ساخت و اعتباريابي مقياس رضامندي زناشويي اسلامي

  • warning: Missing argument 1 for t(), called in D:\WebSites\nashriyat.ir\themes\tem-nashriyat\upload_attachments.tpl.php on line 15 and defined in D:\WebSites\nashriyat.ir\includes\common.inc on line 936.
  • warning: htmlspecialchars() expects parameter 1 to be string, array given in D:\WebSites\nashriyat.ir\includes\bootstrap.inc on line 862.

سال دوم، شماره چهارم، زمستان 1388، ص 41 ـ 70

جعفر جديري* / مسعود جان‌بزرگي**

چكيده

پژوهش حاضر با هدف ساخت و اعتباريابي مقياس رضامندي زناشويي (براساس معيارهاي ديني) انجام شده است. با توجه به نبود آزموني معتبر براي رضامندي زناشويي از ديدگاه ديني ـ كه بتوان با آن كنش يك خانوادة مسلمان را سنجيد، محقق بر آن شد تا براي ساخت و اعتباريابي مقياس رضامندي‌ زناشويي براساس معيارهاي ديني اقدام كند.

با توجه به هدف پژوهش، 110 نفر از دانش‌پژوهان مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني‌(ره) با استفاده از روش تصادفي خوشه‌اي برگزيده شدند و دو پرسش‌نامة رضامندي زناشويي اسلامي و تست رضامندي‌ زناشويي انريچ ـ براي به دست آوردن روايي مقياس رضامندي زناشويي اسلامي ـ در ميان آنان توزيع شد. نتايج به كمك روش‌هاي آمار توصيفي (فراواني، ميانگين، انحراف‌استاندارد) و آمار استنباطي (آلفاي كرونباخ، دونيمه‌سازي، آزمون معناداري ضريب همبستگي) بررسي شد.

استفاده از روش‌هاي محاسبة اعتبار و روايي پرسش‌نامه، نشان داد كه مقياس رضامندي‌ زناشويي ‌اسلامي اعتبار و روايي بالايي دارد.

كليد واژه‌ها: اعتبار، روايي، مقياس، رضامندي زناشويي، اسلام.

مقدمه

ازدواج و تشكيل خانواده يك سنت فطري و الهي است،1 كه در همة اديان تقدس خاصي دارد.2 ازدواج، اساس ارتباط انساني را تشكيل مي‌دهد. در ازدواج مرد و زن از طريق يك نيروي رمزي ناشي از غرايز، آيين، شعائر و عشق، به هم جذب شده و به طور آزادانه و كامل تسليم (متعهد) يكديگر مي‌شوند تا واحدي پويا به‌نام خانواده‌ تشكيل دهند.3

روابط زن و شوهر به منزلة هسته اصلي خانواده، بر بسياري از ابعاد حيات انساني تأثير دارد. چگونگي زندگي زناشويي مي‌تواند بر رضايت يا نارضايتي فرد از زندگي، رضا‌مندي يا نارضايتي شغلي، نحوة تربيت فرزندان و ميزان موفقيت در امور مختلف زندگي تأثير بگذارد.4 زن و شوهر انتظار دارند ‌زندگي‌شان با خوشبختي، سعادت و رضايت همراه باشد و از هر لحظة زندگي خود لذت ببرند. از‌اين‌روي، مهم‌تر از خود ازدواج، موفقيت در ازدواج يا رضا‌مندي در بين زوجين است.5

رضامندي زناشويي وضعيتي است كه در آن زن و شوهر از ازدواج با يكديگر و با هم بودن احساس شادماني و رضايت دارند.6 بنر و هيل7 (1990) رضا‌مندي زناشويي را پيامد توافق زناشويي8 مي‌دانند كه رابطة مناسب بين زن و شوهر را توصيف مي‌كند.‌ ايشان مي‌نويسد: «هنگامي‌كه زن و شوهر به ميزان قابل توجهي از برآورده شدن نيازها و انتظارات‌شان در رابطة‌ زناشويي رضايت داشته باشند، رضا‌مندي زناشويي را گزارش خواهند كرد». آلوجا و باريو و گارسيا9 (2007) به نقل از هاولت (1969) مي‌نويسند: «رضا‌مندي زناشويي عبارت است از برونداد ناشي از مجموعه‌اي از عوامل نظير حل تعارض موفقيت‌آميز، يا موفقيت در فعاليت‌هاي مرتبط با شادكامي‌در فرآيند ازدواج».

