بررسي رابطه ميان انگيزه پيشرفت و خويش بيني/ نجيب‌الله نوري / مسعود جان بزرگي

بررسى رابطه ميان انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى

نجيب‏اللّه‏ نورى297

مسعود جان‏بزرگى298

چكيده

هدف اين پژوهش، بررسى رابطه ميان انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى و روشن ساختن رابطه ميان مؤلفه‏هاى اين دو متغير و نيز متغيرهايى همچون رقابت‏جويى و سطح تحصيلات است. پژوهشگر به منظور آزمودن فرضيه‏هايش، از ميان دانش‏پژوهان مرد مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره قم در سال تحصيلى 86 - 1385، 63 نفر را به تصادف برگزيد. تمامى شركت كنندگان، «آزمون انگيزه پيشرفت هلمريچ» را كه در استان مازندران هنجاريابى شده است و نيز آزمون خوش‏بينى را كه پژوهشگر ترجمه و اعتباريابى كرده است، پاسخ دادند. داده‏ها به روش هم‏بستگى پيرسون، آماره t و رگرسيون تحليل شدند. نتايج نشان داد كه ميان انگيزه پيشرفت بدون احتساب يكى از مؤلفه‏هاى آن با خوش‏بينى تعميم يافته رابطه مثبت معنادار وجود دارد. همچنين دو مؤلفه «گرايش به پيشرفت» و «پشتكار» از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت، با خوش‏بينى رابطه مثبت معنادار دارند. بين «رقابت‏جويى» يكى ديگر از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت با خوش‏بينى، رابطه معنادارى مشاهده نشد. نمره‏هاى انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى دانش‏پژوهان دوره كارشناسى با دانش‏پژوهان دوره كارشناسى ارشد تفاوت معنادارى ندارند. نتيجه اينكه سه فرضيه از چهار فرضيه ياد شده تأييد مى‏شود؛ يعنى بين خوش‏بينى و انگيزه پيشرفت، رابطه معنادارى وجود دارد. پنج مؤلفه انگيزه پيشرفت از نظر ميزان رابطه با خوش‏بينى متفاوت هستند و رقابت‏جويى با خوش‏بينى، رابطه منفى دارد. همچنين ميان سطح تحصيلات و ميزان انگيزه پيشرفت رابطه‏اى وجود ندارد.

كليد واژه‏ها: خوش‏بينى، انگيزه پيشرفت، پشتكار، اجراى شايسته كار، رقابت‏جويى.

مقدمه

دين مبين اسلام، همواره انسان‏ها را به سوى كمال و پيشرفت فراخوانده است. اميرالمؤمنين عليه‏السلام مى‏فرمايد: «هر كس دو روزش يكسان باشد (و پيشرفتى نكند) زيان كرده است».299 در زمينه اندازه‏گيرى سطح «انگيزه پيشرفت»300 و شناخت عوامل مؤثر بر آن، پژوهش‏هاى علمى بسيارى شده است. با اندازه‏گيرى سطح انگيزه پيشرفت يك ملت، به خوبى مى‏توان رشد يا زوال اقتصادى آن را پيش‏بينى كرد. پژوهش‏هاى تجربى ديويد مك كللند301 بر روى 45 فرهنگ معاصر و باستانى، نشان داد كه سطح انگيزهپيشرفت در يك جامعه، پيش‏بينى كننده مؤثرى از رشد يا زوال آن جامعه به شمار مى‏رود. (پترى،302 1996م.) انگيزه پيشرفت، به عنوان يكى از انگيزه‏هاى اجتماعى مهم،تأثيرهاى بسيارى بر رشد و توسعه ملى دارد. (تهمتن، 1377)

هنرى مورى،303 اولين پژوهشگرى است كه در 1938م. انگيزه پيشرفت را به عنوانيكى از نيازهاى بيست‏گانه خود مطرح كرد و براى سنجش آن، آزمون اندريافت موضوع (TAT)304 را كه براى سنجش نيازهاى مختلف ابداع كرده بود، معرفى كرد. (خداپناهى،1379) مورى، انگيزه پيشرفت را اين گونه تعريف كرد: «به نتيجه رساندن كار دشوار، دست‏كارى يا سازمان دادن اشيا، افراد و عقايد، چيره شدن بر موانع، دست يافتن به معيار عالى، رقابت با ديگران و پيش افتادن از آنها». (شولتز و شولتز، 1998م.، ترجمه: سيدمحمدى، 1379، ص222)

پژوهش‏ها در زمينه انگيزه پيشرفت از سال 1953م. به بعد، در دو جهت ادامه يافتند: جهتى كه ديويد مك كللند برمى‏گزيند و بيشتر به نقش انگيزه پيشرفت در زمينه رشد اجتماعى و اقتصادى مى‏پردازد و ديگرى جهتى كه جان اتكينسون305 در پيش گرفت ومؤلفه‏هاى درونى انگيزه پيشرفت را در نظر آورد و ميان مؤلفه‏هاى فردى و موقعيتى آن، رابطه رياضى برقرار كرد و نظريه «انتظار ارزش»306 را در اين زمينه ارائه داد. (خدا پناهى،1379) اتكينسون انگيزه پيشرفت را برايندى از «گرايش به پيشرفت»307 و «گرايش بهاجتناب از شكست»308 مى‏داند. «گرايش به پيشرفت» از ارتباط مضربى «انگيزهموفقيت»،309 «احتمال رسيدن به موفقيت»310 و «ارزش تشويقى رسيدن به موفقيت»311 بهوجود مى‏آيد. گرايش اجتناب از شكست نيز از ارتباط مضربى «انگيزه اجتناب از شكست»،312 «احتمال فاعلى رسيدن به شكست»313 و «ارزش تشويقى اجتناب ازشكست»314 شكل مى‏گيرد. (پترى، 1990م.)

پژوهش‏هاى بعدى در زمينه متغيرهاى مرتبط يا مؤثر بر انگيزه پيشرفت را كه بيشتر «مك كللند» زمينه‏ساز آنهاست، مى‏توان در دو جنبه «زمينه‏هاى خانوادگى» و «متغيرهاى شناختى» خلاصه كرد:

درباره زمينه‏هاى خانوادگى، مك كللند (1957، 1961م.) بين نمره‏هاى انگيزه پيشرفت در بزرگ‏سالى و روش‏هاى تربيتى مادر (تعيين ساعت‏هاى تغذيه در 5 سالگى، پرتوقع بودن مادر در نظافت، سخت‏گيرى در آداب توالت رفتن، انتظار كفايت315 از كودكان، تأكيدبر استقلال و تسلط316) رابطه مثبت معنادار به دست آورد. (به نقل از پترى، 1997م.)

ريو (2001م.) با جمع‏بندى پژوهش‏هاى مختلف به اين نتيجه رسيد كه اگر والدين، استقلال317 (خودپشتوانى،318 خودمختارى319)، آرمان‏هاى عملكرد عالى،320 معيارهاىواقع‏بينانه برترى،321 خودپنداره توانايى عالى،322 ارزش مثبت براى تكاليف پيشرفتى،323معيارهاى روشن براى برترى، محيط خانوادگى غنى (فراهم بودن كتاب براى خواندن، به‏ويژه داستان‏هاى تخيلى پيشرفتى) و تجربه‏هاى گسترده مانند مسافرت را تأمين كنند، كودكان انگيزه پيشرفت قوى‏ترى از خود نشان مى‏دهند. همچنين رابطه انگيزه پيشرفت با چهار عامل گرايش عقلانى ـ فرهنگى، نظم، استقلال و مراقبت در محيط خانواده، مثبت و معنادار به دست آمد. (دارابى، 1380) هرچند در پژوهشى ديگر، محبت و مراقبت در خانواده، هر يك جداگانه ارتباط معنادارى با انگيزه پيشرفت پيدا نكرد، ولى تأثير تعاملى اين دو، رابطه معنادارى با انگيزه پيشرفت نشان داد. (تهمتن، 1377)

برخلاف يافته‏هاى بالا، باقرى (1372) نشان داد كه بين متغيرهاى «استقلال‏آموزى»،324 «تسلط‏آموزى»325 و «مراقبت‏آموزى»326 به عنوان مؤلفه‏هاىفرزندپرورى، با انگيزه پيشرفت رابطه معنادار منفى وجود دارد.

