلب در بسيارى از پژوهش‏ها تأييد شده است. حضور الگوى غيرپرخاشگر در موقعيت‏هاى بالقوه خطرناك مى‏تواند در كاهش خشونت و افزايش رفتار متعادل تأثيرگذار باشد.

ه) آموزش مهارت‏هاى اجتماعى: بسيارى از افراد نياموخته‏اند كه چگونه در موقعيت‏هاى اجتماعى حضور يابند و با ديگران رفتار كنند و به تحريك‏هاى آنها پاسخ دهند يا خواسته‏ها و آرزوهاى خود را ابراز دارند و... . از اين رو، با ناكامى روبه‏رو مى‏شوند و در نتيجه، احتمال بروز پرخاشگرى در آنها بيشتر مى‏شود. (بارون و بايرن به نقل از: تاچ،[220]1985م.) آموزش مهارت‏هاى اجتماعى به اين گونه افراد مؤثر است و اين آموزش، چندان هم پيچيده نيست.

و) پاسخ‏هاى مغاير:[221] اگر نزديك است عصبانى شويم و ناگهان كسى مطلب خنده‏دارىبگويد، به احتمال قوى ما خُلق از دست رفته را باز مى‏يابيم. اين عواطف مثبت، ما را در مقابله با خشم خود كمك مى‏كند. (بارون و بايرن به نقل از: بارون، 1993م.)

ز) توجه به تفاوت‏هاى فرهنگى و نژادى در پرخاشگرى: سطح پرخاشگرى در فرهنگ‏هاى مختلف، متفاوت است. پژوهش‏هاى بسيارى اين مطلب را تأييد مى‏كند. (ماليم به نقل از: هيوزمن وارون، 1983م.)؛ (بارون و بايرن به نقل از: فراچك،[222] 1985م.)

در يكى از اين پژوهش‏ها، سطح پرخاشگرى در 137 جامعه مختلف بررسى شد. (آرونسون به نقل از: بوربانك،[223] 1987م.) نتايج بيانگر تفاوت شگرفى ميان فرهنگ‏هاىمختلف بود. در برخى فرهنگ‏ها، پرخاشگرى يك هنجار اجتماعى و ارزش است و در فرهنگى ديگر، يك ضد ارزش و خلاف به شمار مى‏آيد. (كلاينبرگ، ترجمه: كاردان، 1346ه . ش) وجود اين تفاوت‏ها ميان بزرگ‏سالان تعجب‏برانگيز نيست؛ چون سال‏ها در هنجارها غوطه‏ور شده‏اند، ولى كودكان نيز همان تفاوت‏ها را داشتند. پژوهشى كه استرمن و همكاران (1994م.) انجام دادند، سه نوع پرخاشگرى كلامى، فيزيكى و غير مستقيم را در كودكان نشان داد.

 

12. پرخاشگرى در قرآن

در اينجا مى‏كوشيم آرمان‏ها و ايدئال‏هاى قرآنى را در موضوع پرخاشگرى بررسى كنيم. اين مفهوم چه جايگاه ارزشى در نظام مفهومى اسلام دارد؟ حد و حدود آن چيست؟ انواع مجاز آن كدام است؟ نسبت به چه كسانى و در چه شرايطى، حق پرخاشگرى داريم و با چه كسانى بايد با خشونت رفتار شود؟

در تعريف پرخاشگرى، قصد آسيب‏رسانى لحاظ شده است؛ در حالى كه در نظام مفهومى اسلام، از يك منظر، آسيب‏رسانى به غير، نوعى ضد ارزش و ناهنجارى است؛ مگر در شرايطى خاص. از اين نظرگاه، حتى اعدام‏ها و قطع دست و پا و... نيز به قصد آسيب‏رسانى نيست؛ چون اين مجازات‏ها سرانجام، هم به سود خود مجرم و هم به سود جامعه است. حتى در مواردى كه سودى به حال جامعه نداشته باشد، به سود خود شخص است؛ زيرا:

يك ـ حكم خداست و تسليم شدن به حكم خدا به سود فرد است؛

دو ـ اين مجازات، بخشى از مجازات كردارهاى خود اوست و اگر در اين دنيا مجازات نشود، تمام مجازات او براى سراى ديگر باقى مى‏ماند؛

سه ـ باعث بازدارندگى او از استمرار خطا مى‏شود.

