رابطه مهارت‌هاي ارتباطي و رضايت زناشويي/ ابوالفضل ابراهيمي / مسعود جان بزرگي

 

رابطه مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى

ابوالفضل ابراهيمى[456]

مسعود جان‏بزرگى[457]

چكيده

هدف پژوهش حاضر بررسى رابطه مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى است. در اين پژوهش، از روش تحقيق هم‏بستگى استفاده شد. 45 نفر از طلبه‏هاى مرد و زن حوزه علميه قم با روش تصادفى خوشه‏اى گزينش شدند و با توجه به هدف و فرضيه‏هاى پژوهش، مورد آزمون قرار گرفتند. براى بررسى مهارت‏هاى ارتباطى، از پرسش‏نامه مهارت‏هاى ارتباطى و براى سنجش رضايت زناشويى از پرسش‏نامه رضايت زناشويى انريچ استفاده گرديد. همچنين تجزيه و تحليل داده‏ها از طريق آزمون ضريب هم‏بستگى پيرسون محاسبه شد. نتيجه پژوهش نشان داد هم‏بستگى معنادار بين مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى وجود دارد. نيز بين 4 مؤفه از مؤفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى (مديريت هيجانى، بيان كلامى، مهارت‏هاى شنيدارى و بينش) با رضايت زناشويى ارتباط مثبت معنادار وجود دارد. بنابراين، هرچه مهارت‏هاى ارتباطى افزايش يابد، رضايت زناشويى نيز افزايش مى‏يابد.

كليد واژه‏ها: روابط زناشويى،[458] مهارت‏هاى ارتباطى،[459] رضايت زناشويى،[460] ارتباط.

 

مقدمه

پشتيبانى از خانواده در برابر ازهم‏گسيختگى و حفظ آن به عنوان معيارى براى پيشرفت، تمدن و تعالى مادى و معنوى انسان ضرورى است؛ زيرا خانواده سنگ‏بناى جامعه بزرگ انسانى است و در استحكام روابط اجتماعى و رشد و تعالى يكايك اعضاى جامعه نقش بنيادين دارد. خانواده، كانون اصلى حفظ هنجارها، سنت‏ها و ارزش‏هاى اجتماعى و شالوده استوار پيوندهاى اجتماعى و روابط خويشاوندى است. همچنين كانونى براى شكوفايى عواطف انسانى به‏شمار مى‏آيد. از اين رو، در دين مقدس اسلام بنايى مقدس‏تر از نهاد خانواده در نزد خداوند متعال نيست. (ميزان الحكمه، ح 7798) همچنين هيچ فعل حلالى، مبغوض‏تر از بر هم زدن اين بنيان نمى‏باشد. (همان، ح 11177)

بنابراين، ازدواج نقش اساسى در تعالى و سلامت روانى انسان‏ها دارد؛ به‏گونه‏اى كه پژوهش‏هاى زيادى نشان داده‏اند كه معمولاً افراد متأهل، سالم‏تر و شادترند. (وايت[461]1994 م، به نقل از: روزن گراندون و مايرز، 2004 م.) براى بسيارى، كسب خشنودى از رابطه زناشويى مهم‏ترين منبع خشنودى حتى مهم‏تر از منابعى همچون كار، دوستان و حتى فرزندان به شمار مى‏آيد. (گلن[462] و ويور[463] 1981 م. به نقل از: رسولى، 1380)

با وجود اين، بروز كشمكش‏ها در زندگى زناشويى امرى عادى است. هنگامى كه تعارض به ميزان زيادى رخ دهد و زن و شوهر نتوانند به‏خوبى با آن كنار بيايند، پى‏آمدهاى منفى فراوانى براى سلامت روانى و جسمى همسران و فرزندان آنها به بار خواهد آورد. افزون بر آن، بر بسيارى از كاركردهاى مفيد خانواده همچون تربيت فرزند، روابط ميان والدين ـ فرزندان و حتى كارآمدى اجتماعى و اقتصادى همسران نيز تأثير خواهد گذاشت. (رسولى، 1380)

خانواده، ساختارى است كه عملكرد آن از طريق الگوهاى مراوده‏اى شكل مى‏گيرد. مينو چين (1974 م. به نقل از: اصلانى، 1383) مى‏گويد: خانواده تأثيرگذار خانواده‏اى است كه در آن زن و شوهر بارها با همديگر گفت‏وگو مى‏كنند و الگوهاى ارتباطى‏شان را در اين گفت‏وگوها شكل مى‏دهند. بنابراين، لزوماً نه خود تعارض، بلكه نوع كنار آمدن با تعارض است كه مى‏تواند ويرانگر يا سازنده باشد. (رسولى، 1380)