عوامل شناختى فراوانى نيز با انگيزه پيشرفت زياد در ارتباط هستند. امس و امس327(1984م.) روشن ساختند كه برخى افراد گونه‏هاى انديشيدن پيشرفته‏ترى در مقايسه با برخى ديگر دارند؛ مانند ادراك توانايى بالا،328 گرايش به تسلط،329 انتظارات بالا در موردموفقيت،330 ارزيابى نيرومند از موفقيت331 و سبك اسناد خوش‏بينانه.332 گرايش به تسلطباعث مى‏شود افراد تكاليف به نسبت دشوار را برگزيند و تلاش خود را در جهت حل مشكل افزايش دهند. انتظار موفقيت، رفتارهاى گرايشى همچون جست‏وجو كردن چالش‏هاى بهينه333 و عملكرد خوب را ايجاد مى‏كند. ارزش نهادن به پيشرفت در يك حوزه خاص،استقامت در آن حيطه را افزايش مى‏دهد. (به نقل: از ريو، 2001م.) ولى فهيم‏زاده (1381) آموزش راهبردهاى فراشناختى را در افزايش انگيزه پيشرفت مؤثر نيافت.

مفهوم خوش‏بينى با پژوهش‏هاى مارتين اى. پى. سليگمن334 و نظريه او در مورد «درماندگىآموخته شده»،335 وارد عرصه روان‏شناسى شد. او خوش‏بينى را نوعى «سبك تبيين»336رويدادها و تشكيل يافته از سه مؤلفه تداوم،337 فراگيرى338 و شخصى‏سازى339 مى‏داند.تداوم يعنى بدبين‏ها رخدادهاى منفى و خوش‏بين‏ها رويدادهاى مثبت را دائمى مى‏دانند. فراگيرى به اين معناست كه بدبين‏ها، شكست‏ها و خوش‏بين‏ها، موفقيت‏ها را فراگير مى‏دانند. شخصى‏سازى يعنى ناكامى‏ها از نظر خوش‏بين‏ها ناشى از علل بيرونى و از ديد بدبين‏ها، ناشى از عوامل درونى هستند. (سليگمن و همكاران، 1996. ترجمه: داورپناه، 1383) بنابراين، منظور از خوش‏بينى در اين پژوهش، «تلفيقى از گرايش و نگرش خوش‏بينانه درباره خدا، خود، افراد، اشيا، رويدادها و به‏طور كلى جهان طبيعت است كه بر اساس آن، نتيجه‏هاى اميدوار كننده را بسته به توانايى‏هاى خود از جهان و رويدادهاى آن انتظار دارد و روش تبيين افراد نيز در آن نقش دارد». (نورى، زير چاپ)

پژوهش‏ها در زمينه رابطه خوش‏بينى و انگيزه پيشرفت در قالب «روش اسناد»،340«روش تبيين خوش‏بينانه»،341 «مكان كنترل»342 و رابطه آنها با انگيزه پيشرفت مطرح شده‏اندو بررسى‏ها در اين زمينه به نتايج هم‏سو دست نيافته‏اند. رابطه خوش‏بينى با انگيزه پيشرفت را نخستين بار فيلسون و فليپس343 (1984م.) مطرح كردند. به گفته آنان، روش اسناد خوش‏بينانه،هيجان‏هاى مثبت مانند اميدوارى و افتخار پس از موفقيت را افزايش مى‏دهد و هيجان‏هاى منفى مانند ترس و اضطراب را از انسان دور مى‏سازد. (به نقل از: ريو، 2001م.)

در پژوهشى ديگر، ميان انگيزه پيشرفت و روش اسناد براى رويدادهاى خوب در ابعاد درونى‏ـ بيرونى، كلى‏ـ اختصاصى و پايدارـ ناپايدار، رابطه مثبت و معنادارى مشاهده شد. (زارعى، 1380) سخت‏كوشى و رقابت‏جويى، دو مؤلفه از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت هستند. در اين زمينه، بين انگيزه پيشرفت با عملكرد دبيران به دليل رقابت‏جويى و سخت‏كوشى، رابطه مثبت و معنادارى به دست آمد. (محمدى‏زاده، 1377) در بررسى ديگرى، ميان اميد، خوش‏بينى، مكان كنترل و خودمختارى رابطه مثبت قوى به دست آمد. (كراى آ. شوگرن،344 شان ج. لوپز،345 ميشيل ال. ويميير،346 تاد دى.ليتل،347 كيندى ال. پرسگراد،348 2006م.)

برخلاف پژوهش‏هاى بالا كه نشان‏دهنده رابطه مثبت و معنادارى ميان انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى بودند، پژوهش‏هاى زير به نتيجه‏هاى متفاوتى دست يافته‏اند. منظرى توكلى (1375) ميان مكان كنترل و انگيزه پيشرفت، رابطه منفى و معنادار نشان داد. در پژوهشى ديگر، ميان هيچ‏كدام از وضعيتى كه «من» با خود درگير349 است ووضعيتى كه با تكاليف درگير350 مى‏شود، با انگيزه پيشرفت رابطه معنادار به دست نيامد.(سلمانى‏مقدم، 1380) همچنين ميان انگيزه پيشرفت با روش اسناد براى رويدادهاى بد در بعد درونى‏ـ بيرونى، رابطه منفى و معنادار به دست آمد و بين انگيزه پيشرفت با روش اسناد براى رويدادهاى بد در ابعاد پايدار ـ ناپايدار و كلى ـ اختصاصى رابطه‏اى مشاهده نگرديد. (زارعى، 1380)

پرسش‏هايى كه هدف اين پژوهش را تشكيل مى‏دهند، با توجه به بررسى‏هاى انجام يافته در اين زمينه مطرح مى‏شوند؛ پژوهش‏هاى انجام شده رابطه خوش‏بينى را در قالب «روش اسناد» و «روش تبيين» با «انگيزه پيشرفت» بررسى كرده‏اند و انگيزه پيشرفت را بدون تفكيك مؤلفه‏هاى آن در نظر گرفته‏اند. بنابراين، پرسش‏هاى زير مطرح مى‏شوند كه خوش‏بينى به صورت تعميم يافته351 (خوش‏بين بودن به زندگى، دوستان، مدرسه،هم‏سالان، خانواده، هم‏كلاسى‏ها، توانايى‏هاى خود و مردم) چه رابطه‏اى با انگيزه پيشرفت دارد؟ مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت (گرايش به پيشرفت زياد، اجراى شايسته كار، انتخاب تكاليف دشوار، پشتكار و رقابت‏جويى) چه رابطه‏اى با خوش‏بينى دارد؟ خوش‏بينى فرد در زمينه‏هاى خاص چه رابطه‏اى با مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت دارد؟ آيا سطح تحصيلات، نقشى در كاهش يا افزايش انگيزه پيشرفت دارد؟

فرضيه‏هايى كه پژوهش حاضر درصدد آزمودن آنهاست، با توجه به نظريه اتكينسون و زمينه‏هاى پژوهشى در اين زمينه مطرح مى‏شوند. اتكينسون احتمال فاعلى فرد درباره رسيدن به موفقيت و شكست را بخشى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت مى‏داند. از سوى ديگر، افراد خوش‏بين رسيدن به موفقيت و شكست را با درجه احتمال بالاتر ارزيابى مى‏كنند. روش تبيين، بر اساس برخى پژوهش‏ها با انگيزه پيشرفت رابطه مثبت معنادارى دارد. بنابراين، فرضيه اصلى اين است كه انگيزه پيشرفت با خوش‏بينى رابطه مثبت دارد. فرضيه‏هاى ديگر پژوهش عبارتند از: 1. «گرايش به پيشرفت» به عنوان يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت، با خوش‏بينى رابطه مثبت دارد؛ 2. «پشتكار» به عنوان يكى ديگر از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت، با خوش‏بينى رابطه مثبت دارد؛ 3. «اجراى شايسته كار» و «انتخاب تكليف‏هاى دشوار» با خوش‏بينى رابطه مثبت دارد؛ 4. «رقابت‏جويى» به عنوان يكى از مؤلفه‏هاى خوش‏بينى نمى‏تواند با خوش‏بينى رابطه مثبت داشته باشد؛ زيرا نگرش مثبت افراد به ديگران مانع رقابت مى‏شود؛ 5. افراد در موقعيت بالاتر، انگيزه پيشرفت كمترى دارند و ميان افراد با توجه به سطح تحصيلات آنها، از نظر انگيزه پيشرفت تفاوت وجود دارد. مك كللند با ارزيابى مديران ارشد دريافت كه با افزايش موقعيت‏هاى شغلى و اجتماعى، انگيزه‏هاى ديگرى غير از انگيزه پيشرفت در افراد فعال مى‏شوند. (شولتز و شولتز، 1998م.، ترجمه: سيدمحمدى، 1379)