بر اين اساس، چه بسا بسيارى از مجازات‏هاى اسلامى، خشونت و پرخاشگرى تلقى نشود، ولى چون روان‏شناسان اجتماعى، مباحث پرخاشگرى را از آن منظر مطالعه نمى‏كنند، اين رفتارها را با عنوان پرخاشگرى و خشونت مورد بحث قرار مى‏دهند. به بيان ديگر، اگر از ديدگاه عمومى و مسامحى به اين رفتارها توجه كنيم، آسيب‏رسانى نيست؛ چون آن رنج كنونى، پى‏آمدهاى مثبت بعدى دارد و همچون داروى تلخى است كه باعث سلامت فرد مى‏شود.

ما در اين نوشتار، از منظر عمومى سخن مى‏گوييم و از همان واژه‏هاى خشونت و پرخاشگرى، استفاده مى‏كنيم. بر اين اساس، به چند بحث مى‏پردازيم. نخست خواهيم گفت كه در اين نظام مفهومى، اصل بر عدم خشونت و پرخاشگرى است؛ مگر به هنگام ضرورت و در حد ضرورت. سپس دلايل متعددى نيز براى نفى خشونت اوليه، مى‏آوريم. سپس به ترتيب، انواع خشونت‏هاى كلامى و عملى و سپس دستورهاى صريح قرآن را در مورد پرخاشگرى بررسى مى‏كنيم.

نمودار (3) ـ پرخاشگرى در نظام مفهومى اسلام

روح كلى حاكم بر نظام مفهومى اسلام، استفاده از جاذبه‏ها است. خداوند از بنى‏اسرائيل پيمان مى‏گيرد كه خون يكديگر را نريزند و يكديگر را از سرزمين خود بيرون نكنند.[224]سپس سرزنش مى‏كند كه چرا شما اين كارها را انجام داديد.[225] به مؤمنان‏مى‏فرمايد: به خدايانِ مشركان، دشنام ندهيد؛ زيرا آنان نيز از روى دشمنى و جهل، خداوند را دشنام خواهند داد.[226] به موسى و هارون مى‏فرمايد: فرعون سركشى كرده است، به سوى او برويد و با او به نرمى سخن بگوييد، شايد پند پذيرد يا بترسد.[227] در جاى ديگر، تصريح مى‏كند كه نيكى و بدى يكسان نيست؛ بدى را به نيكويى دفع كن؛ زيرا سبب مى‏شود دشمنى به دوستى بدل گردد.[228] در مقام دعوت به پروردگار، بايد از طريق حكمت و اندرز وارد شد و به شيوه‏اى نيكو مجادله كرد.[229] به پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهمى‏فرمايد: به بركت رحمت الهى با آنان نرم‏خو شدى و اگر تندرو و سخت‏دل بودى، بى‏گمان از پيرامون تو پراكنده مى‏شدند، پس از ايشان درگذر و برايشان آمرزش بخواه.[230] در توصيف پيامبر و پيروان آن حضرت مى‏فرمايد: آنان بر كافران سخت‏گير و بايكديگر مهربانند.[231]

 

13. پرخاشگرى‏هاى كلامى در قرآن

از آنجا كه دامنه معنايى پرخاشگرى به رفتار فيزيكى اختصاص ندارد، بلكه شامل آسيب‏هاى روانى نيز مى‏شود، پرخاشگرى‏هاى كلامى نيز در اين زمينه مطرح مى‏شود كه به اختصار به آنها مى‏پردازيم.

الف) سوگندهاى خشن: معمولاً به چيزهايى سوگند خورده مى‏شود كه بسيار مقدس و باارزش‏اند. خداوند به اسب‏هاى دونده‏اى كه نفس‏زنان به سوى ميدان جهاد پيش مى‏روند، سوگند مى‏خورد؛ به اسب‏هايى كه بر اثر برخورد سم آنها با سنگ‏هاى بيابان، جرقه‏هاى آتش پيدا مى‏شود و صبح‏گاهان به دشمن يورش مى‏برند و از هر سوى گرد و غبار مى‏پراكنند و ناگهان در ميان دشمن ظاهر مى‏شوند.[232] در جاى ديگر، به فرشتگانى سوگند ياد مى‏كند كه از كافران به سختى جان مى‏ستانند.[233] نيز از حادثه‏اى كوبنده (روز قيامت) ياد مى‏كند و در بيان شكوه آن، از پيامبر مى‏پرسد تو چه مى‏دانى كه آن حادثه كوبنده چيست؟[234] اين گونه آيات بيانگر ارزشمندى اين مفاهيم پرخاشگرانه در اين نظام مفهومى است.

