بررسي رابطه بين شادكامي با جهت گيري مذهبي و شادكامي روان‌شناختي و افسردگي در دانش پژوهان مؤسسه امام خميني قم سال تحصيلي 86 ـ 85/كاظم علي محمدي / مسعود جان بزرگي

 

بررسى رابطه ميان شادكامى با جهت‏گيرى مذهبى و شادكامى روان‏شناختى و افسردگى در دانش‏پژوهان مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم در سال تحصيلى 86 - 1385

كاظم على‏محمدى422

مسعود جان‏بزرگى423

چكيده

هدف اين پژوهش، آزمودن اين فرضيه است كه آيا ميان آموزه‏هاى دينى (اگر به صورت شاخص‏هاى اندازه‏پذير تبديل شوند) در حوزه شادكامى با شادكامى روان‏شناختى و افسردگى رابطه‏اى وجود دارد؟ همچنين آيا بر اساس منابع مذهبى مى‏توان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد را بسنجد؟ پژوهش حاضر، اين رابطه را در 42 نفر از دانش‏پژوهان متأهل مرد و زن در سطح كارشناسى و كارشناسى ارشد مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره شهر قم بررسى كرده است. بدين منظور، پرسش‏نامه‏اى از مؤلفه‏هاى شادكامى در روايت‏هاى معصومين عليهم‏السلام تهيه و اعتباريابى شد و سپس همراه با پرسش‏نامه شادكامى آكسفورد و سياهه افسردگى بك، بر روى گروه نمونه اجرا گرديد. آن‏گاه داده‏ها با استفاده از روش هم‏بستگى گشتاورى پيرسون تجزيه و تحليل شدند. نتايج نشان دادند ميان شادكامى دينى با شادكامى روان‏شناختى رابطه معنادار مثبت و با افسردگى، رابطه معنادار منفى وجود دارد. با توجه به اين رابطه، از اين پژوهش برآمد كه بر اساس منابع مذهبى مى‏توان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد مذهبى و غير مذهبى را بسنجد. همچنين رابطه معكوس ميان شادكامى و افسردگى نشان مى‏دهد كه مى‏توان مداخله‏هايى ترتيب داد تا سبك زندگى افراد افسرده، به گونه‏اى با تمرين مؤلفه‏هاى شادكامى دينى تغيير كند.

كليد واژه‏ها: سنجش شادكامى دينى، شادكامى روان‏شناختى، شادكامى آكسفورد، افسردگى.

مقدمه

يكى از بحث‏هايى كه در حوزه شخصيت و روان‏شناسى سلامت، اهميت دارد، موضوع شادكامى است. به باور برخى از پژوهشگران، شادكامى سه جزء اساسى دارد: «هيجان مثبت»، «رضايت از زندگى» و «نبود هيجان‏هاى منفى» همچون افسردگى و اضطراب. اين پژوهشگران دريافتند كه روابط مثبت با ديگران، هدف‏مند بودن زندگى، رشد شخصيتى، دوست داشتن ديگران و زندگى، از اجزاى شادكامى هستند. (آرگيل، مارتين و لو،424 1995 به نقل از: على‏پور، نوربالا، اژه‏اى و مطيعيان، 1379ه.ش) افزون براين، بيشتر بررسى‏ها (براى نمونه، آرگيل و لو، 1990م.؛ فارنهام و بروينگ،4251990م.؛ هوتارد و همكاران،426 1989م.؛ مايزر و داينر،427 1989م. و كوستا و مككر،428 1980م.) نشان مى‏دهند كه شادكامى يك ويژگى شخصيتى است. نيز دربسيارى از پژوهش‏ها (از جمله پژوهش آرگيل و لو، 1998م.؛ فرانسيس و همكاران،4291998م. و پاووت و همكاران،430 1990م.) شادكامى را با «برون‏گردى با ثبات»431 درنظريه آيزنك معادل دانسته‏اند.

از سوى ديگر، چون دين الهى به حقيقت انسان و نيازهاى او توجه دارد و برنامه همه‏جانبه‏اى را براى زندگى وى ارائه مى‏دهد،432 پاى‏بندى به ارزش‏ها و آموزه‏هاى دينى كه مبتنى بر ويژگى‏ها و نيازهاى فطرى انسان است تأمين كننده آرامش، سلامت روان، بهزيستى و شادكامى دين‏داران خواهد بود. خداى متعال درباره اهل هدايت مى‏فرمايد:

الذّين آمَنوا وَتَطمَئِنُّ قُلُوبُهم بِذِكْرِ اللّه‏، اَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوبُ؛433 آنان كسانى هستند كه ايمان آورده‏اند و دل‏هايشان به ياد خدا مطمئن است؛ آگاه باشيد كه با ياد خدا دل‏ها آرامش مى‏يابد.