خوش‏بينى و بدبينى در منابع دينى با چه متغيرهاى روانى و معنوى ارتباط دارند؟ در آموزه‏هاى اسلامى بر مفهوم خوش‏بينى بسيار توجه شده است. در يك بررسى تطبيقى، مفهوم خوش‏بينى در ديدگاه روان‏شناسى و آموزه‏هاى دينى از چهار جنبه مقايسه شده است: 1. در آموزه‏هاى دينى از خوش‏بينى در محيط فاسد و افراد غير دين‏دار منع شده، ولى در پژوهش‏هاى روان‏شناسى، خوش‏بينى بدون توجه به جوامع و محيط‏ها مطرح شده است؛ 2. منابع دينى خداوند را به عنوان تكيه‏گاه بزرگ خوش‏بينى مطرح مى‏كنند (اسناد كارها به خداوند)، ولى در روان‏شناسى علمى به اين جهت توجه نشده است؛ 3. روان‏شناسى، خوش‏بينى را تنها در ارتباط با متغيرهاى مادى (موفقيت، رضايت از زندگى، افسردگى، پيشرفت تحصيلى و...) بررسى مى‏كند، ولى در منابع دينى، رابطه خوش‏بينى با متغيرهاى مادى و معنوى (افزايش ايمان، كاهش گناه، رسيدن به بهشت، پرهيزكارى، سلامت دين، خردمندى، موفقيت، آرامش روان، كسب محبوبيت و اخلاق نيكو) مطرح شده است؛ 4. ايجاد خوش‏بينى فعال352 در روان‏شناسى و دين مطرح شده است ويافته‏هاى روان‏شناسى در اين زمينه، با آموزه‏هاى دينى هم‏سو است. (نورى، زير چاپ)

مهم‏ترين متغيرهايى كه در آموزه‏هاى دينى با خوش‏بينى و بدبينى مرتبط شده‏اند، در ادامه مطرح مى‏گردند:

1. خوش‏بينى مايه آرامش قلب و روان انسان است: «حُسْنُ الظَّنِّ راحَةُ الْقَلْبِ وَ سَلامَةُ الدّينِ؛353 خوش‏بينى مايه راحتى قلب و سلامت دين است». بر همين معنا، در نامه اميرالمؤمنين عليه‏السلام به مالك اشتر نيز تأكيد شده است: «...بحسن الظن برعيتك فان حسن الظن يقطع عنك نصبا طويلا؛354 در مقام يك فرماندار، به مردم، خوش‏بين باش كه خوش‏بينى رنج و اندوه درازمدت را از شما دور مى‏سازد».

همچنين در روايت‏هاى اسلامى آمده است: «خذ من حسن الظن بطرف تروح به قلبك...؛355 چنان به مردم خوش‏بين باش كه قلبت در سايه آن آرام گيرد». نيز آمده است: «حسن الظن يخفف الهم؛356 خوش‏بينى اندوه را كاهش مى‏دهد». امام صادق عليه‏السلام از قول پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهمى‏فرمايد: «احسنو ظنونكم باخوانكم تغتنموا بها صفاء القلب و نماء الطبع؛357 فرد بدبين همواره از ديگران هراس دارد. از اين رو، آرامش ندارد». نيز مى‏خوانيم: «من لم يحسن ظنه استوحش من كل احد؛358 هر كه خوش‏بين نباشد، از هر كسى مى‏هراسد».

2. خوش‏بينى روابط ميان‏فردى را آسان مى‏سازد و به جلب محبت ديگران مى‏انجامد: «من حسن ظنه بالناس حاز منهم المحبه».359

3. خوش‏بينى سبب موفقيت مى‏گردد: «بحسن النيات تنجح المطالب».360

4. خوش‏بينى به آسان شدن كارها مى‏انجامد: «خذ من حسن الظن بطرف... يرخ به أمرك؛361 آن‏چنان خوش‏بين باش كه موجب راحتى كارَت شود»، ولى «بدبينى سبب خرابى كارها و تحريك بدى‏ها مى‏گردد؛ سوء الظن يفسد الامور و يبعث على الشرور».362

5. خوش‏بينى با خردمندى در ارتباط است و از ويژگى‏هاى خردمندان به شمار مى‏رود: «ظن الصواب من شيم اولى الالباب»؛363 «حسن الظن من احسن الشيم و افضل القسم؛364 خوش‏بينى از بهترين ويژگى‏هاست»؛ «حسن الظن من افضل السجايا و اجزل العطايا؛365 خوش‏بينى از بهترين خلق‏هاست».

6. خوش‏بينى با نيت پاك در ارتباط است: «من حسن ظنه حسنت نيته».366 فرد بدبين، خصلت‏هاى بد خود را به ديگران فرافكنى مى‏كند. از همين رو، به همگان بدبين است: «الرجل السوء لا يظن باحد خيرا لانه لا يراه الا بوصف نفسه».367 كسانى كه ديگران را تنها با حدس و گمان سرزنش مى‏كنند، نكوهش شده‏اند: «يا عبيد السوء تلومون الناس على الظن»؛368 يعنى خودشان بدند و از اين رو، ديگران را بدون شواهد كافى بد مى‏دانند.

7. خوش‏بينى راه عبادت و پرستش را هموار مى‏سازد. پيامبر اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: «حب الدنيا رأس كل خطيئه و رأس العباده حسن الظن باللّه‏»؛369 يعنى همچنان كه حب دنيا در انجام دادن گناهان نقش اساسى دارد، خوش‏بينى به خداوند نيز در پرستش او نقش كليدى دارد. از اين رو، سلامت دين در گرو خوش‏بينى است. در مقابل، بدبينى عبادت را فاسد مى كند: «اياك ان تسى‏ء الظن فان سوء الظن يفسد العباده...».370 چه بسا يكى از موارد فاسد شدن عبادت اين باشد كه پاكى روان كه هدف عبادت است، در اثر بدبينى از ميان مى‏رود و دل انسان چركين مى‏گردد.

8. خوش‏بينى، فرد را از مبتلا شدن به گناه باز مى‏دارد: «حسن الظن... ينجى من تقلد الإثم».371 بدبينى سبب افزايش گناهان مى‏گردد. در روايتى مى‏خوانيم: «اياك ان تسى‏ء الظن فان سوء الظن... يعظم الوزر».372 فرد بدبين چون ديگران را بد مى‏داند، از آنان بد مى‏گويد و در حق آنان، كارهاى ناروا انجام مى‏دهد. در نتيجه، گناهانش زياد مى‏گردد.

9. خوش‏بينى از روابط با ديگران تأثير مى‏پذيرد: «مجالسه الاشرار توجب سوء الظن بالاخيار؛373 هم‏نشينى با افراد فاسد، سبب بدبين شدن به افراد نيك مى‏گردد».

10. خوش‏بينى در نتيجه توجه به جنبه‏هاى مثبت ديگران به دست مى‏آيد: «لا تظنن بكلمة خرجت من احد سوءا و انت تجد لها فى الخير محتملا؛374 سخنى را كه از ديگران مى‏شنوى، اگر مى‏تواند معناى خوب داشته باشد به معناى بد آن حمل نكن». افراد بدبين به سخنان بى‏اساس ديگران درباره دوستان خود توجه مى‏كنند: «يسمعون فيهم اقاويل الناس...».375

11. بدبينى با احساس حقارت فرد ارتباط دارد: «سوء الظن بمن لايخون من اللؤم؛376 بدبينى به فردى كه خيانت نكرده باشد، ناشى از روحيه پست بودن فرد است».