ب) تهديدهاى خشن دنيوى و اخروى: خداوند در روز قيامت مى‏گويد: اى فرزندان آدم! مگر با شما عهد نكرده بودم كه شيطان را نپرستيد و مرا پرستش كنيد، ولى گروهى از شما سخت گمراه شديد. اكنون اين جهنمى است كه به شما وعده داده شده بود؛ امروز بر دهان آن گروه مهر مى‏نهيم و دست‏هايشان با ما سخن مى‏گويند و پاهايشان گواهى مى‏دهند و اگر بخواهيم فروغ ديدگانشان را مى‏گيريم و آنان را چنان در جاى خود مسخ مى‏كنيم كه نه بتوانند بروند و نه برگردند.[235] در قيامت، كافران داراى جامه‏هايى از آتش خواهند بود و از بالاى سر آنها آب جوش ريخته خواهد شد.[236] آنان روز قيامت را دير مى‏پندارند، ولى ما مى‏دانيم كه نزديك است.[237] اى پيامبر! به آنان بگو، هر كارى كه مى‏توانند، انجام دهند و من هم انجام خواهم داد.[238] در آن روز، كسانى كه كارنامه اعمالشان بد است، از ديدن آن ناراحت مى‏شوند و تأسف مى‏خورند كه مال و قدرت آنها از دست رفته است و كارى از دست آنها برنمى‏آيد. آن‏گاه ندا مى‏رسد كه بگيريد او را و در غل و زنجير كشيد و در ميان آتشش افكنيد و... .[239]

خداوند براى اينكه همگان درس عبرت بگيرند، حتى براى پيامبرش نيز به تندى تعبير مى‏كند كه اگر سخنان غير مرا به من نسبت داده بود، دست راست او را محكم مى‏گرفتيم و سپس رگ قلبش را قطع مى‏كرديم و هيچ يك از شما مانع عذاب او نمى‏شديد.[240]

تهديدهاى دنيوى نيز در قرآن فراوان است. بى‏گمان كسانى كه با خدا و فرستاده او مخالفت كنند، ذليل خواهند شد.[241] آيا كافران شما بهتر از كافران اقوام پيشين هستند؟ يا براى آنان امان‏نامه‏اى در كتاب‏هاى آسمانى آمده است؟ يا خود را جماعتى متحد و پيروز مى‏پندارند؟[242] آيا در زمين سير نكرده‏اند تا ببينند فرجام كسانى كه پيش از آنان بودند چگونه بود؟ خداوند آنان را هلاك كرد و براى كافران چنين عذاب‏هايى است.[243] خداوند قدرت دارد كه از بالاى سر يا زيرپاى كافران عذابى بر آنان بفرستد يا ميانشان تفرقه افكند و طعم جنگ و اختلاف داخلى را به آنها بچشاند.[244]

ج) نفرين كردن: نفرين نيز نوعى پرخاشگرى كلامى است. نفرين، به معناى دعاى منفى است. يهود مى‏گفتند دست خدا بسته است و چيزى نمى‏بخشد (يا قدرت ندارد). خداوند مى‏فرمايد: دست‏هاى خودشان بسته باد و از رحمت الهى دور باشند به سبب اين سخنى كه گفتند.[245] داوود و عيسى، كافران بنى‏اسرائيل را لعن و نفرين كردند.[246] خداوند پس از يادآورى بعضى ويژگى‏هاى منفى انسان، مى‏گويد مرگ بر اين انسان، چقدر ناسپاس است.[247] همچنين پس از چندين سوگند مى‏گويد مرگ بر شكنجه‏گران گودال آتش،[248] مرگ بر دروغ‏گويان.[249] مرگ بر كسانى كه كافر شدند، اعمالشان نابود باد.[250] نوح پس از نااميدى از هدايت قوم خود، گفت: خدايا بر گمراهى ظالمان بيفزا[251] و هيچ يك از كافران را بر روى زمين باقى مگذار[252] و هلاكت آنها را بيفزا.[253] در جايى ديگر، به كسانى كه نهى الهى را به هيچ مى‏انگارند، مى‏گويد به شكل ميمون‏هايى طرد شده درآييد.[254] ابولهب (عموم پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله) را نفرين مى‏كند كه دو دست او بريده باد و هرگز مال و ثروتش به او سودى نبخشد.[255]

د) تمسخر واستهزا: قرآن كافران را مسخره مى‏كند و مى‏فرمايد هر كس گمان مى‏كند خدا، پيامبرش را در دنيا و آخرت يارى نخواهد كرد، ريسمانى از سقف خانه خود آويزد و خود را حلق‏آويز كند و نفس خود را قطع كند [و تا لبه پرتگاه مرگ پيش رود] تا ببيند آيا اين كار خشم او را فرو مى‏نشاند؟[256]