با توجه به آنچه گذشت، اين پرسش پيش مى‏آيد كه چه عواملى در پديد آمدن اين ناسازگارى‏ها نقش دارند؟ چه عواملى به آن تداوم مى‏بخشند؟ و چرا بعضى از زوج‏ها مى‏توانند با موفقيت آنها را حل كنند؛ در حالى كه برخى ديگر ناتوانند؟

در پاسخ، بايد گفت، اولين و مهم‏ترين هسته خانواده را مجموعه زن و شوهرى تشكيل مى‏دهد و پژوهش‏ها نشان داده‏اند كه نوع رابطه ميان دو همسر، اصلى‏ترين پيش‏بينى كننده رضايت زناشويى است. (اصلانى، 1383) بنا به ادعاى گاتمن[464] (1993 م. بهنقل از: تريتا، 1999 م.) نبود مهارت‏هاى ارتباطى، به رفتارهاى مشكل‏دار تداوم مى‏بخشد. پژوهش‏هاى ميلر[465] و اليور[466] (به نقل از: اصلانى، 1383) نشان داد كه برخى اززوج‏ها سال‏هايى را به دليل نداشتن مهارت‏هاى ارتباطى، به صورت ناكارآمد گذرانده بودند؛ در حالى كه مى‏پنداشتند مشكل آنها مسائل جنسى، مالى يا وابستگان هستند.

در يك مطالعه طولى سه ساله، ماركمن[467]، استانلى[468] و استوراسلى[469] (1998 م.، به نقلاز: تريتا، 1999) دريافتند كه مهارت‏هاى ارتباطى مثل گوش كردن فعال و صحبت كردن مى‏توانند مؤفه‏هاى پيش‏بينى كننده خوبى براى رضايت زناشويى باشند. همچنين آنها گفتند مهارت‏هاى ارتباطى ضعيف و حل مسئله ناكارآمد و نداشتن رضايت در تعامل‏ها مى‏تواند پيش‏بينى كننده مشكلات ارتباطى در سال‏هاى پس از ازدواج باشد. پژوهش ديگرى نشان داد كه آموزش روابط، توجه به همسر و برنامه‏ريزى براى حل مشكلات، روش‏هاى ارتباطى را بهبود بخشيده و اضطراب، بى‏خوابى، نارسا كنش‏ورى اجتماعى و افسردگى زوجين را كاهش داده است. (خوشكام، 1385)

ارتباط، در حل ناسازگارى‏هاى بين فردى ارزش‏مند است. همچنين از آنجا كه حمايت اجتماعى، نوعى رفتار كلامى است كه در آن، فرد با دلدارى دادن، تشويق، اطمينان‏آفرينى و مراقبت و كمك كردن، به نيازهاى ديگران پاسخ مى‏گويد (كاترونا،[470]2004 م. به نقل از: كوئرنر، 2004 م.)، و از سويى، حمايت اجتماعى، سبب افزايش رضايت زناشويى مى‏شود، (پسچ[471] و برادبرى[472]، 1998 م. به نقل از: تريتا، 1999 م.) پسمى‏توان گفت مهارت‏هاى ارتباطى با تقويت ابراز حمايت‏هاى اجتماعى نيز، مى‏تواند در افزايش رضايت زناشويى تأثيرگذار باشد.

بر اساس يافته‏هاى پژوهش‏هاى ياد شده، مى‏توان نتيجه گرفت كه مهارت‏هاى ارتباطى، با رضايت زناشويى، هم‏بستگى مثبت دارد و با افزايش اين مهارت‏ها، فرايند حل ناسازگارى‏هاى خانوادگى آسان مى‏گردد، ولى پژوهش‏ها درباره مؤلفه‏هاى ارتباطى مطلبى ندارند. از سويى، بررسى اين مسئله در خانواده‏هايى كه معيارهاى دينى در آنها اهميت دارد، ضرورى به نظر مى‏رسد. به دليل اهميت نهاد خانواده و نيز با توجه به امكان يادگيرى مهارت‏هاى ارتباطى، پژوهش حاضر به منظور بررسى رابطه مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى انجام گرفته است.

در اين پژوهش، كوشيده‏ايم پاسخ‏گوى پرسش‏هاى زير باشيم:

ـ آيا همسرانى كه داراى مهارت‏هاى ارتباطى بهترى هستند، رضايت زناشويى بالاترى نيز دارند؟

ـ آيا مهارت‏هاى ارتباط كلامى، هم‏بستگى مثبتى با رضايت زناشويى دارد؟

ـ آيا ميان مؤفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى رابطه مثبت وجود دارد؟

ـ آيا با افزايش مهارت‏هاى ارتباطى، نمره حل مسئله نيز افزايش مى‏يابد؟

 