12. بدبينى به ديگران، راه ستم كردن به آنها را هموار مى‏سازد: «سوء الظن بالمحسن شر الاثم و اقبح الظلم»؛377 بدبينى به فرد درست‏كار، بدترين گناه و زشت‏ترين ستم است». همين معنا در روايت ديگرى نيز آمده است:

اذا استولى الصلاح على الزمان و اهله ثم اساء الظن رجل برجل لم يظهر منه خزيه فقد ظلم و اعتدى؛378 هرگاه درست‏كارى بر جامعه‏اى حاكم باشد و انسان به فردى كه كار ناپسندى از او نديده است، بدبين شود، در حق او ظلم كرده است.

13. بدبينى موجب بدگويى و غيبت از ديگران مى‏گردد: «من كثرت ريبته كثرت غيبته».379 به بيان ديگر، بين بدگويى از ديگران و بدبينى به آنها، رابطه تنگاتنگى وجود دارد.

14. بدبينى انسان را در شناخت افراد دچار مشكل مى‏سازد. در نتيجه، فرد بدبين نمى‏داند كه چه كسى بدخواه او و چه كسى خيرخواه اوست: «من ساء ظنه بمن لايخون حسن ظنه بما لايخونه؛380 كسى كه به افراد امين بدبين شود، به افراد خائن خوش‏بين مى‏گردد».

15. بدبينى اعتماد در روابط اجتماعى را از ميان مى‏برد؛ فرد بدبين به ديگران اعتماد ندارد و ديگران نيز به او بى‏اعتمادند: «شر الناس من لا يثق بأحد لسوء ظنه و لا يثق به أحد لسوء فعله؛381 بدترين مردم كسى است كه به سبب بدبينى، بر ديگران اعتماد ندارد و ديگران نيز به خاطر بدرفتارى‏اش به او اعتماد ندارند».

16. بدبينى سبب كنج‏كاوى بيهوده و فضولى در كارهاى ديگران مى‏گردد: «سوء الظن يدعو الى التجسس...؛382 بدبينى فرد را به كنج‏كاوى و تجسس وا مى‏دارد».383

17. بدبينى به روابط اجتماعى دوستانه آسيب مى‏رساند و دوستى‏ها را خدشه‏دار مى‏كند: «لا خير فى صديق ظنين؛384با وجود بدبينى ميان دو نفر،دوستى بين آنها برقرار نمى‏ماند»؛ نيز در روايتى آمده است: «من غلب عليه سوء الظن لم يترك بينه و بين خليل صلحا؛ كسى كه بدگمانى بر او چيره شود، ميان او و دوستش، صلح و آرامشى نخواهد بود».385

18. بدبينى با ويژگى‏هاى درونى ترس، بخل و حرص در ارتباط است: «لا اجبن من مريب»؛386 «فان البخل و الجبن و الحرص غرايز شتى يجمعها سوء الظن باللّه‏؛387 بخل و ترس و حرص از خاستگاه واحد، يعنى بدبينى به خداوند ريشه مى‏گيرند».

19. بدبينى با ويژگى درونى نفاق و دورويى ارتباط دارد: «وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكاتِ الظّانِّينَ بِاللّهِ ظَنَّ السَّوْءِ». (فتح: 6) اين آيه، ويژگى بارز منافقان را بيان مى‏كند كه بدبينى به خداوند است.

20. بدبينى از شك و ترديد برمى‏آيد: «الظن ارتياب»، «الريبة توجب الظنة».388

21. بدبينى با زوال دين و ايمان در ارتباط است: «لا دين لمسئ الظن؛389 فرد بدبين دين ندارد»؛ «لا ايمان مع سوء الظن؛390 با بدبينى ايمانى براى فرد باقى نمى‏ماند».

روش پژوهش

جامعه آمارى: جامعه آمارى اين پژوهش، همه دانش‏پژوهان مرد مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سرهدر سال تحصيلى 86 ـ 1385 است. دامنه سنى اين دانش‏پژوهان، بين 20 تا 40 سال و شمار آنها1070 نفر است. نمونه مورد پژوهش، شامل 63 دانش‏پژوه است كه به صورت نمونه‏گيرى تصادفى انتخاب شدند.

ابزار پژوهش: براى سنجش انگيزه پيشرفت از «آزمون انگيزه پيشرفت هلمريچ»391 استفادهشده است. اين آزمون را هلمريچ و اسپنس392 در سال 1977م. تدوين كردند كه شامل 19گويه است و به صورت كاملاً موافق، كمى موافق، نظرى ندارم، كمى مخالف و كاملاً مخالف درجه‏بندى شده‏اند. هر گويه به ترتيب نمره‏هاى 5، 4، 3، 2 و 1 را دريافت مى‏دارند. در گزارش برگر اعتبار و روايى آزمون، مطلوب گزارش شده است. (به نقل از: دارابى، 1380) شريفى و دارابى براى نخستين بار آن را به فارسى برگرداندند و شاخص‏هاى روايى، اعتبار و هنجار آزمون مورد بررسى مجدد قرار گرفت. (دارابى و شريفى، 1378) در اين بررسى، ضريب اعتبار آزمون با روش بازآزمايى به فاصله زمانى سه هفته 81/0، به روش دونيمه‏سازى 83/0 و آلفاى كرونباخ 62/0 گزارش شده است. روايى مقياس با روش تحليل عاملى تأييد شده و هم‏بستگى تمام گويه‏ها با نمره كل معنادار بوده است. هم‏بستگى نمره‏هاى كل با معدل درسى نيز معنادار گزارش شده است.

براى سنجش خوش‏بينى از «آزمون خوش‏بينى»393 استفاده گرديد. اين آزمون از پايگاهاينترنتى «تست كافه كام»394 دريافت شد و با مشاورت استاد راهنماى پژوهش، از ميانچندين آزمون ديگر براى اين پژوهش مناسب تشخيص داده شد. اين آزمون، داراى 40 گويه است كه پاسخ فرد در هر گويه به صورت كاملاً موافق، موافق، نسبتا موافق و مخالف درجه‏بندى شده است و به ترتيب، نمره‏هاى 3، 2، 1 و صفر دريافت مى‏دارند. نسخه اصلى آزمون، خوش‏بينى را در هشت زمينه كار، امور منزل، دوستان، هم‏سالان، زندگى، همكاران، و مسائل تحصيلى مى‏سنجيد. پژوهشگر اين آزمون را به فارسى برگرداند و 10 گويه ديگر كه خوش‏بينى به «مردم» و «توانايى‏هاى فرد» را مى‏سنجند، به آن افزود. سرانجام آزمون داراى 50 گويه شد كه خوش‏بينى را در 10 زمينه مى‏سنجيد. ترجمه آزمون پس از مشاورت با استاد راهنما و دو نفر از دانش‏پژوهان كارشناسى ارشد روان‏شناسى به صورت نسخه نهايى تنظيم گرديد و بر روى 20 نفر از طلبه‏هاى حوزه علميه قم اجرا گرديد و اعتبار درونى آن به روش آلفاى كرونباخ 80/0 به دست آمد. با توجه به اينكه نمونه مورد پژوهش، بيشتر با مسائل مربوط به كار و امور منزل (طلبه‏هاى خوابگاهى) سر و كار نداشتند، گويه‏هاى مربوط به اين دو حوزه از آزمون حذف گرديد. سرانجام، بار ديگر آزمون با 40 گويه بر روى 30 نفر از طلبه‏هاى حوزه علميه قم اجرا گرديد و ضريب اعتبار درونى به روش آلفاى كرونباخ 84/0 به دست آمد.

داده‏هاى اين دو آزمون، با نرم‏افزار spss و با استفاده از مدل‏هاى آمارىt ، هم‏بستگى پيرسون و مدل رگرسيون خطى گام به گام و پس‏رونده تجزيه و تحليل شد.

شركت كنندگان در اين آزمون، كاملاً در جريان پژوهش قرار گرفتند و پيش از اجراى آزمون، به آنان توضيح داده شد كه اين آزمون‏ها نگرش (خوش‏بينى) آنان را در زمينه مسائل مختلف ارزيابى مى‏كنند.