در قيامت، آنان كه قرآن را تكذيب مى‏كردند، از خدا مى‏خواهند كه آنها را از آتش بيرون آورد، ولى خداوند با بيانى تمسخرآميز و زننده آنان را از خود مى‏راند.[257] شمارى از مشركان، پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله را استهزا مى‏كردند كه او نسل بريده است و وارث ندارد. خداوند به همان صورت پاسخ مى‏دهد كه آنها خودشان نسل بريده‏اند.[258] در جاى ديگر، اعمال كافران را به خاكسترى تشبيه مى‏كند كه در يك روز طوفانى در برابر تندبادى قرار گرفته است و قدرت حفظ كمترين چيزى از آن را ندارند.[259] در جايى ديگر، مشركان را ناپاك مى‏شمارد و مى‏گويد نبايد از امسال به مسجدالحرام نزديك شوند.[260] البته امكان دارد بعضى از اين آيات هم بيان واقعيت كند و هم در مقام تمسخر و تحقير باشد.

ه) اعلان بيزارى: نمونه‏اى بسيار صريح از پرخاشگرى كلامى، اعلان بيزارى شديد است. آن هم در موقعيت‏هاى زمانى و مكانى بسيار بااهميت، مانند ايام حج. قرآن، بيزارى شديد خدا و پيامبرش را از مشركان در روز حج اكبر [عيد قربان]، به همه مردم اعلان مى‏دارد.[261] يعنى بيزار بودن تنها، كافى نيست، بلكه اعلانِ عمومى لازم است.

 

14. پرخاشگرى‏هاى عملى در قرآن

قرآن كريم گاهى رفتارهاى پرخاشگرانه اقوام گذشته را به گونه‏اى ذكر مى‏كند كه با يك تأييد ضمنى يا صريح همراه است.

الف) عقاب‏هاى اقوام گذشته: تمام عذاب‏ها و عقاب‏هايى كه خداوند بر اقوام پيامبران گذشته نازل كرده، از اين نوع است. خداوند، قوم لوط و شهر و ديار آنها را زير و رو كرد و بارانى از سنگ بر آنها فروريخت.[262] قوم نوح را غرق كرد تا درس عبرتى براى مردمان ديگر باشد.[263] قوم عاد و ثمود و اصحاب الرَّس[گروهى كه درختان صنوبر را مى‏پرستيدند] و اقوام بسيار ديگرى را كه در اين ميان بودند و هدايت نپذيرفتند، همه را هلاك و نابود كرد.[264] براى قوم عاد، تندباد وحشتناك و سردى را در روزى شوم فرستاد كه مردم را همچون تنه نخل‏هايى كه از ريشه بركنده شده‏اند، ريشه كن سازد.[265]

قوم صالح، هدايت نپذيرفتند و ناقه‏اى را كه براى آزمايش آنها فرستاده شده بود، آسيب رساندند و خداوند تنها صيحه‏اى [صاعقه عظيم ]بر آنها فرستاد و آنها را به صورت گياهان خشكى درآورد كه دامداران [در آغل] جمع‏آورى مى‏كنند.[266] فرعون و لشكريانش را كه موسى را ساحر يا ديوانه خواندند، در دريا غرق كرد.[267] توطئه كسانى را كه سوار بر فيل، قصد تخريب كعبه را داشتند، نقش بر آب كرد و پرندگانى را فرستاد تا با سنگ‏هاى كوچكى، آنها را هدف قرار دهند و آنان را همچون كاه خورده شده، متلاشى سازند.[268] هرگاه حكمت خداوند اقتضا كند كه قومى نابود شوند، حتى به پيامبرش نيز اجازه شفاعت نمى‏دهد؛ همچنان‏كه در مورد قوم نوح اين گونه شد.[269] خود پيامبرش را در صورت لزوم، تنبيه مى‏كند؛ همچنان‏كه حضرت يونس عليه‏السلام، از قوم خودش كه هدايت نمى‏پذيرفتند، ناراحت شد و آنها را رها كرد و خداوند براى مدتى، او را در شكم يك ماهى بزرگ زندانى كرد و سپس او را نجات داد.[270]

ب) تأييد اقدام‏هاى پيامبران الهى: يكى از نمونه‏هاى بسيار آشكار، اقدام حضرت ابراهيم عليه‏السلام است. پس از اينكه آن حضرت به صورت‏هاى مختلف استدلال كرد و خدا و دين حق را معرفى كرد و آنان نپذيرفتند، تصميم گرفت رفتار ديگرى انجام دهد.[271] از اين رو، فرصتى مناسب به دست آورد و بت‏هاى گونه‏گون بتكده را شكست و جز بت بزرگ،[272] همه را قطعه‏قطعه كرد و به اين ترتيب، بت‏پرستان را با يك ناهماهنگى شناختىِ عميق روبه‏رو ساخت و از اين رو، آنان سر به زير افكندند.[273] ابراهيم براى بيدار كردن وجدان آنان، باز نوعى پرخاشگرى كلامى بروز داد و گفت اُف بر شما و آنچه جز خداوند مى‏پرستيد.[274] اساسا هيچ قومى كه ايمان به خدا و روز رستاخيز دارند، با دشمنان خدا و رسول خدا، دوستى نمى‏كنند.[275] خداوند، اين اقدام حضرت ابراهيم و ياران او را كه به آن قوم مشرك گفتند از بت‏هاى شما بيزاريم و ميان ما و شما دشمنى هميشگى آشكارى هست، مگر زمانى كه شما به خداى يگانه ايمان بياوريد،[276] تأييد مى‏كند و آن را به عنوان الگو معرفى مى‏كند.