روش تحقيق

جامعه آمارى و نمونه

جامعه آمارى اين پژوهش، طلبه‏هاى متأهل حوزه علميه قم هستند كه در سال تحصيلى 86 ـ 1385 در شهر قم ساكن بوده‏اند. نمونه 45 نفرى (تعداد 30 نفر مرد و 15 نفر زن) به طور تصادفى گزينش شدند. در مرحله نخست، با روش نمونه‏گيرى تصادفى خوشه‏اى،[473] سه مركز حوزوى انتخاب گرديد و سپس در داخل خوشه‏ها، سه كلاس به روش تصادفى تعيين شد و پرسش‏نامه‏ها در آن كلاس‏ها اجرا گرديد. ميانگين سنى افراد نمونه، 06/28 سال با انحراف استاندارد 766/6 سال بوده است. (نمودار 1)

 

****زيرديپلمديپلمكارشناسى كارشناسىارشدمجموعميانگينسنىانحراف استاندارد محدوده‏سنى مرد161493063/2954/755 ـ 20زن***69***1593/2421/330 ـ 19كل1122394506/2876/655 ـ 19

نمودار شماره (1) ـ اطلاعات جمعيت‏شناختى

ابزار تحقيق

به منظور دست‏يابى به هدف‏هاى پژوهش، آگاهى‏هاى مورد نياز از طريق دو پرسش‏نامه مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى انريچ گردآورى شده‏اند.

پرسش‏نامه مهارت‏هاى ارتباطى،[474] پس از ترجمه، با اجرا بر روى نمونه 30 نفرى از جامعه مورد نظر با آلفاى كرونباخ 67 صدم اعتباريابى گرديد. اين پرسش‏نامه، داراى 38 پرسش پنج گزينه‏اى است و در پنج مؤفه، مهارت‏هاى ارتباطى را مى‏سنجد. اين پنج مؤلفه به قرار زير است:

بيان كلامى،[475] بينش،[476] قاطعيت،[477] مهارت‏هاى شنيدارى،[478] مديريت عاطفى.[479]

اين تست، 38 پرسش بسته دارد كه براى هر پرسش، 5 گزينه منظور شده است. در پرسش‏هاى 1 تا 17، طيف پاسخ‏ها به ترتيب عبارتند از: تقريباً هرگز، به ندرت، گاهى اوقات، به نسبت زياد و اغلب. از پرسش 17 تا 38، گزينه‏هاى: كاملاً نادرست، تقريباً نادرست، نه صحيح نه غلط، به نسبت درست و كاملاً صحيح تنظيم شده و نمره‏گذارى آنها به صورت 0، 1، 2، 3، 4 است. هرچه نمره فرد افزايش يابد، مهارت‏هاى ارتباطى وى نيز بيشتر مى‏شود.[480]

فرم كوتاه پرسش‏نامه رضايت زناشويى انريچ هم، 47 پرسش چندگزينه‏اى دارد كه على‏اكبر سليمانيان، اعتبار آن را با ضريب آلفاى 95% به دست آورده و شركت روان تجهيز سينا، آن را منتشر كرده است. اين پرسش‏نامه براى ارزيابى زمينه‏هاى بالقوه مشكل‏زا يا شناسايى زمينه‏هاى قوت در رابطه زناشويى به كار مى‏رود. از اين پرسش‏نامه، براى تشخيص زوج‏هايى استفاده مى‏شود كه به مشاوره و تقويت رابطه خود نياز دارند. (ثنايى، 1379)

اين پرسش‏نامه، افزون بر پرسش‏هاى پاسخ قراردادى، رضايت‏مندى زناشويى را در ده مؤفه زير مى‏سنجد:

رضايت، موضوع‏هاى شخصيتى،[481] ارتباط زناشويى،[482] حل تعارض،[483] مديريتمالى،[484] فعاليت‏هاى مربوط به اوقات فراغت،[485] روابط جنسى،[486] ازدواج و فرزندان،[487]بستگان و دوستان،[488] جهت‏گيرى مذهبى.[489]

در فرم 47 پرسشى، براى هر يك از پرسش‏هاى آن 5 گزينه وجود دارد كه چنين است: كاملاً موافقم، موافقم، نه موافق نه مخالف، مخالفم و كاملاً مخالفم. نمره‏گذارى به صورت 1، 2، 3، 4، 5 است و نمره بالا، نشان دهنده رضايت‏مندى بيشتر در زندگى زناشويى است.