بررسى‏ها نشان داده‏اند مذهبى بودن با عاطفه مثبت هم‏بستگى مستقيم و با عاطفه منفى رابطه معكوس دارد. (واتسون و كلارك،434 1992م. به نقل از: هاديان‏فرد، 1384ه.ش)اسكامن435 (2002 م.) مذهب را يكى از عوامل تأثيرگذار بر رفتار و شناخت مى‏داند ومى‏گويد بسيارى از جنبه‏هاى مذهب بر اميد، خوش‏بينى، همدلى، پيوندجويى، عفو و بخشش تأكيد مى‏كنند و پيوسته از تجاوز و رفتارهاى ضداجتماعى مانند فساد، خودفروشى و دزدى نهى كرده است. هر دو جنبه مذهب، يعنى پرداختن به فعاليت‏هاى مثبت و دورى از فعاليت‏هاى منفى، باعث پديدآمدن احساس ارزش مثبت در پيروان اديان مى‏شود. بررسى‏هاى انجام شده در ايالت متحده امريكا نشان داده‏اند مردمى كه خود را معنوى‏تر و مذهبى‏تر مى‏دانند، سطوح بالاترى از شادكامى را گزارش مى‏كنند و حضور در كليسا و آيين‏هاى دينى، با احساس بهزيستى رابطه مثبتى دارد (ميرز،4362000م. و اينگلهارت،437 1990 م.) همچنين پژوهش‏هاى مختلف در زمينه سلامتروان، نشان مى‏دهد كه اساسى‏ترين مسئله در شخصيت سالم، وحدت روان و تعهد مذهبى است. (جلالى تهرانى، 1377، به نقل از: سلطانى زرندى، 1377)

با توجه به اهميت و تأثير مثبت آموزه‏هاى دينى بر سلامت روان و شادكامى انسان، پژوهش‏هاى زيادى در اين زمينه در ايران انجام يافته و نتايج مهمى گزارش شده است. (براى مثال ر.ك: كاظمى، كريمى، انصارى، حسينى و وزيرى‏نژاد، 1385) يك بررسى درباره تأثير روزه بر بهداشت روان و افسردگى دانشجويان، نشان داد كه روزه رمضان مى‏تواند عامل مهمى در جهت كاستن از ميزان افسردگى و بالا بردن سلامت روانى باشد. هاديان‏فرد (1384) گزارش كرد افرادى كه بر مبناى باورهاى دينى عمل مى‏كنند، احساس ذهنى و بهزيستى بالاترى دارند. پناهى (1382) ميان ميزان پاى‏بندى به نماز و سطح اضطراب در دانش‏آموزان، رابطه معكوسى به دست آورد. حيدرى (1382) نشان داد كه ميان جهت‏گيرى مذهبى و رضامندى از زندگى زناشويى، رابطه مثبت معنادارى وجود دارد.

در زمينه شادكامى روان‏شناختى، يكى از مهم‏ترين و گسترده‏ترين پژوهش‏ها را آرگيل انجام داد. وى حاصل پژوهش‏هايش را در كتابى با عنوان روان‏شناسى شادى438 گزارشكرده است. در ايران، با توجه به بررسى‏هاى انجام شده در سايت‏هاى معتبر علمى و نشريه‏هاى علمى و پژوهشى، پژوهش اكبريان و خوشه‏مهرى (1382) اهميت دارد. آنان در يك بررسى توصيفى ـ تحليلى درباره رابطه عمل به باورهاى دينى با شادكامى دانشجويان، ميان اين دو، رابطه معنادار مثبتى به دست آورده‏اند. همچنين در مقاله‏اى به قلم كُرمى نورى، مكرى، محمدى‏فر و يزدانى (1381) با عنوان «مطالعه عوامل مؤثر بر احساس شادى و بهزيستى در دانشجويان»، مؤلفه‏هايى مانند سلامت بدنى، همسر مناسب، استقلال در تصميم گيرى، وضعيت اقتصادى، شغل مناسب، احساس پيشرفت، عمل به دستورهاى دينى، پايگاه اجتماعى و هيجان‏خواهى بررسى شده است.

در حوزه شادكامى از نگاه دين، تنها پژوهشى كه تا زمان تدوين اين مقاله به دست آمد، نوشته داودى كهكى (1382) با عنوان «شادابى و نشاط از ديدگاه آيات و روايات تفسيرى» بود. در اين پژوهش توصيفى، شناخت خالق، شناخت خود، شناخت صحيح هدف، انجام عبادت و توجه به وعده‏هاى الهى، به عنوان عوامل شادابى، و حسد، نااميدى، اختلاف و نفاق با عنوان موانع نشاط معرفى شده است.