ج) مردود شمردن برخى رفتارهاى خشن: در جريان مخالفت‏هاى فرزندان آدم عليه‏السلام با يكديگر، هر كدام كارى را براى تقرب به پروردگار انجام دادند، ولى از يكى پذيرفته شد و از ديگرى پذيرفته نشد. آن كه عملش پذيرفته نشد، گفت به خدا سوگند تو را خواهم كشت. برادر ديگر پاسخ داد من گناهى ندارم، ولى خداوند تنها از پرهيزكاران مى‏پذيرد.[277] اگر تو براى كشتن من اقدام كنى، من هرگز چنين نمى‏كنم و سرانجام برادر پرهيزكار خودش را كشت. از عبارت‏هايى مانند «خدا تنها از پرهيزكاران مى‏پذيرد» و «سرانجام او را كشت و از زيان‏كاران شد»[278] و از نكته‏هاى ديگرى معلوم مى‏شود كه اين حركت مورد تأييد قرآن نيست. يهود و مشركان، شديدترين دشمنى‏ها را به مؤمنان داشته‏اند.[279]

در جريان حضرت ابراهيم عليه‏السلام نيز مخالفان تصميم گرفتند ايشان را بسوزانند، آتشى فراهم كردند و او را در آن انداختند.[280] قرآن، اين رفتار را مردود مى‏شمارد؛ چون خداوند به آتش فرمان مى‏دهد كه بر او سرد و سالم باشد.[281]

بعضى از ويژگى‏هاى مجازات‏هاى قيامت و توصيف قرآن درباره آنها نيز، به نوعى پرخاشگرى اشاره دارد؛ براى مثال، مى‏گويد: واى بر كافران از عذاب شديد الهى.[282] يا گاهى عظمت خدا و سنگينى كيفرهايش را به رخ مى‏كشد؛ براى مثال، مى‏گويد هر كس با خدا دشمنى كند، [بايد بداند كه] مجازات خداوند شديد است.[283]

 

15. دستورهاى صريح براى پرخاشگرى

افزون بر پرخاشگرى‏هاى كلامى و عملى كه نمونه‏هاى آن را در قرآن آورديم، قرآن گاهى دستورهاى صريحى بر رفتارهاى پرخاشگرانه‏اى مانند مجازات‏هاى اسلامى و جهاد با كفار دارد.

الف) جهاد: بحث ما در بحث‏هاى فقهى جهاد نيست، بلكه مى‏خواهيم بگوييم با مطالعه آيات قرآنى، روحيه جهاد در راه خدا در مؤمنان زنده مى‏شود.[284] قرآن مى‏فرمايد كسانى كه مورد ظلم واقع شده‏اند، خداوند اجازه مى‏دهد كه بجنگند.[285] قرآن به پيامبر توصيه مى‏كند كه از كافران اطاعت نكند، بلكه با آنها جهاد كند.[286] اگر پيمان‏شكنى كردند و دين شما را به تمسخر گرفتند، با پيشوايان كفر بجنگيد؛ زيرا آنان به پيمان خود پاى‏بند نيستند.[287] گاهى فراتر مى‏رود و دستور سخت‏گيرى بر كفار و منافقان را مى‏دهد.[288] هشدار مى‏دهد كه مبادا توجه به دشمنان دوردست، شما را از دشمنان كنار خودتان غافل كند. آنان بايد شدت و خشونت را در شما احساس كنند.[289] دستور مى‏دهد كه براى مقابله با دشمن، هر نيروى ممكن را فراهم كنيد تا دشمن خدا و دشمن خويش را بترسانيد.[290] نيروهاى رزمنده خود را تشويق كنيد و بدانيد اگر ده نفر از شما، شكيبايى پيشه كنند، بر دويست نفر از دشمنانتان غلبه خواهيد كرد.[291]

ب) مجازات‏هاى اسلامى: در اسلام مجازات‏هايى مانند زندانى كردن زنان خلاف‏كار،[292] تنبيه كردن [حد زدن] مردان و زنان خطاكار،[293] اعدام يا تبعيد كسانى كه با خدا و پيامبر مى‏جنگند و در زمين فساد مى‏كنند يا بريدن دست و پاى آنها[294] و قطع كردن دست دزد[295] و مجازات‏هايى همانند اينها[296] با صراحت آمده است.