 

روش اجرا و تجزيه و تحليل داده‏ها

در اين پژوهش، پرسش‏نامه‏ها به صورت فردى اجرا شد. سپس به منظور تجزيه و تحليل داده‏ها و تأييدآزمايى فرضيه‏هاى مورد نظر پژوهش، داده‏ها در نرم‏افزارspss ، نسخه 13 وارد شد. همچنين در تحليل داده‏ها، از ضريب هم‏بستگى پيرسون استفاده گرديد. روش ضريب هم‏بستگى پيرسون، زمانى كاربرد دارد كه داده‏هاى جمع‏آورى شده با استفاده از مقياس فاصله‏اى يا نسبى اندازه‏گيرى شده باشند. (دلاور، 1382)

نتايج

براى بررسى رابطه مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و مؤلفه‏هاى آن، آگاهى‏هاى لازم گردآورى و تجزيه و تحليل شد. (نمودار 2)

 

****رضايت زناشويىرضايتارتباطحل تعارضمديريت مالىخانواده و فرزندانفاميل و دوستانرضايت مذهبىمهارت‏هاى ارتباطى603/0668/0475/0491/0459/0384/0423/0513/0معنادارى01/001/001/001/001/001/001/001/0

نمودار شماره (2) ـ ميزان هم‏بستگى ميان مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و مؤلفه‏هاى آن

 

داده‏هاى نمودار (2) از وجود هم‏بستگى ميان مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى حكايت دارد كه در حد 60 صدم در سطح 01/0 معنادار است. همچنين ميان مهارت‏هاى ارتباطى و هفت مؤفه از مؤفه‏هاى ده‏گانه رضايت زناشويى (رضايت زناشويى، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و فرزندان، خانواده و دوستان و نيز رضايت مذهبى)، هم‏بستگى مثبت وجود دارد.

براى بررسى هم‏بستگى ميان مؤلفه‏هاى پنج‏گانه مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت زناشويى، داده‏ها تجزيه و تحليل شدند كه در نمودار (3) آمده است.

 

مؤلفه‏هاىتست مهارت‏هاى ارتباطىرضايت زناشويىمعنادارىبينش348/005/0بيان كلامى599/001/0قاطعيت362/0-05/0مهارت‏هاى شنيدارى39/001/0مديريت هيجانى 633/001/0

نمودار شماره (3) ـ ميزان هم‏بستگى ميان مؤلفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت زناشويى

 

بر اساس داده‏هاى نمودار شماره (3)، بين چهار مؤفه مربوط به ارتباط (بينش، بيان كلامى، مهارت‏هاى شنيدارى، مديريت هيجانى) با رضايت زناشويى، هم‏بستگى مثبت و بين مؤفه قاطعيت با آن، هم‏بستگى منفى 36 صدم در سطح معنادارى 05/0 به دست آمد.

آن‏گاه براى مقايسه ميان جمعيت زنان و مردان، داده‏ها جداگانه تجزيه و تحليل شدند. در جمعيت مردان، بين مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و شش مؤفه مربوطه (رضايت زناشويى، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و دوستان، رضايت مذهبى)، هم‏بستگى مثبت وجود دارد. در جمعيت زنان، بين مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى و 5 مؤفه آن (رضايت، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و فرزندان) هم‏بستگى مثبت وجود دارد. (نمودار 4)

 

****رضايت زناشويىرضايتارتباطحل تعارضمديريت مالىخانواده و فرزندانفاميل و دوستانرضايت مذهبىمردان

مهارت‏هاى ارتباطىزنان

634/0635/0695/0655/0454/0562/0416/0681/0393/0634/0***598/0648/0***635/0***مردان

سطح معنادارىزنان

01/005/001/001/005/005/005/001/005/005/001/005/001/0***01/0***نمودار شماره (4) ـ بررسى رابطه ميان مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت زناشويى و مؤلفه‏هاى آن در مردان و زنان

 

بنابر داده‏هاى نمودار شماره (4) در مردان، ميان مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت از ارتباط با خانواده و دوستان و در جمعيت زنان، با رضايت در امور فرزندان رابطه مثبت انحصارى وجود دارد.

اين مقايسه، ميان مؤفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى انجام گرفت. (نمودار 5) در جمعيت مردان، بين سه مؤلفه (بينش، بيان كلامى و مديريت هيجانى) با رضايت زناشويى، رابطه وجود دارد و در جمعيت زنان، بين سه مؤفه (بيان كلامى، مهارت‏هاى شنيدارى و مديريت هيجانى) با رضايت زناشويى، هم‏بستگى مثبت و بين قاطعيت با آن، هم‏بستگى منفى (r=-0/63, P<0/05)وجود دارد.