يافته‏ها

يافته‏ها نشان مى‏دهند بين ميانگين دانشجويان كارشناسى و كارشناسى ارشد، از نظر انگيزه پيشرفت تفاوت معنادارى وجود ندارد. (نمودار شماره 1)

سطح تحصيلات تعدادميانگين انحراف معياردرجه آزادىمقدار tسطح معنادارى انگيزه پيشرفت كارشناسىكارشناسى ارشد 441938/7689/74 82/5061/8 6181/0411/0

نمودار شماره (1) ـ مقايسه انگيزه پيشرفت دانش‏پژوهان كارشناسى و كارشناسى ارشد با استفاده از آزمون tگروه‏هاى مستقل

با توجه به مقدار t به دست آمده (81/0) در نمودار شماره 1 بين ميانگين انگيزه پيشرفت دانش‏پژوهان كارشناسى و كارشناسى ارشد تفاوت معنادار وجود ندارد. در اين پژوهش، t نمودار با درجه آزادى 61 و سطح معنادارى 05/0 براى آزمون دو دامنه 67/1 مى‏شود و چون t به دست آمده (81/0) از اين مقدار كمتر است، تفاوت معنادار نيست.

ميزان رابطه هم‏بستگى بين مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت با نمره كل خوش‏بينى و نيز ميزان رابطه ميان نمره كل انگيزه پيشرفت با نمره كل خوش‏بينى در نمودار شماره 2 نشان داده شده است.

عوامل خوش‏بينى شاخصگرايش به پيشرفتپشتكارانتخاب تكاليف دشواراجراى شايسته كارهارقابت‏جويى نمره كل انگيزه پيشرفتخوش‏بينى هم‏بستگى (**) 330/0(**) 342/0060/0 -102/0058/0- (*) 294/0 معنادارى 008/0006/0640/0424/0649/0019/0انگيزه پيشرفتهم‏بستگى (**) 546/0(**) 634/0(**) 435/0(**) 581/0(**) 665/01معنادارى 0001/0 0001/0 0001/0 0001/0 0001/0 تعداد636363636363

نمودار شماره (2) ـ هم‏بستگى بين عوامل انگيزه پيشرفت، خوش‏بينى و نمره كل انگيزه پيشرفت

همچنان‏كه در نمودار شماره 2 ديده مى‏شود، بين نمره كل خوش‏بينى و نمره كل انگيزه پيشرفت، بدون در نظر گرفتن عامل رقابت‏جويى در سطح معنادارى (05/0)، رابطه مثبت معنادار وجود دارد. همچنين «گرايش به پيشرفت» و «پشتكار» دو تا از پنج مؤلفه انگيزه پيشرفت، به طور مستقل با نمره كل خوش‏بينى رابطه مثبت معنادار دارند. اما «انتخاب تكاليف دشوار»، «اجراى شايسته كارها» و «رقابت‏جويى» كه سه مؤلفه ديگر انگيزه پيشرفت هستند، هيچ كدام جداگانه با خوش‏بينى رابطه معنادار ندارند، ولى تمامى پنج مؤلفه انگيزه پيشرفت با نمره كل انگيزه پيشرفت، داراى رابطه مثبت و معنادارى هستند كه نشان دهنده ثبات درونى ابزار پژوهش است.

ميزان رابطه ميان مؤلفه‏هاى پنج‏گانه انگيزه پيشرفت و حيطه‏هاى هشت‏گانه خوش‏بينى در نمودار شماره 3 ارائه شده است.

مردمتوانايى‏ها برنامه‏درسى هم‏كلاسى‏ها خانوادهزندگىهم‏سالان دوستانرقابت‏جويى 072/-024/0- 025/0016/0- 032/0136/0- 046/0- 099/0- اجراىشايسته كارها 038/0091/0039/0078/0(*)274/0 026/0- 060/0001/0گرايش به پيشرفت175/0(*)321/0 158/0233/0(*)360/0 144/0201/0180/0انتخابتكاليف دشوار 067/0086/0- 097/0114/0- 094/0086/0- 082/0- 214/0- پشتكار081/0207/0182/0164/0(**)403/0 (*)291/0 178/0(**)365/0 نمره كلانگيزه پيشرفت 150/0201/0190/0127/0(**)464/0 147/0142/0142/0

نمودار شماره (3) ـ هم‏بستگى ميان زمينه‏هاى خوش‏بينى و مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت

در اين نمودار، ميان «خوش‏بينى به خانواده» با سه مؤلفه انگيزه پيشرفت، يعنى «اجراى شايسته كارها»، «گرايش به پيشرفت» و «پشتكار» و نيز نمره كل انگيزه پيشرفت، هم‏بستگى مثبت معنادارى وجود دارد. همچنين بين «پشتكار» يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت، با «خوش‏بينى به زندگى» و «خوش‏بينى به دوستان» نيز هم‏بستگى مثبت و معنادارى وجود دارد. نيز بين «گرايش به پيشرفت» كه يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت است با «خوش‏بينى به توانايى‏هاى خود» نيز هم‏بستگى مثبت و معنادارى وجود دارد. نتيجه آزمون نشان داد كه از ميان زمينه‏هاى مختلف خوش‏بينى، خوش‏بينى به خانواده، بالاترين هم‏بستگى را با انگيزه پيشرفت دارد كه نشان دهنده نقش مؤثر خانواده در ايجاد انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى در افراد است.

هر كدام از زمينه‏هاى خوش‏بينى تا چه حدى مى‏توانند انگيزه پيشرفت را پيش‏بينى كنند؟ اين رابطه با استفاده از مدل آمارى رگرسيون خطى گام به گام395 تعيين شده است. دراين مدل، انگيزه پيشرفت به عنوان متغير وابسته و هشت مؤلفه خوش‏بينى به عنوان متغيرهاى مستقل در نظر گرفته شده‏اند. نتيجه را در نمودار شماره 4 ببينيد.

شاخص‏هاضريب هم‏بستگىضريب تعيينضريب تعيين چندگانهانحراف معيار ضريب متغيرهاى مستقلچندگانه396چندگانه397تعديل شده398تعيين چندگانه399

خوش‏بينى به خانواده

464/0215/0203/057272/4

خوش‏بينى در تمام

زمينه‏ها

485/0235/0122/079920/4

نمودار شماره (4) ـ ميزان رگرسيون مؤلفه‏هاى خوش‏بينى به عنوان متغيرهاى مستقل و انگيزه پيشرفت به عنوان متغير وابسته

بنابر اين نمودار، بر اساس مدل رگرسيون گام به گام، هشت زمينه خوش‏بينى به عنوان متغيرهاى مستقل در محاسبه دخالت داده شدند. تنها «خوش‏بينى به خانواده»، از ميان هشت زمينه خوش‏بينى در محاسبه تأثيرگذار واقع شد؛ يعنى ميزان 215/0 از تغييرهاى متغير انگيزه پيشرفت به واسطه خوش‏بينى به خانواده قابل پيش‏بينى است. اين در حالى است كه تمام زمينه‏هاى خوش‏بينى كه با مدل رگرسيون پس‏رونده400 محاسبه شدند، تنها235/0 از تغييرهاى انگيزه پيشرفت را پيش‏بينى مى‏كنند.

اگر خوش‏بينى را به عنوان متغير وابسته در نظر بگيريم، هر كدام از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت به عنوان متغيرهاى مستقل، چند درصد از تغييرهاى آن را پيش‏بينى مى‏كنند؟ اين ميزان در نمودار شماره 5 نشان داده شده است.

شاخص‏هاضريب هم‏بستگىضريب تعيينضريب تعيين چندگانهانحراف معيار ضريب متغيرهاى مستقلچندگانهچندگانهتعديل شدهتعيين چند گانه

«پشتكار» و «گرايش به پيشرفت»

404/0163/0135/097242/12

تمامى پنج مؤلفه انگيزه پيشرفت

432/0187/0115/012351/13

نمودار شماره (5) ـ ميزان رگرسيون مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت به عنوان متغيرهاى مستقل و خوش‏بينى به عنوان متغير وابسته

با توجه به اين نمودار، بر اساس محاسبه رگرسيون گام به گام، «پشتكار» و «گرايش به پيشرفت» نزديك به 163/0 از تغييرهاى خوش‏بينى را پيش‏بينى مى‏كنند؛ در حالى كه كل مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت بر اساس محاسبه رگرسيون پس‏رونده ميزان 187/0 از تغييرهاى خوش‏بينى را پيش‏بينى مى‏كنند و ديگر تغييرهاى خوش‏بينى، سهم متغيرهاى ديگر است.