 

16. نتيجه‏گيرى نهايى

ـ دين اسلام اساسا دين نوعدوستى، محبت، مهرورزى و رفتار حمايتى است.

ـ لحن آيات مربوط به رفتار حمايتى، لحن بيان راهبرد دائمى است و بزرگراه زندگى انسان‏ها را نشان مى‏دهد، ولى لحن آيات مربوط به پرخاشگرى و خشونت، لحن اصلاحى، دفاعى و جراحى جامعه از عفونت‏ها است.

ـ مهرورزى و عطوفت براى همه انسان‏ها و نسبت به تمام بندگان الهى است، لكن خشونت فقط در مورد درصد بسيار كمى از انسان‏ها است كه جامعه را به فساد و تباهى مى‏كشند.

ـ مهرورزى، عطوفت و خوبى كردن به ديگران مطلوبيت ذاتى دارد، ولى خشونت و پرخاشگرى مطلوبيت ذاتى ندارد، مگر در حد ضرورت و براى دفع فساد و اصلاح فرد و جامعه.

ـ در اسلام، انجام رفتار حمايتى به خاطر تقويت ابعاد روانى همانند اعتماد به نفس و فراهم‏سازى زمينه رشد در افراد جامعه مورد تأكيد است، ولى اعمال پاره‏اى از سختگيرى‏ها، مجازات و تنبيه‏ها صرفا به خاطر جلوگيرى از مفاسد اجتماعى و رفع موانع رشد و اعتلاى جامعه انسانى است.

 

منابع

منابع فارسى

* قرآن مجيد (با ترجمه محمدمهدى فولادوند).

1. ارونسون، روان‏شناسى اجتماعى، ترجمه: حسين شكركن، تهران، رشد، 1366.

2. بركويتس، لئونارد، روان‏شناسى اجتماعى، ترجمه: محمدحسين فرجاد، تهران، اساطير، 1372.

3. رحمتى، محمدصادق، روان‏شناسى اجتماعى معاصر، قم، سينا، 1371.

4. كريمى، يوسف، روان‏شناسى اجتماعى، تهران، 1373.

5. كلاين برگ، روان‏شناسى اجتماعى، ترجمه: على‏محمد كاردان، تهران، انديشه، 1346.

6. گاردنر، ليندزى و ديگران، مبانى روان‏شناسى اجتماعى، ترجمه: جواد طهوريان و محمدتقى منشى طوسى، مشهد، آستان قدس، 1376.

7. مكارم شيرازى، ناصر و همكاران، تفسير نمونه، ج 1، 1370.

 

منابع لاتين

8. Aronson, Elliot, The Social Animal 6th, Newyork, (1991).

9. Arthur& Reber, Dictionary of Psychology, (1985).

10. Baron, R.P & Byrne, Social Psychology, Boston, (1997).

11. Donelson R. Forsyth, Our Social Workd, 4th, (1994).

12. Forsyth. Donelson R, Our Social World, Albany, (1994).

13. Hewstone, Miles etal, Blackwell Reader in Social Psychology. oxford, (1997).

14. Sabini.John, Social Psychology, 2th, Newyork, (1994).

15. Malim, Tony, Socal Psychology, 2th, Houndmills, Macmillan perss, (1997).

16. Semin, Gun r.etal, Applide Social Psychology, London, (1996).

17. Smith R. etal, Social Psychology, Newyork, (1995).

 


[130] دانشجوى دكترى روان‏شناسى دانشگاه اصفهان و عضو هيئت علمى پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

[131] دانشجوى دكترى روان‏شناسى دانشگاه اصفهان.

[132]6. prosocial behavior.

[133]7. helping behavior.

[134]8. altruism.

[135]9. charitable.

[136]10. Catherine Cenovese.

[137]11. Darely, J.

[138]12. Cathrine Cenovese.

[139]13. Milgram, S.

[140]14. Amato,P,R.

[141]15. diffusion of responsibititiy.

[142]16.Senneker.

[143]17. Hendrick.

[144]18. Pluralistic Ignorance.

[145]19. Empathy.

[146]20. Brothers L.

[147]21. Ungrer J.A. etal.

[148]22. Self _ Control.

[149]23. Internal Locus of control.

[150]24. Oliner P.M.

[151]25. Oliner S.P.

[152]26. Bryan J.H.