مؤلفه‏هاى تست مهارت‏هاى ارتباطىرضايت زناشويي سطح معنادارىمردان

بينش زنان

54/0***01/0***مردان

بيان كلامي زنان

52/0746/001/001/0مردان

قاطعيت زنان

***634/0 -***01/0مردان

مهارت‏هاى شنيداري زنان

***663/0***01/0مردان

مديريت هيجانىزنان

642/0706/001/001/0نمودار شماره (5) ـ مقايسه ميان مردان و زنان در ميزان هم‏بستگى بين مؤلفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى

 

نتيجه‏گيرى

هدف اين پژوهش، بررسى رابطه مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت زناشويى بود. بنابر يافته‏ها، مهارت‏هاى ارتباطى، هم‏بستگى مثبت و معنادارى با رضايت زناشويى و 7 مؤفه از مؤفه‏هاى آن دارد. با تحليل داده‏هاى به دست آمده درباره مردان و زنان به صورت جداگانه، در جمعيت مردان بين مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت زناشويى و نيز شش مؤفه (رضايت، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى، خانواده و دوستان و رضايت مذهبى) و در جمعيت زنان، بين مهارت‏هاى ارتباطى با رضايت زناشويى و پنج مؤفه (رضايت، ارتباط، حل تعارض، مديريت مالى و امور فرزندان)، هم‏بستگى مثبت و معنادارى مشاهده شد.

ارتباط در خانواده، به شيوه‏هايى گفته مى‏شود كه با آن، آگاهى‏هاى كلامى و غير كلامى بين اعضاى خانواده منتقل مى‏شود. (اپستين،[490] 1993 م. به نقل از: پترسون وگرين، 1999 م.) پژوهشگران، رابطه مستحكمى ميان الگوهاى ارتباطى و رضايت زناشويى گزارش كرده‏اند. (پترسون و گرين، 1999 م.) تا جايى كه مداخله در برنامه ارتباطى همسران مى‏تواند به عنوان يك عامل مهم، در افزايش سازش ميان همسران و كاهش ناسازگارى ميان آنها به كار آيد. (مارات و كاراهان، 2006 م.) نتايج اين پژوهش نيز، در راستاى پژوهش‏هاى پيشين است.

از آنجا كه در هر يك از مؤفه‏هاى ارتباط، حل تعارض، امور مالى، امور فرزندان و رضايت مذهبى، فرايند صحيح انتقال آگاهى‏ها و توجه طرف مقابل به آن، نقش دارد، در صورت افزايش سازش و كاهش تعارض ميان همسران از طريق مهارت‏هاى ارتباطى، رضايت در اين امور نيز به دست خواهد آمد. ارتباط از يك سو، در فهم و درك تفاوت‏هاى جنسيتى مؤر شمرده مى‏شود (گاتمن1991 م.، استفان[491] 1992 م. به نقل از:فرچ 2001 م.) و از سوى ديگر، در فهم نگرش‏ها، احساس‏ها و نيازهاى همسر تأثير دارد. در يك برنامه آموزشى، پژوهشگران دريافتند گروهى كه مهارت‏هاى آموزشى به آنان آموزش داده شده بود، در فهم نگرش‏ها و نيازهاى همسر خود به طور معنادارى موفق‏تر بودند. (گارلند، 1981 م.) هنگامى كه همسران از برآورده شدن نيازها و انتظاراتشان در رابطه زناشويى رضايت داشته باشند، رضايت زناشويى بالاترى را گزارش خواهند كرد. (بنر و هيل 1998م. به نقل از: حيدرى)

همچنين در پژوهش حاضر، بين مديريت هيجانى، بيان كلامى، مهارت‏هاى شنيدارى و بينش از مؤفه‏هاى مربوط به مهارت‏هاى ارتباطى، با رضايت زناشويى، هم‏بستگى مثبت معنادار مشاهده گرديد. بينش به معناى آگاهى از احساس‏ها، نيازها و هيجان‏هاست كه نخستين گام در شكل‏دهى و شكل‏گيرى مهارت‏هاى ارتباطى نيز هست. (فرهنگى، 1380) بيان كلامى و مهارت‏هاى حرف زدن مثل بيان انديشه‏ها، در ميان گذاشتن آگاهى‏ها، بيان خواسته‏ها و طرح اقدامات را شامل مى‏شود. (قليلى، 1384) از آنجا كه ارتباط كلامى ويژگى اختصاصى انسان‏هاست و افراد در قالب كلام، نگرش‏هاى خود را به يكديگر انتقال مى‏دهند، آموزش مهارت‏هاى كلامى، از جمله مهم‏ترين روش‏هايى است كه در استوارى و بقاى رابطه زناشويى نقش دارد. (همان)

مؤفه‏هايى مثل توجه به كلام مخاطب، پيگيرى بحث و مهارت‏هاى انعكاسى نشان دهنده مهارت گوش كردن فعال مى‏باشد. گوش دادن مهم‏ترين مهارت ارتباطى است كه مى‏تواند توليد صميميت كند و آن را حفظ نمايد (قراچه‏داغى، 1379)، اين مهارت مى‏تواند به افزايش رضايت در زندگى خانوادگى منجر شود. (مارات و كاراهان، 2006م.) مديريت هيجان‏ها نيز مى‏تواند عامل مؤرى در اين زمينه به شمار آيد. گاتمن در پژوهشى دريافت زوج‏هايى كه درصدد طلاق هستند در تعامل‏هاى زناشويى خود از هيجان‏هاى منفى بيشتر از هيجان‏هاى مثبت استفاده مى‏كنند. (به نقل از: قليلى، 1384)

در پژوهش حاضر، در جمعيت كل، ميان قاطعيت به عنوان يكى از مؤفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى و رضايت زناشويى، هم‏بستگى منفى و در جمعيت زنان نيز، هم‏بستگى منفى به دست آمد.