نتيجه‏گيرى

هدف اين پژوهش، تعيين رابطه بين انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى و نيز رابطه ميان مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت (گرايش به پيشرف، پشتكار، اجراى شايسته كارها، انتخاب تكاليف دشوار و رقابت‏جويى) و زمينه‏هاى مختلف خوش‏بينى (خوش‏بينى به دوستان، هم‏سالان، هم‏كلاسى‏ها، خانواده، زندگى، درس، توانايى‏هاى خود و مردم) بود. نتيجه پژوهش نشان داد انگيزه پيشرفت (با حذف مؤلفه رقابت‏جويى) با نمره كل خوش‏بينى رابطه مثبت و معنادارى دارد، ولى اگر رقابت‏جويى به عنوان يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت در محاسبه دخالت داده شود، اين رابطه مثبت از معنادار بودن خارج مى‏گردد و تنها رابطه در حد 20/0 به دست مى‏آيد.

به احتمال، رقابت‏جويى يك رفتار فرهنگى است كه بيشتر در فرهنگ غرب بر آن تأكيد مى‏شود، ولى در فرهنگ ما اين گونه نيست. پس بدون توجه به مؤلفه رقابت‏جويى، نمره‏هاى حاصل از ديگر مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت با خوش‏بينى رابطه مثبت معنادار دارد. اين يافته با فرضيه‏اى كه از نظريه اتكينسون به دست مى‏آيد و اينكه افراد خوش‏بين با احتمال فاعلى بيشترى، دست‏يابى به موفقيت و دورى جستن از شكست را ارزيابى مى‏كنند، هم‏سو است. همچنين با مطالعه درباره روش تبيين (خوش‏بينى در برابر بدبينى) و پيشرفت دانش‏آموزان در رياضى نيز هماهنگ است. در اين پژوهش، نمره‏هاى خوش‏بينى دانش‏آموزان (با استفاده از پرسش‏نامه روش تبيين كودكان)401 با نمره جارىرياضى و نمره‏هاى 2 و 3 ماه پيش آنها مقايسه شد و ميان نمره خوش‏بينى و نمره رياضى، رابطه مثبت معنادار به دست آمد. (شيرلى، ام.402 ياتيس، گريگورى سى. آر.ياتيس،403 آر. مارك ليپيت،404 1995م.)

يافته‏هاى پژوهش حاضر نشان مى‏دهند كه خوش‏بينى به خانواده از ميان پنج مؤلفه انگيزه پيشرفت با سه مؤلفه (گرايش به پيشرفت، اجراى شايسته كارها و پشتكار) رابطه مثبت معنادار دارد؛ يعنى خوش‏بينى به خانواده در مقايسه با زمينه‏هاى ديگر خوش‏بينى، رابطه قوى‏ترى با انگيزه پيشرفت دارد. به احتمال، زمينه‏هاى تربيتى و خانوادگى كه در مورد خوش‏بينى و انگيزه پيشرفت وجود دارد، باعث رابطه قوى‏تر اين دو متغير گرديده است. بررسى‏هاى زير، نقش زمينه‏هاى خانوادگى را در تقويت انگيزه پيشرفت نشان مى‏دهند: اتكينسون (به نقل از: پترى، 1990م.) يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت را «گرايش به پيشرفت» مى‏داند و آن را عاملى درونى مى‏شمارد كه در زمينه‏هاى خانوادگى ريشه دارد. پژوهش بويل405 نشان داد كه گرايش به خانواده از متغيرهاى پيش‏بينى خوببراى انگيزش پيشرفت در دانش‏آموزان بوده است. همچنين هريس406 (1993م.) شمارىاز زنان سياه و سفيد پوست را با توجه به عوامل مختلف بررسى كرد و در زمينه خانواده به اين نتيجه‏ها رسيد كه كار مادر در خارج از خانه و احساس مثبت به پدر (خوش‏بين بودن به پدر) با انگيزش پيشرفت رابطه معنادار دارد. (به نقل از: دارابى، 1380) از سوى ديگر، سليگمن (1995م.، ترجمه: داورپناه، 1383) زمينه‏هاى خانوادگى را از ريشه‏هاى قوى خوش‏بينى مى‏داند و مى‏گويد كودكان نه‏تنها انجام دادن كارها، بلكه روش تبيين و چگونگى علت‏يابى امور و رويدادها را از والدين خود مى‏آموزند. در يك پژوهش طولى چهار ساله كه انگيزه پيشرفت و خوش‏بينى در آن، نقش ميانجى داشتند، متغيرهاى مربوط به خانواده (وضعيت اجتماعى‏ـ اقتصادى، شمار افراد خانواده، شغل والدين)، متغيرهاى انگيزه پيشرفت، خوش‏بينى، بهزيستى روانى407 و ارزيابى فرد از سلامت خودرا پيش‏بينى كردند. (تانى كاسيدى،408 2000م.)

گرايش به پيشرفت، يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت است كه با نمره كل خوش‏بينى رابطه مثبت معنادار نشان مى‏دهد. اين يافته با نتيجه وندا بوير409 (2006م.) درباره روشتبيين خوش‏بينانه و پيشرفت تحصيلى هماهنگ است. او با استفاده از روش «تحليل محتواى واژه به واژه تبيين‏ها»410 كه پيترسون،411 لوبورسكى412 و سليگمن (1983م.) آنرا براى سنجش سبك تبيين ابداع كردند، انشاهاى 48 دانشجوى دختر را از نظر روش تبيين خوش‏بينانه و بدبينانه تحليل كرد. روش تبيين مثبت دانشجويان از رويدادهاى خوب، با نمره‏هاى پايان ترم آنان، رابطه مثبت و معنادارى داشت، ولى ميان روش تبيين خوش‏بينانه دانشجويان از رويدادهاى بد با نمره‏هاى پايان ترم رابطه معنادارى به دست نيامد.

پشتكار نيز يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت است كه با نمره كل خوش‏بينى، رابطه مثبت و معنادارى نشان مى‏دهد. اين يافته با ديدگاه سليگمن هم‏سو است كه خوش‏بينى و پشتكار را در ارتباط با هم و از ويژگى‏هاى مثبت انسانى مى‏داند. (سليگمن و شخزنتميالى،413 2000م.) كريستوفر پترسون414 (2000م.) نيز نشان داد خوش‏بينى بهعنوان يك ويژگى روان‏شناختى سودمند با خُلق مطلوب415 و پشتكار رابطه مثبت دارد.رابطه اين دو متغير نشان داد كه افراد خوش‏بين به موفقيت اميدوارترند. از اين رو، براى رسيدن به نتيجه، از خود پشتكار نشان مى‏دهند. بنابر نظريه اتكينسون، افراد خوش‏بين با احتمال فاعلى بيشتر در پى دست‏يابى به نتيجه و موفقيت هستند.

رقابت‏جويى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت، نه‏تنها رابطه مثبت با خوش‏بينى ندارد، بلكه رابطه منفى نيز دارد. البته اين رابطه چنان نيست كه معنادار باشد. اين يافته خلاف انتظار نيست؛ زيرا به نظر مى‏رسد افراد خوش‏بين بيشتر با ديگران به صورت هم‏كارانه و رفاقتى برخورد مى‏كنند تا به صورت رقابتى. نتيجه كنونى با پژوهشى كه درباره «رابطه خوش‏بينى به هم‏سالان»416 و «كفايت اجتماعى»417 انجام شد، هم‏سو است. در اين بررسى،خوش‏بينى به هم‏سالان، با متغيرهاى غير رقابتى مانند رفاقت و همكارى بيشتر و نداشتن احساس تنهايى، رابطه معنادار دارد. (دانين پى. دپتيول،418 رابرت كوهن،419 لسلى سى.فليپس،420 سيدنى آى،421 2006م.)