[153]27. Test M.A.

[154]28. Forge,K.L.

[155]29. Phemister, s.

[156]. وَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ معلوم لِلسّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ. ذاريات: 19

[157]. وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ. بقره: 177

[158]. وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظّالِمِ أَهْلُها. نساء: 75

[159]. وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ يُؤتُوا أُولِي الْقُرْبى وَ الْمَساكِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ‏اللّهِ... . نور : 23

[160]. وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ. بقره: 280

[161]. وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً. بقره: 83 و (نساء: 36)

[162]. إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ... . حجرات: 10

[163]. وَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ. ذاريات: 19

[164]. مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً... . بقره: 245

[165]. مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ. بقره: 261

[166]. وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ‏يَوْمَ الْقِيامَةِ. آل‏عمران: 180

[167]. بقره: 180.

[168]. لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى. بقره: 264

[169]. فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمّا كَسَبُوا. بقره: 264

[170]. وَ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ تَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ... . بقره: 265

[171]. كَلاّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ. فجر: 17

[172]. إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ. توبه: 60

[173]. وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ... . آل‏عمران: 103

[174]. مكارم شيرازى و همكاران، تفسير نمونه، ج 1، ص 155.

[175]. الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ. بقره: 27؛ (رعد: 21 و 25)

[176]. تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى. مائده: 2

[177]. وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ. نساء: 75

[178]. فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ. قصص: 15

[179]. وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى قالَ يا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ. قصص: 20

[180]. قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ... . يوسف: 78

[181]. وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما... . كهف: 82

[182]. أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَ كانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً. كهف: 79

[183]30. Agression.

[184]. بعضى از روان‏شناسان اجتماعى، خشونت را به معناى آسيب‏رسانى بدنى و پرخاشگرى را عام مى‏دانند، ولى در اين نوشتار هر دو را به معناى عام و مترادف هم به كار مى‏بريم.

[185]31. Freud s.

[186]32. Tanatos.

[187]33. Lorenz.K.

[188]34. Socilbilgogists.

[189]35.Buss A.A.

[190]36. Nisbett. R.E.

[191]37. Gladue B.A.

[192]38. Maraxxiti, D.

[193]39. Drive Theories.

[194]40. Berkowitz L.

[195]41. Dollard j.

[196]42. Social Learning Theories.

[197]43 Bandura A.

[198]44. Richardson D.R.

[199]45. Cognitive Theories.

[200]46. Huseman.

[201]47. Direct Provocation.

[202]48. Ress A.J.

[203]49. roth J.A.

[204]50. Waters H.F.etal.

[205]51. Botha M.

[206]52. Eron L.D.

[207]53. Glass.

[208]54. Strube M.J.

[209]55. Russell G.W.

[210]56. Arms R.

[211]57.Carver.

[212]58. Catharsis.

[213]59. Zilman D.

[214]60. Mallick S.K.

[215]61. Mc Candless B.R.

[216]62. Cognitive Intervetaions.

[217]63. Weiner B.

[218]64. Cognitive deficit.

[219]65. Preattribution.

[220]66. Toch H.

[221]67. Incompatible.

[222]68. Fraczek A.

[223]69. Burbank.

[224]. وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ. بقره: 84

[225]. ثُمَّ أَنْتُمْ هؤلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ. بقره: 85

[226]. وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَيَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ... .انعام: 108

[227]. فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى. طه: 44

[228]. وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ. فصلت: 34

[229]. ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ. نحل: 125

[230]. فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ. آل‏عمران: 159

[231]. أَشِدّاءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ. فتح: 29

[232]. وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً* فَالْمُورِياتِ قَدْحاً * فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً* فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً* فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً. عاديات: 1ـ5

[233]. وَ النّازِعاتِ غَرْقاً. نازعات: 1

[234]. الْقارِعَةُ * مَا الْقارِعَةُ * وَ ما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ * يَوْمَ يَكُونُ النّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ. قارعه: 1ـ4

[235]. أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ* هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ * الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ * وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنّى يُبْصِرُونَ. يس: 60 ـ 67

[236]. فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤسِهِمُ الْحَمِيمُ. حج: 19

[237]. إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً * وَ نَراهُ قَرِيباً * يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ * وَ تَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ. معارج: 6ـ9

[238]. قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ. انعام: 135

[239]. فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ * يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ * ما أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ * هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ * خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ. حاقه: 25ـ31

[240]. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ * لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ * فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ. حاقه: 44 ـ 47

[241]. إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. مجادله: 5

[242]. أَ كُفّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ * أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ. قمر: 42ـ43

[243]. أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَ لِلْكافِرِينَ أَمْثالُها. محمد: 10