قاطعيت يا جرئت‏دارى به اين معناست كه فرد از روش‏هاى ارتباطى سود مى‏جويد تا بتواند حرمت نفس خود را حفظ كند، خشنودى و ارضاى خواسته‏هاى خويش را پى گيرد و از حقوق و حريم شخصى خود بدون سوء استفاده از ديگران دفاع كند. (سهرابى، 1381) سازش در رابطه زناشويى، به تأثيرگذارى پاسخ‏هاى فرد و سطح پاسخ‏هاى جرئت‏مندانه او وابسته است. بنابراين، هم‏بستگى منفى در اين پژوهش يا ناشى از عوامل فرهنگى است يا اينكه افراد در ابراز قاطعيت از شيوه‏هاى نادرست سود مى‏جويند. از اين رو، براى بررسى دقيق‏تر، به پژوهش‏هاى گسترده‏ترى نياز هست.

با توجه به يافته‏هاى اين پژوهش و پژوهش‏هاى ديگر، اين نكته تأييد مى‏گردد كه با افزايش مهارت‏هاى ارتباطى، افراد رضايت بالاترى را در بسيارى از زمينه‏هاى زندگى تجربه مى‏كنند. از اين رو، مى‏توان با آموزش اين مهارت‏ها به اعضاى جامعه، زندگى پربارترى را در آنان شاهد بود. چون در ايران پرسش‏نامه معتبرى براى سنجش مهارت‏هاى ارتباطى وجود ندارد، لازم است براى روشن‏تر شدن جنبه‏هاى مختلف مسئله، بررسى‏هاى بيشترى انجام شود. همچنين چون نمونه مورد پژوهش زنان در اين پژوهش 15 نفر بود، لازم است در تعميم نتيجه‏هاى مربوط به زنان، احتياط بيشترى شود. نيز پيشنهاد مى‏شود در زمينه مؤفه قاطعيت از مؤفه‏هاى مهارت‏هاى ارتباطى و شيوه‏هاى ابراز آن و رابطه آن با رضايت زناشويى، پژوهش‏هاى بيشترى صورت گيرد.

ضميمه

پرسش‏نامه مهارت‏هاى ارتباطى[492]

اين پرسش‏نامه،[493] مهارت‏هاى ارتباطى را در پنج مقياس مى‏سنجد. اعتبار آن با اجرا بر روى نمونه 30 نفرى با ضريب آلفاى 67 صدم به دست آمد. مقياس‏هاى پنج‏گانه پرسش‏نامه عبارتند از:

1. بينش:[494] اين مقياس، آگاهى از احساس‏ها، نيازها و هيجان‏هاى خود را دربرمى‏گيرد كهنخستين گام در شكل‏دهى مهارت‏هاى ارتباطى است. (فرهنگى، 1380) پرسش‏هاى 4، 9، 11، 26 و 32 اين مقياس را مى‏سنجد.

2. بيان كلامى:[495] مهارت‏هاى حرف زدن مانند توصيف داده‏هاى حسى، بيانانديشه‏ها، در ميان گذاشتن آگاهى‏ها، بيان خواسته‏ها و طرح اقدامات را شامل مى‏شود. (قليلى، 1384) پرسش‏هاى 2، 6، 8، 10، 15، 17، 19، 20، 22 و 27 اين مقياس را مى‏سنجد.

3. قاطعيت:[496] فرد جرئت‏مند از روش‏هاى ارتباطى‏اى سود مى‏جويد تا بتواند حرمت نفس خودرا حفظ كند، خشنودى و ارضاى خواسته‏هاى خويش را پى گيرد و از حقوق و حريم شخصى خود بدون سوء استفاده از ديگران دفاع كند. (سهرابى، 1381) پرسش‏هاى 7، 21، 24، 25، 28، 29، 36، 37 و 38 اين مقياس را مى‏سنجند.

4. مهارت‏هاى شنيدارى:[497] سه دسته مهارت را شامل مى‏شود:

الف) مهارت‏هاى توجه؛ مانند درگير بحث بودن، تماس چشمى و زبانى و بدنى.