در سال‌هاي اخير، در بيشتر كشور‌هاي جهان و از جمله ايران، ساختار خانواده‌ها تغيير كرده و همين امر روابط موجود ميان اعضاي خانواده را دچار دگرگوني ساخته است. درپي ‌اين دگرگوني، هنوز هنجار‌ها به مثابه قواعد رفتاري كه مورد پذيرش همگاني باشند، به صحنة اجتماعي نيامده‌اند. به همين علت، رفتار در محيط خانوادگي داراي پراكندگي است. در نتيجه، قوي‌ترين پيوند‌هاي انساني در مستحكم‌ترين قرار‌گاه‌ آن، يعني نظام ريشه‌دار خانواده، در معرض تهديد جدي قرار مي‌گيرد. روزبه‌روز كارايي خانواده در تحقق وظايفش كم‌رنگ‌تر مي‌شود و‌ اين، سلامت جامعه را تهديد مي‌كند؛ زيرا اختلال در كارآيي خانواده، مشكلاتي را در منظومة خانواده ‌ايجاد مي‌كند و در صورت تشديد مشكلات، خانواده را به سمت فروپاشي سوق مي‌دهد. طلاق و يا اختلاف شديد خانوادگي، ضمن بر هم زدن تعادل رواني ـ عاطفي افراد خانواده، به بروز بسياري از آسيب‌هاي اجتماعي نيز منجر مي‌گردد.10

آمار طلاق كه معتبرترين شاخص آشفتگي زناشويي است، نشان‌ مي‌دهد آن است رضايت زناشويي11 به آساني قابل دستيابي نيست.12 افزون براين، بسياري از زوج‌ها در خانواده‌اي زندگي مي‌كنند كه طلاق رواني در آن حكم‌فرماست؛ بدين معنا كه هيچ‌گونه رابطة عاطفي و جسماني بين زن و شوهر وجود ندارد و زندگي به صورت اجباري و با كمترين تعامل به پيش مي‌رود.

با توجه به اينكه نارضا‌مندي زناشويي و طلاق موجب بروز اختلال‌هاي جسماني و رواني زوجين شده13 و مي‌تواند موجبات بزهكاري فرزندان را فراهم آورد و در نهايت، از جانب خانواده‌هاي ناسالم، جامعه نيز آسيب خواهد ديد، همه ‌اين امور متخصصان را به چاره‌جويي وا داشته است، تا در پي كشف، سنجش و درمان مشكلات بين همسران باشند.

سنجش براي تعيين نقاط قوت و ضعف خانواده انجام مي‌شود تا به دغدغه‌هاي خانوادگي رسيدگي شود. معنابخشي به اطلاعات خام از طريق سنجش سه خاصيت دارد: 1. درك و شناخت مسايل خانواده؛ 2. برنامه‌ريزي براي مداخلات؛ 3. شناسايي پشتوانه‌ها و منابعي كه خانواده به آن نياز دارد.14

به طور كلي، متخصصان در فرايند جمع‌آوري اطلاعات، از رويكردهاي مستقيم يا غيرمستقيم استفاده مي‌كنند. رويكردهاي مستقيم عبارت‌اند از: مصاحبه، استفاده از قالب‌هاي استاندارد و غيراستاندارد، روش‌هاي نموداري و ترسيمي و مشاهدات رفتاري از طريق تجربه و تعيين تكاليفي كه به متخصص مجال مشاهده تعامل خانوادگي را در نگاه اول مي‌دهد. رويكردهاي غيرمستقيم اطلاعات را از سوابق، گزارش‌هاي مربوط به درمان يا ارائه خدمات، پرسش‌نامه‌ها، مقياس‌هاي خودسنجي و ابزارهاي اندازه‌گيري، اهداف خانوادگي، يادداشت‌هاي روزانه و امور روزمره در اختيار مي‌گذارند.15

ديدگاه‌هاي سيستمي ناتان آكرمن16 در حوزة خانواده كه بر ساختار، كارآيي و الگوهاي تعاملي اعضاي خانواده و در نهايت رضايت‌مندي از زندگي زناشويي تكيه دارد، زمينه‌اي را فراهم كرد تا برخي محققان براي ساخت و طراحي ابزارهاي سنجش عملكرد و رضايت‌مندي زناشويي در خانواده اقدام كنند. براي نمونه، تولياتوس17پرل موتلر18 و استراوس19 در سال 1990 كتابي را منتشر كردند كه در آن حدود 1000 ابزار معرفي شده است و اكنون در ارزيابي خانواده و رضامندي زناشويي به كار گرفته مي‌شوند.20 مقياس‌هايي چون «ابزار سنجش خانواده(FAD)»، «پرسشنامة رضامندي زناشويي(ENRICH)»، «آزمون سازگاري زناشويي لاك ـ‌ والاس(LWMAT)» از اين جمله‌اند.21