چون نبود پژوهشى كه به طور مستقيم رابطه ميان مؤلفه‏هاى شادكامى در روايات را با شادكامى روان‏شناختى و افسردگى بررسى كند، احساس مى‏شد، در پژوهش حاضر كوشيده‏ايم به اين پرسش‏ها پاسخ دهيم كه آيا ميان شادكامى با جهت‏گيرى مذهبى و شادكامى روان‏شناختى و افسردگى رابطه‏اى وجود دارد؟ آيا ميان نمره‏هاى زنان و مردان، در اينجا تفاوتى وجود دارد؟ و اينكه آيا بر اساس منابع مذهبى مى‏توان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد را بسنجد؟ براى اين منظور، پرسش‏نامه‏اى از مؤلفه‏هاى شادكامى در روايت‏هاى معصومين عليهم‏السلام تهيه و اعتباريابى شد. در ادامه، نمره حاصل از آن با نمره به دست آمده از اجراى پرسش‏نامه شادكامى آكسفورد و سياهه افسردگى بك مقايسه مى‏شود و با توجه به پژوهش‏هاى ديگرى كه به بخشى از آنها اشاره شد، اين فرضيه را مطرح مى‏كنيم كه ميان مؤلفه‏هاى شادكامى در روايات با شادكامى روان‏شناختى، رابطه معنادار مثبت و با افسردگى رابطه معنادار منفى وجود دارد.

روش پژوهش

جامعه و نمونه: جامعه آمارى اين پژوهش را دانش‏پژوهان زن و مرد متأهل در سطح كارشناسى و كارشناسى ارشد سال تحصيلى 86 ـ 1385 مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره شهر قم تشكيل داده است. در اين جامعه، محدوديت سنّى، نوع رشته تحصيلى، وضعيت اقتصادى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى و متغيرهايى مانند آن در نظر گرفته نشده است. گروه نمونه شامل 42 نفر (52 درصد مرد و 48 درصد زن) از دانش‏پژوهان هستند كه به صورت تصادفى نظام‏دار انتخاب شدند. افراد نمونه، شامل طلبه‏هايى مى‏شوند كه دست‏كم سطح يك حوزه علميه را به پايان رسانده‏اند. (ميانگين سنى 6/30 سال با دامنه 20ـ49 و ميانگين مدت ازدواج 8/8 سال با دامنه1 ـ 26 سال)

پس از تشريح هدف‏هاى پژوهش و جلب مشاركت و همكارى آزمودنى‏ها، پرسش‏نامه‏ها به صورت فردى يا گروهى در اختيارشان قرار گرفت تا در فرصت مناسب، پرسش‏نامه‏ها را تكميل كنند.

ابزارهاى پژوهش

سياهه افسردگى بك ((BDI:439 در انجام اين پژوهش، به منظور سنجش نمره افسردگىآزمودنى‏ها، از سياهه افسردگى بك استفاده شد. اين مقياس، شناخته شده‏ترين و پركاربردترين ابزار غربال‏گرى و تشخيص ميزان افسردگى است كه نخستين بار در سال 1961م. از سوى بك440 و وارد441 معرفى شد و در سال 1978م. تجديد نظر و منتشرگرديد. (مهرابى‏زاده هنرمند، 1375 به نقل از: على‏پور، نوربالا، اژه‏اى و مطيعيان، 1379) در پژوهش‏هاى مختلف، فراوان از مقياس بك استفاده مى‏شود. فرم بلند و كوتاه (21 و 13) ماده‏اى آن نيز تهيه شده است كه هم‏بستگى ميان اين دو، بين 89/0 تا 97/0 گزارش شده است. (همان منبع) بك و همكاران442 (1978م.)، همسانى درونى مواد آن را بين 73/0 تا 92/0 با ميانگين 86/0 گزارش كرده‏اند. با روش بازآزمايى نيز، برحسب فاصله زمانى، اعتبار 48/0 تا 86/0 به دست آمده است. هم‏بستگى آن با «مقياس افسردگى هاميلتون»443 73/0 با مقياس خودسنجى زونك444 76/0 و با مقياس افسردگى MMPI74/0 بوده است. پژوهش‏هاى تحليل عاملى نشان داد كه تنها يك عامل يا افسردگى در آن وجود دارد. فرم كوتاه اين مقياس را، دادستان و منصور (1367) در ايران هنجاريابى كرده‏اند و براى فرم بلند آن، گل‏رضايى (1374، به نقل از: على‏پور و همكاران، 1379) آلفاى 87/0 را گزارش كرده است. همچنين گودرزى (1381، به نقل از: راستى و تقوى، 1385) اعتبار سياهه افسردگى بك را از طريق محاسبه ضريب همسانى درونى 84/0 و ضريب اعتبار حاصل از روش دونيمه‏سازى را 70/0 به دست آورده است. اين مقياس، در تمامى قشرها و محيط‏هاى اجتماعى قابل اجراست و وابسته به فرهنگ نيست. (هرسن وبلاك،445 1985به نقل از: فرخى، گيلانى، زمانى و حدادى كوهسار، 1385) مزيت ديگر اين تست آن است كه براى اندازه‏گيرى افسردگى، هم در جمعيت بالينى و هم در جمعيت بهنجار اعتبار دارد. (ويليامز،446 1984 به نقل از: همان) فرم بلند اين مقياس كه در پژوهش حاضر استفاده شدهاست، 21 گروه جمله دارد كه جمله‏ها از صفر تا 3 مرتب شده‏اند و حداكثر نمره‏ها 63 است. سياهه افسردگى بك، 21 جنبه از افسردگى را ارزيابى مى‏كند كه به قرار زير است: خلق افسرده، نااميدى نسبت به آينده، احساس شكست، احساس گناه، نارضامندى، احساس تنبيه، نااميدى از خود، گرايش‏هاى خودكشى، گرايش به گريستن، زودرنجى، بى‏علاقگى به مردم، ناتوانى در تصميم گيرى، تصور فرد از ظاهر خود، ناتوانى در كار، بى‏خوابى، خستگى‏پذيرى، بى‏اشتهايى، كاهش وزن، نگرانى در مورد سلامت خود و كاهش ميل جنسى.