يافته‏هاى پژوهش حاضر نشان مى‏دهند كه ميان سطوح انگيزه پيشرفت در دانش‏پژوهان كارشناسى و كارشناسى ارشد تفاوت معنادارى وجود ندارد. اين يافته با نتايجى كه مك كللند از بررسى بر روى مديران ارشد به دست آورد، هم‏سو نيست. او دريافت كه وقتى مديران ارشد به موقعيت‏هاى بالاتر مى‏رسند، نمره انگيزه پيشرفت‏شان پايين مى‏آيد. به نظر مك كللند، به احتمال زياد انگيزه‏هاى ديگرى مانند قدرت و شهرت در اين موقعيت‏ها براى فرد اهميت مى‏يابد. (شولتز و شولتز 1998م.، ترجمه: سيدمحمدى، 1379)

يافته پژوهش حاضر را مى‏توان اين گونه تفسير كرد كه دانش‏پژوهان كارشناسى ارشد مورد آزمون، در حدى از موقعيت اجتماعى نرسيده‏اند كه انگيزه پيشرفت در آنان كاهش يابد.

نتيجه: فرضيه اول پژوهش به صورت مشروط تأييد مى‏شود؛ يعنى انگيزه پيشرفت بدون در نظر گرفتن مؤلفه رقابت‏جويى و در قالب ديگر مؤلفه‏هاى خود با خوش‏بينى رابطه مثبت و معنادارى دارد. فرضيه دوم، يعنى تفاوت مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت درباره خوش‏بينى نيز تأييد مى‏گردد؛ زيرا گرايش به پيشرفت به عنوان يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت با خوش‏بينى رابطه مثبت معنادار دارد. پشتكار نيز به عنوان يكى از مؤلفه‏هاى انگيزه پيشرفت، با خوش‏بينى رابطه مثبت معنادار دارد. اما «اجراى تكليف‏هاى دشوار» و «اجراى شايسته كارها» با خوش‏بينى رابطه ندارند. فرضيه سوم نيز تأييد مى‏شود كه ميان رقابت‏جويى و خوش‏بينى رابطه معنادارى وجود ندارد. در اين پژوهش، فرضيه چهارم كه انگيزه پيشرفت افراد بر اساس سطح تحصيلات آنها تفاوت دارد، تأييد نشد.

محدوديت‏هاى پژوهش حاضر، به روايى بيرونى و ابزار پژوهش مربوط مى‏شود. جامعه مورد پژوهش، از آموزش‏هاى حوزوى‏ـ دانشگاهى برخوردارند. اين ويژگى، تعميم نتيجه‏ها را در ديگر قشرهاى جامعه با احتياط روبه‏رو مى‏سازد. آزمون ارزيابى انگيزه پيشرفت در ايران بر روى دانش‏آموزان دوره متوسطه هنجاريابى شده است و استفاده از آن در دانشجويان با محدوديت روبه‏رو است. محدوديت‏هاى ديگرى مانند شمار افراد نمونه و هنجاريابى نشدن آزمون خوش‏بينى نيز در اين پژوهش وجود دارند.

پيشنهادها: نقش محيط اجتماعى در ايجاد خوش‏بينى يا بدبينى افراد، از موضوع‏هايى است كه بدان توجه نشده است. پژوهش‏هاى سليگمن، به سهم زمينه‏هاى خانوادگى در ايجاد خوش‏بينى بيشتر توجه داشته است. همچنين باورهاى مذهبى مانند اينكه خداوند ياور انسان و حلال گرفتارى‏هاى اوست، چه سهمى در ايجاد خوش‏بينى دارد؟ خوش‏بينى در جوامع فاسد چه پى‏آمدهايى دارد و چه آسيب‏هايى را تقويت مى‏كند؟

منابع

الف) فارسى و عربى

1. باقرى، مسعود، «بررسى رابطه شيوه‏هاى فرزندپرورى با انگيزه پيشرفت و رابطه متغير اخير با پيشرفت تحصيلى دانش‏آموزان پسر دوره راهنمايى اهواز»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، اهواز، دانشگاه شهيد چمران، 1372.

2. تهمتن، كلثوم، «بررسى ارتباط شيوه‏هاى فرزندپرورى والدين و انگيزه پيشرفت در دانش‏آموران دختر و پسر مقطع راهنمايى شهرستان فسا»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه شيراز، دانشكده تحصيلات تكميلى، 1377.

3. خداپناهى، محمدكريم، «انگيزش و هيجان»، تهران، انتشارات سمت، چاپ دوم، 1379.

4. خيرى، عامر، «مقايسه انگيزش پيشرفت بين دانشجويان ورزشكار و غير ورزشكار دانشگاه‏هاى ايلام»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه تربيت معلم، دانشكده تربيت بدنى و علوم ورزشى، 1379.

5. دارابى، جعفر، «رابطه جوّ خانواده، پايگاه اجتماعى و مكان كنترل با انگيزش پيشرفت در دانش‏آموزان سال سوم متوسطه در سال تحصيلى 78 - 1377»، فصل‏نامه تعليم و تربيت نشريه پژوهشكده تعليم و تربيت وزارت آموزش و پرورش، سال هفدهم، شماره 3، شماره مسلسل67، پاييز 1380.

6. زارعى، عليرضا، «بررسى رابطه بين سبك‏هاى اسنادى و انگيزه پيشرفت با پيشرفت تحصيلى در ميان دانش‏آموزان سال دوم رشته رياضى دبيرستان‏هاى دولتى شهر اراك در سال تحصيلى 80 - 1379»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، تهران، دانشگاه تربيت معلم، دانشكده روان‏شناسى و علوم تربيتى، 1379.

7. سلمانى‏مقدم، زهرا، «بررسى رابطه وضعيت خوددرگير و كاردرگير با انگيزش پيشرفت و پيشرفت تحصيلى دانش‏آموزان سال سوم متوسطه شهرستان تبريز 80 ـ 1379»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه تبريز، دانشكده علوم تربيتى و روان‏شناسى، 1380.

8. شولتز دوان، و شولتز آلن سيدنى، نظريه‏هاى شخصيت، ترجمه: يحيى سيدمحمدى، تهران، انتشارات ويرايش، چاپ ششم، 1383.

9. فهيم‏زاده، صديقه، «بررسى تأثير آموزش راه‏بردهاى فراشناختى بر انگيزش پيشرفت دانشجويان دانشگاه اراك»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه الزهرا عليهاالسلام، دانشكده علوم تربيتى و روان‏شناسى، 1381.

10. محمدى‏زاده، رضا، «بررسى رابطه انگيزه پيشرفت با عملكرد دبيران دبيرستان‏هاى شهر بم»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد كرمان، دانشكده ادبيات و علوم انسانى، 1377.

11. منظرى توكلى، عليرضا، «بررسى رابطه انگيزه پيشرفت، هسته كنترل و پيشرفت تحصيلى در بين دانش‏آموزان مقطع متوسطه»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه شيراز، 1375.

12. موسوى ده‏موردى، على، «رابطه خشنودى شغلى و انگيزه پيشرفت با سلامت روانى و مسئوليت‏پذيرى مربيان تربيتى مرد آموزشگاه‏هاى اهواز»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، اهواز، دانشگاه شهيد چمران، دانشكده علوم تربيتى و روان‏شناسى، 1377.

13. نصيرى شيخانى، مهدى، «بررسى رابطه عوامل روانى با نگرش شغلى گروهى از دانشجويان شاغل و غير شاغل دانشگاه شيراز»، (پايان‏نامه كارشناسى ارشد)، دانشگاه شيراز، 1373.

14. دارابى، جعفر، پاشا شريفى، حسن، «هنجاريابى مقياس انگيزش پيشرفت هلمريچ براى دانش‏آموزان دوره متوسطه استان مازندران»، سارى، مركز تحقيقات آموزش و پرورش استان مازندران، 1378.

15. سليگمن، مارتين اى. پى، رايويچ كارن، كاكس ليزا جى، گيلهام جين، كودك خوش‏بين، ترجمه: فروزنده داورپناه، تهران، انتشارات رشد، چاپ اول، 1383.

16. آمدى، عبدالواحد بن محمد تميمى، تصنيف غررالحكم و دررالكلم آمدى، تحقيق: المصطفى الدرايتى، قم، مركز البحث والتحقيق للعلوم الاسلاميه، مكتب الاعلام الاسلامى، الطبعه الاولى، بى‏تا.

17. امام‏على عليه‏السلام، نهج‏البلاغه، ترجمه: سيدجعفر شهيدى، تهران، انتشارات انقلاب اسلامى، چاپ چهارم، 1372.

18. محدث، سيدجلال‏الدين، فهرست موضوعى شرح فارسى غرر و درر آمدى، انتشارات دانشگاه تهران، مجلد هفتم، 1346.