[244]. قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَ يُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ... . انعام: 65

[245]. وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا. مائده: 64

[246]. لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَ عِيسَى. مائده: 78

[247]. قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ. عبس: 17

[248]. قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ. بروج: 4

[249]. قُتِلَ الْخَرّاصُونَ. ذاريات: 10

[250]. وَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ. محمد: 8

[251]. وَ لا تَزِدِ الظّالِمِينَ إِلاّ ضَلالاً. نوح: 24

[252]. رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيّاراً. نوح: 26

[253]. وَ لا تَزِدِ الظّالِمِينَ إِلاّ تَباراً. نوح: 28

[254]. فَلَمّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ. اعراف: 166

[255]. تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ * ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما كَسَبَ. مسد: 1 ـ 2

[256]. مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللّهُ فِي الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغِيظُ. حج: 15

[257]. قالَ اخْسَؤا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ... .مؤمنون: 108

[258]. إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ. كوثر: 3

[259]. مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لا يَقْدِرُونَ مِمّا كَسَبُوا عَلى شَيْءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ. ابراهيم: 18

[260]. إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا. توبه: 28

[261]. أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... .توبه: 3

[262]. جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ. هود: 82

[263]. وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَ جَعَلْناهُمْ لِلنّاسِ آيَةً... . فرقان: 37 و (ر.ك: صافات: 75 ـ 82)

[264]. وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِّ وَ قُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً * وَ كُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَ كُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً. فرقان: 38 ـ 39

[265]. إِنّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ * تَنْزِعُ النّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ. قمر: 19ـ20

[266]. إِنّا مُرْسِلُوا النّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ * وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ * فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَ نُذُرِ * إِنّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ. قمر: 27ـ30

[267]. وَ فِي مُوسى إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ * فَتَوَلّى بِرُكْنِهِ وَ قالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ * فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَ هُوَ مُلِيمٌ. ذاريات: 38ـ40 و (اعراف: 133)

[268]. وَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ * تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ * فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ. فيل: 3ـ5

[269]. وَ لا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ. مؤمنون: 27

[270]. وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ * فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ... . صافات: 139ـ142

[271]. وَ تَاللّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ. انبياء: 57

[272]. فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ. انبياء: 58

[273]. ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤلاءِ يَنْطِقُونَ. انبياء: 65

[274]. أُفٍّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. انبياء: 67

[275]. لا تَجِدُ قَوْماً يُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ. مجادله: 22

[276]. قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّا بُرَآؤا مِنْكُمْ وَ مِمّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ‏اللّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتّى تُؤمِنُوا بِاللّهِ وَحْدَهُ... .ممتحنه: 4

[277]. ... إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْ‏آخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ... . مائده: 27

[278]. فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ. مائده: 30

[279]. لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا... . مائده: 82

[280]. قالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَكُمْ... . انبياء: 68

[281]. يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ... . انبياء: 69

[282]. وَيْلٌ لِلْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ... . ابراهيم: 2

[283]. وَ مَنْ يُشَاقِّ اللّهَ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ. حشر: 4

[284]. براى بررسى اين آيات، ر.ك: كليد واژه‏هاى قتال و جهاد.

[285]. أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا... . حج: 39

[286]. فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً... . فرقان: 52

[287]. وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ... . توبه: 12

[288]. جاهِدِ الْكُفّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ... . توبه: 73

[289]. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفّارِ وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً... . توبه: 123

[290]. وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّكُمْ... . انفال: 60

[291]. يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ

مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ. انفال: 65

[292]. وَ اللاّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتّى يَتَوَفّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً. نساء: 15

[293]. وَ الَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما... . نساء: 16

[294]. إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ. مائده: 33

[295]. وَ السّارِقُ وَ السّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما... . مائده: 38

[296]. گفتنى است خشونت از منظر برون‏دينى نيز به طور مطلق قابل نفى نيست، بلكه بى‏گمان اگر فرد يا جامعه‏اى مورد تجاوز قرار گيرد، خشونت مى‏ورزد؛ عرف انسانى در همه جوامع و مليت‏ها مى‏پذيرد كه جنگ را بايد با جنگ پاسخ گفت و فرد يا گروه متجاوز به حقوق ديگران را بايد مجازات كرد. در غير اين صورت، زندگى بشر، سامان نخواهد يافت؛ به بيان ديگر، براى فرار از خشونت نامعلوم و تابع قدرت بيشتر، بايد به خشونت معلوم و تابع قانون تن داد و اين ديدگاه، به دين و دين‏داران اختصاص ندارد.