پرسشنامه شادكامى آكسفورد (OHI):447 اين پرسش‏نامه را آرگيل و لو در سال 1989 م. تهيهكرده‏اند. از آنجا كه آزمون بك يكى از موفق‏ترين مقياس‏هاى افسردگى بوده است، آرگيل پس از رايزنى با بك، بر آن شد تا جمله‏هاى مقياس افسردگى بك را معكوس كند. بدين ترتيب، 21 ماده تهيه شد. سپس 11 ماده به آنها افزوده شد تا جنبه‏هاى ديگر شادكامى را دربرگيرند. سپس اين مقياس 32 ماده‏اى روى تعدادى دانشجو اجرا شد و از آنها خواسته شد تا گزينه‏ها را مرتب كنند و درباره روايى صورى جمله‏ها نيز داورى كنند. اين امر سبب تغيير برخى مواد و حذف 3 ماده ديگر شد. آرگيل و همكاران (1995م. به نقل از: على‏پور و همكاران، 1379) ضريب آلفاى 90/0 را با 1347 آزمودنى، فارنهام و بروينگ (1990م. به نقل از: همان) آلفاى 87/0 را با 101 آزمودنى، نور448 (1993م. بهنقل از: همان) با فرم كوتاه‏ترى آلفاى 84/0 را با80 آزمودنى و فرانسيس و همكاران449(1998م.) آلفاى كرونباخ 92/0 به دست آورده‏اند. (همان) در ايران، نوربالا و على‏پور (1385) در يك بررسى مقدماتى، پايايى و روايى پرسش‏نامه شادكامى آكسفورد با 101 آزمودنى دانشجو، آلفاى كرونباخ 93/0 و ضريب اعتبار حاصل از روش دونيمه‏سازى را 92/0 به دست آوردند. در اين آزمون، هر 29 ماده شامل4 جمله مرتب شده شبيه سياهه افسردگى بك است كه نمره‏گذارى جمله‏ها از 0 تا 3 است. بدين ترتيب، بالاترين نمره آزمودنى مى‏تواند 87 باشد.

به منظور استفاده از اين پرسش‏نامه، متن انگليسى آن از كتاب روان‏شناسى شادى آرگيل (2001م.) به فارسى ترجمه گرديد. صحت ترجمه را يكى از استادان روان‏شناسى بالينى و يكى از فارغ‏التحصيلان مقطع كارشناسى ارشد رشته روان‏شناسى بالينى تأييد كردند و سپس پرسش‏نامه روى 42 آزمودنى اجرا شد. بررسى اعتبار450 مواد پرسش‏نامه نشان داد كه تماممواد 29 گانه آن با نمره كل، هم‏بستگى بالايى دارند. آلفاى كرونباخ 924/0 و ضريب پايايى حاصل از روش دونيمه‏سازى اسپيرمن‏ـ براون451 برابر با 941/0 به دست آمد.