ب) مهارت‏هاى پيگيرى؛ مانند تشويق‏هاى كوتاه، پرسش‏هاى كوتاه و... .

ج) مهارت‏هاى انعكاسى؛ مانند توضيح، بازتاب احساس، گزينش. (همان)

پرسش‏هاى 13، 14، 18، 23، 30 و 34 به اين مقياس مربوط‏اند.

5. مديريت هيجانى:[498] پرسش‏هاى 3، 12، 16، 31، 33 و 35 اين مقياس را مى‏سنجند.

 

نمره‏گذارى

اين تست، 38 پرسش بسته دارد كه براى هر پرسش، پنج گزينه منظور شده است. در پرسش‏هاى 1 تا 17، طيف پاسخ‏ها به ترتيب عبارتند از: تقريبا هرگز، به ندرت، گاهى اوقات، به نسبت زياد و اغلب. همچنين از پرسش 17 تا 38، گزينه‏ها به قرار زير هستند: كاملاً نادرست، تقريبا نادرست، نه صحيح نه غلط، به نسبت درست و كاملاً صحيح و نمره‏گذارى آنها به‏شكل 0، 1، 2، 3، 4 است. نمره بالا در تست، مهارت‏هاى ارتباطى بالا را نشان مى‏دهد.

 

پرسش‏نامه مهارت‏هاى ارتباطى

پاسخ‏گوى گرامى، در اين پرسش‏نامه، پرسش‏هايى درباره چگونگى ارتباط با ديگران پرسيده شده است. خواهشمند است ميزان موافقت خود را با هر پرسش، در طيف مقابل آن مشخص كنيد. حداكثر مدت پاسخ‏گويى به همه پرسش‏ها، 20 دقيقه مى‏باشد.

با تشكر از همكارى شما

مشخصات:

سن:............... جنسيت:............. تحصيلات:.................

جمله‏ها

تقريبا هرگز به ندرت گاهى اوقات به نسبت زياد اغلب 1. در هنگام گفت‏وگو، با نگاه به مخاطبم مى‏توانم از وضعيت روحى وى آگاه شوم. 2. در گفت‏وگوها مايلم بيشتر صحبت كنم. 3. مى‏توانم مسائل را بدون از دست دادن كنترل هيجان‏هايم حل كنم. 4. ديدن موضوع‏ها از نگاه ديگران، برايم آسان است. 5. هنگام گفت‏وگو با ديگران، به حالت‏هاى بدنى او (حركت دست، حالت چهره) نيز توجه مى‏كنم. 6. مطمئن مى‏شوم كه انتقادهايم به كار و عمل فرد اشاره داشته باشد، نه به شخصيت او. براى مثال، مى‏گويم: با شيوه‏اى كه فرزند را تربيت مى‏كنى، موافق نيستم. به جاى اينكه بگويم: تو پدر يا مادر خوبى نيستى. 7. عصبانى بودن خود را مى‏پذيرم. 8. اگر شنونده منظورم را درنيابد، مطلب را دوباره بيان مى‏كنم. 9. زمانى كه موضوع گفت‏وگو درباره احساسات است، كاملاً راحتم. 10. براى بيان روشن‏تر انديشه‏هايم برنامه‏ريزى مى‏كنم. 11. وقتى با فردى صحبت مى‏كنم، مى‏كوشم از نگاه او به مسئله بنگرم. 12. چنان به آنچه بايد بگويم مشغول مى‏شوم كه از حالت‏ها و واكنش شنوندگان غافل مى‏شوم. 13. هرگاه بفهمم فرد ديگرى چه مى‏خواهد بگويد، خودم جمله‏اش را كامل مى‏كنم. 14. معمولاً گفته‏هاى ديگران را بد تفسير مى‏كنم. 15. بيان انديشه‏ها در قالب واژه‏ها برايم مشكل است. 16. موقعيت‏هاى هيجان‏برانگيز مرا ناراحت مى‏كند. 17. ديگران متوجه منظورم نمى‏شوند.جمله‏ها