در سال‌هاي اخير، به مذهب و آموزه‌هاي مذهبي به مثابه يكي از متغير‌هاي مؤثر رفتار و حالات رواني، بسيار توجه مي‌كنند؛ تا جايي كه برخي دين را عامل اساسي بهداشت فردي و اجتماعي معرفي كرده‌اند.22 پژوهش‌هاي متعددي نيز نشانگر اثر‌بخشي روان‌درماني مذهبي بر مشكلات روان‌شناختي مي‌باشد.23 بررسي‌هاي متعدد انجام شده دربارة مذهب و رضا‌مندي زناشويي نيز بيانگر وجود رابطة مثبت بين ‌اين دو مؤلفه است.24

بنابراين، مي‌توان دريافت كه گرايش‌ها و مداخله‌هاي مذهبي، يكي از مؤثر‌ترين روش‌ها براي بهبود شرايط خانواده است. براي مثال، حميد (1384) در بررسي و مقايسة آثار فنون روان‌شناختي ـ رفتاري و مذهب‌درماني بر رضايت‌مندي زناشويي، دريافت گروهي كه افزون بر فنون شناختي ـ رفتاري، روان‌درماني مذهبي نيز دريافت كرده‌اند، از ميانگين بالاتري در رضايت‌مندي زناشويي درمقايسه با ديگر گروه‌ها (گواه و گروه ‌روان‌درماني شناختي - رفتاري) برخوردارند.

با‌ اين توصيف، كشف مؤلفه‌هاي رضا‌مندي از متون ديني و تهية آزموني بر همان اساس، مي‌تواند زمينه را براي مداخله‌هاي هدف‌مند آماده سازد. ‌اين باور كه ممكن است شاخص‌هاي تهيه‌شده براي سنجش عملكرد خانواده بر اساس مؤلفه‌هاي مذهبي و ديني كه الهام گرفته از وحي الهي هستند، بتواند كنش يك خانواده (به‌ويژه خانواده‌هاي مسلمان) را دقيق‌تر ارزيابي كند، ضرورت ‌اين پژوهش را برجسته مي‌سازد.

برخي از پژوهشگران ايراني همچون سليمانيان (1373)، براتي(1375) و اسماعيلي‌نسب (1376) تلاش‌هايي به‌منظور ساخت ابزاري براي مسائل زناشويي داشته‌اند؛ اما تاكنون مقياسي براي رضامندي زناشويي كه برگرفته از آموزه‌هاي ديني باشد، ساخته نشده است. تنها در يك مورد صفورايي (1388) براي ساخت و اعتباريابي پرسش‌نامه سنجش كارآمدي خانواده از ديدگاه اسلام اقدام كرده است.

نتايج پژوهش حاضر، كشف و بررسي مؤلفه‌هايي براي رضامندي زناشويي از متون ديني و ساخت و اعتباريابي مقياس آن است. از متون ديني، مؤلفه‌هايي چون ارتباط، پايبندي‌هاي مذهبي زوجين، حل اختلاف و تعارض، ارضاي نياز جنسي، مديريت مالي و اقتصادي خانواده، صفات شخصيتي، تفريح و اوقات فراغت خانواده، رفت‌وآمد‌هاي فاميلي، توليد فرزند و فرزند‌پروري و نقش زن و شوهري را مي‌توان به مثابه مؤلفه‌هاي تقويت‌كنندة روابط زناشويي و رضا‌مندي زناشويي به دست آورد كه به برخي از اين موارد به طور خلاصه اشاره مي‌شود.

ارتباط، نقش محوري در زندگي زناشويي ‌ايفا مي‌كند.25 به همين دليل، بر اساس يافته‌هاي زمينه‌يابي، مشكلات ارتباطي رايج‌ترين شكايت زوج‌هاي مراجعه‌كننده براي درمان را تشكيل مي‌دهند.26 آموزه‌هاي ديني دربارة چگونگي گفت‌وگو و همچنين محتواي آن، نكات و توصيه‌هاي ارزنده‌اي دارد.

چگونگي گفت‌وگو بين زن و شوهر آن‌چنان بايد باشد كه همدلي و آرامش را به همراه آورد. استفاده از قول «لَيّن»‌27 زمينه‌ساز گفت‌وگوي سازنده و محبت‌آميز بين زوجين است. نرمي‌بيان و پرهيز از گفتار خشن، موجب مي‌شود طرف مقابل نيز در ارائه پاسخ همچون او رفتار كند؛28 اما استفاده از كلمات زشت در ارتباط، جز خشم و كينه، نتيجه‌اي نخواهد داشت.29 اثر ديگر نرمي ‌بيان در بين زن و شوهر، افزايش دوستي و محبت بين آنهاست30 لازمة نرمي ‌بيان، ملايم بودن آهنگ صداست. قرآن كريم براي تشويق افراد به لطيف كردن صوت، تشبيهي دارد كه فرد در همه جا، به ويژه در محيط خانه، صدايش را بلند نكند.31