پرسش‏نامه شادكامى دينى: اين پرسش‏نامه با استفاده از مؤلفه‏هاى شادكامى برگرفته از احاديث معصومين عليهم‏السلام ساخته شد. براى اين منظور، نخست روايت‏هايى كه به بحث شادكامى مربوط مى‏شد، از متون مختلف روايى استخراج شد و با تحليل محتواى روايات، تعدادى مؤلفه شادكامى به دست آمد. سپس براى هر كدام از اين مؤلفه‏ها، بر اساس سبك پرسش‏نامه شادكامى آكسفورد، 29 ماده چهار جمله‏اى تنظيم گرديد و از 0 تا 3 نمره‏گذارى شد. براى بررسى روايى صورى پرسش‏نامه، اصل پرسش‏نامه به همراه روايت‏هايى كه اين مؤلفه‏ها از آنها استخراج شده بود، در اختيار شش تن از استادان و كارشناسان روان‏شناسى آگاه به علوم اسلامى گذاشته شد و از آنها خواسته شد تا ميزان صحت اين استنباط را براى هر ماده از 0 تا 9 (كاملاً نادرست تا كاملاً درست) نمره‏گذارى كنند. ميزان هم‏بستگى نمره‏هاى استادان برابر با 68/0 و ميانگين نمره‏گذارى ايشان برابر با 38/7 (با دامنه 069/7 ـ 724/7) بود. اين امر بيانگر آن است كه استنباط پژوهشگر از روايت‏ها در حد قابل قبولى است. در بررسى اعتبار پرسش‏نامه، آلفاى كرونباخ 627/0 و ضريب پايايى حاصل از روش دونيمه‏سازى اسپيرمن‏ـ براون برابر با 614/0 به دست آمد. اين نشان مى‏دهد كه اعتمادپذيرى آزمون مناسب است. اين پرسش‏نامه، 29 مؤلفه دينى را ارزيابى مى‏كند كه عبارتند از: ذكر، دورى از گناه، انجام دادن وظايف و واجبات دينى، ورزش و تحرك، دوستان خوب، مسافرت، شركت در مجالس دينى، نماز شب، شوخى و مزاح، دورى از افراد دنياطلب، دورى از حسد، صبر و تحمل، دورى از كينه‏ورزى، تبسم و خنده، احساس حاصل از تبسم و خنده، گريه از گناه و در عزاى اهل‏بيت عليهم‏السلام، احساس حاصل از گريه، حسن خلق، آميزش جنسى با همسر، وسعت روزى، خوش‏بينى، استفاده از فرصت‏ها، كنترل نگاه، درد دل با افراد رازدار، رضا به تقدير الهى، نظم و برنامه‏ريزى، دورى از تكلف و تجمل، همسر شايسته و زيستن در حال.

طرح پژوهش

با توجه به اينكه پژوهش حاضر از نوع هم‏بستگى است و داده‏هاى به دست آمده بر اساس مقياس فاصله‏اى نمره‏هاى آزمودنى‏ها در اختيار قرار مى‏گيرد، پس از توصيف داده‏ها در قالب جدول‏هاى توصيفى، نتيجه‏هاى به دست آمده از اجراى پرسش‏نامه در مقياس‏هاى ياد شده بر اساس فرمول هم‏بستگى گشتاورى پيرسون و آزمون t مستقل تجزيه و تحليل مى‏شود. به منظور تجزيه و تحليل داده‏ها از نرم‏افزار تحت ويندوزspss نسخه 11 استفاده خواهد شد.

يافته‏هاى پژوهش

براى پاسخ‏گويى به اين پرسش اصلى پژوهش كه آيا بين نمره‏هاى حاصل از پرسش‏نامه شادكامى دينى و شادكامى روان‏شناختى رابطه‏اى وجود دارد؟ نتيجه‏هاى به دست آمده از تجزيه و تحليل داده‏ها (نمودار شماره 3)، بيانگر معنادار بودن هم‏بستگى است. اين هم‏بستگى مثبت و برابر با 532/0 در سطح معنادارى () است.