كاملاً نادرست تقريبا نادرست نه صحيح نه غلط به نسبت درست كاملاً صحيح18. هنگام گوش‏دادن به حرف‏هاى ديگران ناآرام مى‏شوم.19. اظهار احساسات برايم مشكل است.20. ديگران حرف‏هاى مرا به اشتباه تفسير مى‏كنند.21. مايلم بحث در مورد موضوع‏هاى حساس را به زمان ديگر واگذارم يا از آنها بپرهيزم.22. ديگران منظورم را در دفعه اول درنمى‏يابند. از اين رو، اغلب حرفم را تكرار مى‏كنم.23. اگر حرف كسى را متوجه نشوم، پرسش دوباره از آن را احمقانه مى‏دانم.24. مى‏توانم با كسى كه به احساساتم ضربه زده است، مقابله كنم.25. اگر با فرد دلهره‏آورى مواجه شوم، ساكت مى‏مانم.26. درك ديگران زمانى كه نظرشان با من مخالف است برايم مشكل است.27. در گفت‏وگوها، نوع واژگان و تن صداى خود را با توجه به شنونده‏ها برمى‏گزينم.28. مخالفت خود را با ديگران اظهار مى‏كنم، هرچند به مجادله بينجامد.29. زمانى كه ديگران در گفت‏وگوها شركت نمى‏كنند، اظهار عقيده برايم مشكل است.30. اگر مطلب مناسبى به ذهنم برسد، خوب است با قطع حرف ديگرى، آن را بيان كنم.31. وقتى ديگران احساساتى مى‏شوند، نمى‏توانم واكنش مناسبى داشته باشم.32. پيش از پاسخ به حرف ديگران، لحظه‏اى تأمل مى‏كنم.33. اگر گفت‏وگو برايم خسته كننده باشد، ذهنم مشغول چيزهاى ديگر مى‏شود.34. اگر در گفت‏وگوها مؤر نباشم، احساس ناخوشايندى پيدا مى‏كنم.35. اگر با نظر گوينده موافق نباشم، حرف او را قطع مى‏كنم.36. مى‏كوشم موضوع گفت‏وگوهايى را كه به آنها علاقه ندارم عوض كنم.37. بهتر است ضعف‏هايم را پنهان كنم تا كسى نتواند از آنها عليه من استفاده كند.38. معتقدم بهترين راه براى كمك به اينكه ديگران مرا درك كنند اين است كه در بيان احساساتم كاملاً صريح باشم.منابعالف) فارسى

1. اصلانى، خالد، نقش مهارت‏هاى ارتباطى بر كارايى خانوادگى دانشجويان متأهل، 1383. www.uswr.ac.ir

2. بولتون، رابرت، روان‏شناسى روابط انسانى، ترجمه: حميدرضا سهرابى، تهران، رشد، 1381.

3. ثنايى، محمدباقر، مقياس‏هاى سنجش خانواده و ازدواج، تهران، انتشارات بعثت، 1379.

4. حيدرى، مجتبى، «بررسى رابطه جهت‏گيرى مذهبى و رضايت‏مندى از زندگى زناشويى در معلمان مرد شهر قم»، پايان‏نامه كارشناسى ارشد، مؤسسه امام خمينى قدس‏سرهقم.

5. خوشكام، سميرا، «بررسى تأثير آموزش برنامه ارتباط بر بهبود روابط و سلامت روانى زوجين شهر اصفهان»، پايان‏نامه كارشناسى ارشد، دانشكده علوم تربيتى و روان‏شناسى، 1385.

6. دلاور، على، روش تحقيق در روان‏شناسى و علوم تربيتى، تهران، مؤسسه نشر ويرايش، 1382.

7. رسولى، محسن، «رابطه بين الگوهاى ارتباطى زن و شوهرهاى دانشجوى دانشگاه تهران و الگوهاى ارتباطى والدين آنها»، پايان‏نامه كارشناسى ارشد، دانشگاه تربيت معلم، 1380.

8. فرهنگى، على‏اكبر، ارتباطات انسانى، جلد اول، تهران، مؤسه خدمات فرهنگى رسا، 1380.

9. قليلى، زهره، «زوج درمانى»، «فصل‏نامه تازه‏هاى روان‏درمانى، ش: 39 ـ 40، 1384.

10. ماتيو م. پاتريك ف. كيم پ، رابطه مؤثر و مهارت‏هاى زناشويى، ترجمه: مهدى قراچه‏داغى، تهران، انتشارات اسرار دانش، 1379.

11. محمدى رى‏شهرى، محمد، ميزان الحكمه، ج 5 و 7، ترجمه: حميدرضا شيخى، قم، انتشارات دار الحديث، 1383.

 

ب) لاتين

12. Tretta, L. Marital communication: the relationship between spouses' behaviors, cognitions and maritalsatisfaction, 1999.

www. shc. psu. edu,

13. Rosen Grandon, J. & Meyers, E. The relationship between marital characteristics ,marital interactions processes and marital satisfaction, 2004.

www. questia. com.

14. Ferech, R. Relational conversation, meaningful communication as a therapeutic intervention, 2001.

www. questia. com.

15. Koerner, F. family communication and social support, 2004.

www. comm. unn. edu.

16. Murat B. & Karahan, T. F. effect of a cople communication program on marital adjustment.

www. questia. com.

17. Peterson R. & Green, S. Families first keys to successful family functioning, 1999.

www. ext. vt. edu.

18. Diana, R. Garland. Training Married Couples in Listening Skills, 1981.

www. links. jstor. org.