19. نورى، نجيب‏اللّه‏، «نقش خوش‏بينى در كاهش اضطراب»، مجله راه تربيت، شماره 3، قم، مركز جهانى علوم اسلامى، 1386.

20. شيخ عباس قمى، سفينه البحار و مدينه الحكم و الآثار، ج 2، ايران، دار الاسوه لطباعه و النشر، چاپ دوم، 1416 ق.

ب) لاتين

1. Christopher Peterson, The Future of Optimi, Journal of American Psychologist, Volume 55, Issue 1, January, 2000.

2. Patricia A. Dunavold "Happiness, Hope, and Optimism", www. California State University, Northridge, 1997.

3. Daneen P. Deptulaa; Robert Cohen; Leslie C. Phillipsen; Sydney Ey, "Expecting the best: The relation between peer optimism and social competence", The Journal of Positive Psychology, Volume 1, Issue 3 July, 2006.

4. Karrie A. Shogren a; Shane J. Lopez a; Michael L. Wehmeyer a; Todd D. Little a; Cindy L. Pressgrove,"The role of positive psychology constructs in predicting life satisfaction in adolescents with and without cognitive disabilities: An exploratory study", The Journal of Positive Psychology, Volume 1, Issue 1 January, 2006.

5. Martin E. P. Seligman and Mihaly Csikszentmihalyi, Positive Psychology: An Introduction American Psychologist, Volume 55, Issue 1, January, 2000.

6. Petri, Herbert L, Motivation, theory, research, and applications, third Edition, wadsworth publishing, California, US, 1996.

7. Wanda Boyer, "Accentuate the positive: the relationship between positive explanatory style and academic achievement of prospective elementary teachers", Journal of Research in Childhood Education, September, 2006.

8. Cole, James S. and Denzine, Gypsy, M, "Achievement motivation and Personlity", Jornal of college reading and learning, 34 spring 2004. www. Eric.

9. Reeve, Johnmarshall, understanding Motivation and Emotion, Eral Mcpeek bublisher, third Edition, United State, 2001.

 


297 دانش‏پژوه كارشناسى ارشد روان‏شناسى مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره.

298 استاد راهنماى پژوهش و استاديار دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى تهران.

299. «من اعتدل يوماه فهو مغبون»، شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، ج4، ص 381.

30070. Motivation for achievement.

30171. David McCelland.

30272. Petri, Herbert L.

30373. Henry Murray.

30474. Thematic Apperception Test (TAT).

30575. John Atkinson.

30676. Expectancy-value.

30777. Tendency to achievement.

30878. Tendency to avoid failure.

30979. Motive for success.

31080. Probablity of success.

31181. Incentive value of achieveing success.

31282. Motive to avoid failure.

31383. Subjective probablity of failure.

31484. Incentive value of failure.

31585. Competence.

31686. Mastery.

31787. Independence training.

31888. Self reliance.

31989. Outonomy.

32090. High performance aspirations.

32191. High standard of exellence.

32292. High ability self concept.

32393. Positive value for achievement related pursuits.

32494. Independence training.

32595. Mastery learning.

32696. Care training.

32797. Ames & Ames.

32898. Perception of high ability.

32999. Adoption of a mastiry orientation.

330100. High expectation for success.

331101. Strong valuing of achievement.

332102. Optimistic attributional style.

333103. Seekikn Optimal challenge.

334104. Martin E. P. sligman.

335105. Learned helplessness.

336106. Explanatory style.

337107. Permanence.

338108. Pervasiveness.

339109. Personalization.

340110. Attributional style.

341111. Optimistic explantory style.

342112. Locus of control.

343113. Felson & philips.

344114. Karrie A. shogren.

345115. Shane J. Lopez.

346116. Michael L. Whmeyer.

347117. Todd D. Little.

348118. Cindy L. Pressgrove.

349119. Involvement ego.

350120. Involvement task.

351121. General optimism.

352122. Dynamic optimism.

353. عبدالواحد، آمدى، غرر الحكم، ح4816.

354. نهج البلاغه، نامه 53.

355. على بن عيسى اربلى، كشف‏الغمة، ج 2، ص 208.

356. غرر الحكم، ح 5323.

357. مستدرك الوسائل، ج 9، ص 145.

358. تصنيف غرر الحكم، ص254، ح 5333.

359. همان، ص253، ح 5331.

360. همان، ص 254.

361. كشف‏الغمة، ج 2، ص 208.

362. تصنيف غرر الحكم، ص263، ح 5671.

363. همان، ح 5318.

364. همان، ح4824.

365. همان، ح4834.

366. همان، ح8457.

367. همان، ح5667.

368. ميزان الحكمه، ماده ظن، ج 5، ص 625.

369. عوالى اللآلى، ج 1، ص27، ح9.

370. تصنيف غرر الحكم، ص 263، ح 5668.

371. غرر الحكم، ح5323.

372. تصنيف غرر الحكم، ص 263، ح5668.

373. ميزان الحكمه، ماده ظن، ج 5، ص 627.

374. تصنيف غرر الحكم، ص 264، ح 5687.

375. شيخ عباس قمى، سفينة البحار، ج2، ص111.

376. تصنيف غرر الحكم، ص 263، ح5673.

377. همان، ح5672.

378. همان، ح5670.

379. همان، ح5679.

380. همان، ح5680.

381. همان، ص 263، ح، 5675.

382. سنن بيهقى، ج 6، ص 85.

383. شهيد ثانى، كشف الريبه، ص 22 ـ 23.

384. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج71، ص165.

385. غرر الحكم، ح 8950.

386. همان، ص264، ح5690.

387. نهج البلاغه فيض الاسلام، نامه 53، قسمت 16، ص998.

388. تصنيف غررالحكم، ص 263، ح 5665 و 5666.

389. غرر الحكم، ح10511.

390. همان، ح10534.

391123. Holmerich Ahcievement Motivation Test.

392124. Spense.

393125. Optimism test.

394126. www.testcafe.com

395127. stepwise.

396128. R

397129. R Square.

398130. Adjusted R Square.

399131. Std. Error of the Estimate.

400132. Backward.

401133. Children Attrbutional Style Questionnaire.

402134. Shirley M. Yates.

403135. Gregory C.R. Yates.

404136. R.Mark Lippett.

405137. Boil.

406138. Harris S.M.

407139. Psychological well-being.

408140. Tony Cassidy.

409141. Wanda Boyer.

410142. Content analysis of vrbatim expenctations.

411143. peterson.

412144. Luborsky.

413145. Csikszentmilalyi.

414146. Christopher Peterson.

415147. Good mood.

416148. Peer optimism.

417149. Social competence.

418150. Daneen P.Deptula.

419151. Robert Cohen.

420152. Leslie C. phillipsen.

421153. Sydkey Ey.

422 دانش‏پژوه كارشناسى ارشد روان‏شناسى بالينى مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم.

423 استاد راهنماى پژوهش و استاديار دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى تهران.

424154. Argyle . Michael & Martin , M & Lu , L

425155. Furnham & Brewing , C

426156. Hotard , S . R & McFatter , R . M

427157. Mayers , D . G & Diener , E

428158. Costa , P . T & Mc Care , R . R

429159. Francis , L . J & Brewing , C

430160. Pavot , W & Diener , E & Fugita , F

431161. Static extroversion.

432. برگرفته از: عبداللّه‏ جوادى آملى، انتظار بشر از دين، 1380.

433. رعد: 28.

434162. Watson , D & Clark , L . A

435163. Schumann , M

436164. Myers, D . G.

437165. Inglehart , R

438166. The Psychology of Happiness.

439167. Beck Depression Inventory (BDI)

440168. Aaron T . Beck

441169. Ward , C . H

442. در اين منبع، به اسامى همكاران اشاره‏اى نشده بود.

443170. Hamilton Depression Scale.

444171. Zung Scale.

445172. Hersen , M & Bellack.

446173. Williams, J.J

447174. Oxford Happiness Inventory (OHI)

448175. Noor, N.M

449176. Francis , L . J & Brewing , C

450177. Reliability.

451178. Spearman-Brown.

452179. Diener.

453180. Lucas.

454181. Oishi.

455. «ذكر اللّه‏ مسرّة كل متقٍ ولذة كل موقنٍ»، تصنيف غررالحكم، شماره 3653، ص 189.