همچنين در پاسخ به اين پرسش كه آيا بين نمره‏هاى شادكامى دينى و افسردگى رابطه وجود دارد؟ با توجه به يافته‏ها (نمودار شماره 3) پاسخ اين پرسش نيز مثبت است و بين شادكامى دينى و افسردگى بك، هم‏بستگى منفى برابر با 515/0 در سطح معنادارى () به دست آمد. افزون بر اينكه در اين پژوهش، بين نمره شادكامى آكسفورد و افسردگى بك، هم‏بستگى منفى برابر با 74/0 به دست آمد. در پاسخ به اين پرسش فرعى پژوهش كه آيا ميان نمره‏هاى زنان و مردان تفاوت معنادارى وجود دارد؟ با استفاده از آزمون t براى دو گروه مستقل، دو گروه زن و مرد با هم مقايسه شدند. با توجه به يافته‏ها (نمودار شماره 6) پاسخ به اين پرسش منفى است و بين اين دو گروه تفاوت معنادارى يافت نشد. البته با توجه به يافته‏ها (نمودار شماره 4 و 5) بين اين دو گروه از يك جهت تمايز وجود دارد؛ به اين معنا كه ميزان هم‏بستگى نمره شادكامى دينى و نمره شادكامى روان‏شناختى در دانش‏پژوهان مرد در مقايسه با دانش‏پژوهان زن بيشتر است. در مقابل، ميزان هم‏بستگى بين نمره شادكامى دينى و نمره افسردگى در دانش‏پژوهان زن نسبت به دانش‏پژوهان مرد بيشتر است.

نتيجه گيرى

بنابر يافته‏هاى پژوهش، نخستين فرضيه پژوهش كه بيان مى‏داشت بين نمره شادكامى دينى و شادكامى روان‏شناختى هم‏بستگى معنادار و مثبتى وجود دارد، تأييد شد. اين فرضيه نيز كه بين نمره افسردگى و نمره شادكامى دينى، هم‏بستگى معنادار و منفى وجود دارد تأييد مى‏شود. همچنين يافته‏هاى اين پژوهش با داده‏هايى از زمينه‏يابى‏ها در مليت‏هاى مختلف كه نشان مى‏دهد افراد مذهبى فعال، ميزان بالاترى از شادمانى را گزارش مى‏كنند (دينر،452 لوكاس453 و اويشى،454 2002 به نقل از: هاديان‏فرد، 1384) و يااينكه مذهبى بودن با عاطفه مثبت، هم‏بستگى مستقيم و با عاطفه منفى، رابطه‏اى معكوس دارد (واتسون و كلارك، 1992م. به نقل از: همان) هم‏سويى دارد. از اين رو، باور داشتن و عمل به رهنمودهاى دينى از مهم‏ترين عوامل پديدآورنده احساس شادكامى است. در تبيين اين رابطه، با استناد به آيات شريفه «آنها كسانى هستند كه ايمان آورده‏اند و دل‏هايشان به ياد خدا مطمئن است؛ آگاه باشيد كه با ياد خدا دل‏ها آرامش مى‏يابد» (رعد:28) و « هر كه از هدايت من پيروى كند، هرگز بيمناك و اندوهگين نخواهد شد» (بقره:38) و آيات مشابه ديگر و حديث امام على عليه‏السلام كه فرمود «ياد خدا موجب شادمانى هر متّقى و لذت هر اهل يقينى است»،455 مى‏توان گفت يكى از پى‏آمدهاى ايمان به خداوند متعال و عمل ايمانى، آرامش درون و شادكامى مؤمنان است. البته با توجه به شدت و ضعف ايمان در افراد، مراتب اين آرامش نيز متفاوت است.

در پاسخ به اين پرسش فرعى كه آيا ميان گروه مردان و زنان تفاوت معنادارى وجود دارد يا نه؟، تفاوت معنادارى يافت نشد. يافته‏هاى اين پژوهش با ادبيات پژوهشى در مورد افسردگى كه شيوع آن را در ميان زنان بيشتر گزارش مى‏كند، هم‏خوانى ندارد. در تبيين اين ناهم‏خوانى، مى‏توان گفت چون اين پژوهش، در ميان افراد مذهبى اجرا شد و زندگى مذهبى و عمل به باورهاى دينى در كاهش نمره افسردگى تأثير شگرفى دارد، بنابراين تفاوتى در اين زمينه ميان مردان و زنان به دست نيامد. البته براى اطمينان از نتيجه به دست آمده، پژوهش‏هاى بيشترى در اين زمينه لازم است.

همچنين پژوهش حاضر نشان داد كه بر اساس منابع مذهبى و آموزه‏هاى اهل‏بيت عليهم‏السلاممى‏توان ابزارى ساخت كه شادكامى افراد ـ مذهبى و غيرمذهبى ـ را اندازه‏گيرى كند (با ملاحظه هم‏بستگى مثبت و معنادار ميان شادكامى دينى و شادكامى روان‏شناختى).

اين پژوهش، يافته‏هاى سودمندى درباره رابطه مؤلفه‏هاى دينى با شادكامى و افسردگى به دست مى‏دهد، ولى با محدوديت‏هايى از جمله اندك بودن نمونه آزمودنى‏ها، يعنى دانش‏پژوهان مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم همراه است كه لازم است در جمعيت‏هاى مختلف و گروه‏هاى سنى ديگر انجام گردد و يافته‏ها با يكديگر مقايسه شوند. همچنين با توجه به فضاى دينى حاكم بر مؤسسه، چه بسا پاسخ‏گويان، به صراحت باورهاى خويش را نگويند يا بكوشند خود را بهتر از آنچه هستند نشان دهند. اين امر مى‏تواند بر يافته‏هاى به دست آمده در اين پژوهش تأثير بگذارد. از اين رو تعميم يافته‏ها بايد با احتياط انجام شود.

سخن آخر اينكه چون درباره ارتباط ميان مؤلفه‏هاى شادكامى دينى با شادكامى روان‏شناختى و افسردگى پژوهشى انجام نشده است، انجام پژوهش‏هاى بيشتر در اين زمينه پيشنهاد مى‏شود.

نمودار شماره (1) ـ شاخص‏هاى توصيفى و جمعيت‏شناختى نمونه مورد مطالعه

جنسمذكر مؤنثسنمدت ازدواجميانگين نمرات شادكامى دينىميانگين نمرات شادكامى آكسفوردميانگين نمرات افسردگىحجم نمونه2220ميانگين انحراف استاندارد 643/30514/6 829/8426/7 25/59628/9 738/41283/12 458/11056/7

نمودار شماره (2) ـ شاخص‏هاى توصيفى نمونه مورد مطالعه در افسردگى و شادكامى

ميانگينانحراف استانداردحجم نمونهافسردگى4583/1105642/742شادكامى روان‏شناختى7381/4128336/1242شادكامى دينى2486/5962839/942نمودار شماره (3) ـ هم‏بستگى بين شادكامى دينى، شادكامى روان‏شناختى و افسردگى نمونه مورد مطالعه

شادكامى دينىشادكامى آكسفوردافسردگىشادكامى دينى1532/0512/0-شادكامى آكسفورد174/0-افسردگى1حجم نمونه424242در سطح معنادارى P<0/01

نمودار شماره (4) ـ هم‏بستگى بين شادكامى دينى، شادكامى روان‏شناختى و افسردگى در گروه دانش‏پژوهان زن

شادكامى دينىشادكامى آكسفوردافسردگىشادكامى دينى1* 487/0** 612/0 -شادكامى آكسفورد1** 838/0 -افسردگى1حجم نمونه202020*. در سطح معنادارى P<0/05

**. در سطح معنادارى P<0/01

نمودار شماره (5) ـ هم‏بستگى بين شادكامى دينى، شادكامى روان‏شناختى و افسردگى در گروه دانش‏پژوهان مرد

شادكامى دينىشادكامى آكسفوردافسردگىشادكامى دينى1** 655/0* 442/0 - شادكامى آكسفورد1** 604/0 -افسردگى1حجم نمونه222222*. در سطح معنادارى P<0/05

**. در سطح معنادارى P<0/01

نمودار شماره (6) ـ آزمون t مستقل براى داده‏هاى دو گروه مردان و زنان

جنسيتميانگينانحراف استانداردTP<0/0001شادكامى دينىمردزن434020481/1039033/14694/0492/0شادكامى آكسفوردمردزن35/1067/1267959/642782/7065/0 -293/0افسردگىمردزن49/5808/6088428/739949/11530/0 -599/0

منابع

الف) فارسى

* قرآن كريم.

1. آرگيل، مايكل، روان‏شناسى شادى، ترجمه: مسعود گوهرى اناركى، حميد طاهرنشاط‏دوست، حسن پالاهنگ، فاطمه بهرامى، اصفهان، جهاد دانشگاهى واحد اصفهان، چاپ دوم، 1383.

2. آمدى، عبدالواحد بن محمد، تصنيف غررالحكم و دررالكلم، تحقيق: مصطفى درايتى و حسين درايتى، قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، چاپ دوم، 1378.

3. اكبريان، مهدى و خوشه‏مهرى، گيتى، بررسى رابطه عمل به باورهاى دينى و شادكامى دانشجويان، 1383.

به نقل از: 21/11/85، WWW.Mehrnews.com

4. پناهى، على‏احمد، بررسى رابطه ميزان تقيد به نماز و سطح اضطراب دانش‏آموزان سال دوم دبيرستان شهرستان قم، مقطع سنى 16 سال در سال تحصيلى 82 - 81، پايان‏نامه كارشناسى ارشد، كتاب‏خانه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم، 1382.

5. جوادى آملى، عبداللّه‏، انتظار بشر از دين، تحقيق و تنظيم: محمدرضا مصطفى‏پور، قم، اسراء، چاپ اول، 1380.

6. حيدرى، مجتبى، بررسى رابطه جهت‏گيرى مذهبى و رضامندى از زندگى زناشويى در خانواده‏هاى معلمان مرد شهرستان قم، پايان‏نامه كارشناسى ارشد، كتاب‏خانه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم، 1382.

7. داودى كهكى، محمدرضا، شادابى و نشاط از ديدگاه آيات و روايات تفسيرى، پايان‏نامه كارشناسى ارشد، كتاب‏خانه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قم، 1382.

8. راستى، على و سيدمحمدرضا تقوى، مقايسه سوگيرى حافظه صريح نسبت به پردازش اطلاعات هيجانى منفى در بيماران مبتلا به اضطراب منتشر، افسردگى اساس و افراد بهنجار، مجله روان‏شناسى، ش 39، 1385.

9. سلطانى زرندى، احمد، بررسى تأثير روزه‏دارى در ماه مبارك رمضان بر وضعيت روانى، پايان‏نامه دكترى، دانشگاه علوم پزشكى كرمان، 1377.

10. على‏پور، احمد، احمدعلى نوربالا، جواد اژه‏اى و حسين مطيعيان، شادكامى و عملكرد ايمنى بدن، مجله روان‏شناسى، ش 15، 1379.

11. كاظمى، مجيد، كريمى، انصارى، نگاهبان، حسينى و وزيرى‏نژاد، تأثير روزه رمضان بر بهداشت روان و افسردگى دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامى سيرجان در سال 1383، مجله دانشگاه علوم پزشكى رفسنجان، ش2، 1385.

12. فرخى، حسن، بيژن، گيلانى، رضا زمانى و على‏اكبر حدادى كوهسار، رابطه سبك‏هاى مقابله و اسناد با افسردگى، مجله پژوهش‏هاى روان‏شناختى، دوره 9، ش 1و2، 1385.

13. كرمى نورى، رضا، محمدى‏فر مكرى و يزدانى، مطالعه عوامل مؤثر بر احساس شادى و بهزيستى در دانشجويان دانشگاه تهران، مجله روان‏شناسى و علوم تربيتى، ش 1، 1381.

14. نوربالا، احمدعلى و احمد على‏پور، بررسى مقدماتى و روايى پرسش‏نامه شادكامى آكسفورد در دانشجويان دانشگاه‏هاى تهران، فصل‏نامه انديشه و رفتار، سال 5، ش 1 و 2، 1385 (به نقل از: 21/11/85http://dbase.irandoc.ac.ir/00154/00154740.htm-)

15. هاديان‏فرد، حبيب، احساس بهزيستى و فعاليت‏هاى مذهبى در گروهى از مسلمانان، فصل‏نامه انديشه و رفتار، ش 20، 1384.

ب) لاتين

16. Argyle, M, The Psychology of Happiness, Usa & Canada: Rutledge, Taylor & Francis Group, 2001.


456 دانش‏پژوه كارشناسى ارشد روان‏شناسى بالينى، مؤسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره.

457 استاد راهنماى پژوهش و استاديار دانشگاه علوم پزشكى شهيد بهشتى تهران.

458182. Marital relationship.

459183. Communication Skills.

460184. Marital Satisfaction.

461185.White, L. K.

462186.Glenn, J.

463187. Weaver.

464188. Gottman, J. M.

465189. Miler, SH.

466190. Oliver, J.

467191. Markman, H.J.

468192. Stanly, S.M.

469193. Storaasli, R.D.

470194. Cutrona, C.E.

471195. Pasch, L. A.

472196. Bradbur, T. N.

473. در نمونه‏گيرى تصادفى خوشه‏اى، به جاى افراد، گروه‏ها به صورت تصادفى انتخاب مى‏شوند. از اين روش، زمانى استفاده مى‏شود كه تهيه فهرست از اعضاى جامعه و انتخاب نمونه از آن، دشوار يا غير ممكن باشد. دلاور، 1382

474. اين پرسش‏نامه در تاريخ 25 / 2 / 1386 از پايگاهwww.queendom.com گرفته شده است.

475197.Verbal Expression.

476198. Insightfulness.

477199. Assertiveness.

478200. listening skills.

479201. Emotional management.

480. نسخه‏اى از اين پرسش‏نامه به ضميمه مقاله خواهد آمد.

481202. Personslity issues.

482203. Marital communication.

483204. Conflict resolution.

484205. Financial management.

485206. Pleasure activities.

486207. Sexual relation.

487208. Marriage and Children.

488209. Family and friends.

489210. Religious orientation.

490211. Epstein, N. B.

491212. Stephan, T.

492 Communication skills test

493. در تاريخ 25/2/1386 از سايت WWW.Queendom.com گرفته شده است.

494213. Insightfulness.

495214. verbal expression.

496215. assertiveness.

497216. listening skills.

498217. emotional management.