از نكات مهم در روابط كلامي ‌اين است كه زن و شوهر يكديگر را به بهترين نامي‌كه هر يك دوست دارند، خطاب كنند.32 اين كار به تعبير روايت مي‌تواند محبت بين دو فرد را صاف و خالص گرداند. از ديگر نكات مهم در تعامل كلامي‌ زوجين، ابراز محبت و دوستي با گفتار نسبت به طرف مقابل است؛ به‌ويژه با توجه به ويژگي‌هاي زنان، اگر اين كار توسط مردان انجام گيرد، باعث عميق شدن روابط عاطفي ايشان مي‌گردد.33

دين و دين‌داري موضوعي مورد علاقه براي محققان است؛ زيرا به نظر مي‌رسد نقش مهمي ‌در شكل دادن به زندگي افراد ‌ايفا مي‌كند.34 بسياري از تحقيقات نشان داده‌اند كه دين‌داري عامل پيش‌بيني‌كنندة مهمي دربارة رضا‌مندي زناشويي است.35 براي مثال، نتايج تحقيقي كه در زوج‌هايي كه به طور متوسط 9 سال از ازدواج آنها مي‌گذشت، نشان داد زوج‌هايي كه در رفتن به مراسم مذهبي در روز‌هاي تعطيل مقيد هستند، رضايت زناشويي بيشتري دارند.36 از منظر دين، زندگي زماني شيرين و با آرامش است كه فرد از خداوند و يادش غافل نبوده و نعمت‌هايش را فراموش نكند و شب و روز در طلب رضاي الهي باشد؛37 در چنين زندگي‌هايي است كه خداوند به موجب عمل صالح زن و شوهر، آنها را با حيات طيب زنده مي‌كند.38

زن و شوهري كه خواستار روابطي خوب و پرعاطفه بين خود هستند، ناگريز بايد روابط خود را با خداوند اصلاح كنند؛39 اگر چنين كنند، خداوند نيز روابط آنها را اصلاح مي‌كند. هرچقدر زن و شوهر خود را با طاعت خداوند بيشتر زينت ببخشند،40 غضب خداوند را از خود دور كرده،41 و موجبات سعادت خود را در دنيا و آخرت فراهم مي‌آورند.42 مسكن وسيع،43 مركب راهوار44 شاغل بودن در شهر خود،45 داشتن46 دوستان صالح و همساية خوب47 از سعادت‌هاي دنيوي است؛ اما مي‌توان بهترين سعادت را داشتن اولاد48 و همسر صالح49 دانست؛ زيرا اين سعادت دنيوي زمينه را براي سعادت اخروي50 فراهم مي‌كند و زن و شوهر بهترين ياور همديگر در رسيدن به سعادت اخروي‌اند.51

بنابراين، خوشبختي زناشويي زماني تحقق مي‌يابد كه زن و شوهر ارتباط خوبي با مبدأ داشته باشند و براي معاد خود نيز عمل صالح انجام دهند و پايبند به احكام و دستورهاي الهي باشند؛ نه اينكه مسائل زندگي آن‌قدر فرد را سرگرم كند كه از ياد خداوند غافل شود52 يا به‌دليل توجه بيش از انداز به خانواده، از رعايت وظايف ديني فاصله بگيرد.53 وظيفه زن و شوهر است كه همديگر را از معصيت خداوند بر حذر دارند؛ البته در اين باره مرد مسئوليت بيشتري دارد.54 آموزه‌هاي ديني مواردي را براي تحكيم و استقرار معنويت در بين زن و شوهر بيان مي‌كند؛ مانند: برگزاري نماز جماعت در خانه،55 بيدار كردن يكديگر براي نماز شب56 از راه تلاوت قرآن57 و ترغيب يكديگر به انجام كارهاي خداپسندانه.

پايبندي يا پايبند نبودن به دستورهاي الهي توسط زن و شوهر، زمينه را براي رضايت‌مندي و يا نارضايت‌مندي زندگي زناشويي فراهم مي‌آورد. يكي از اين موارد، حفظ نگاه از نامحرم است. قرآن كريم هم به زنان مؤمنه و هم به مردان مؤمن دستور مي‌دهد كه عفت پيشه كنند و از نگاه به نامحرم بپرهيزند.58 نگاه به نامحرم، نگاهي شيطاني بوده و در دل فرد چيزي جز حسرت طولاني باقي نمي‌گذارد59 و هميشه فرد را از زندگي با همسرش ناراضي نگه مي‌دارد؛ و اگر فرد چشمان خود را كنترل نكند و تكرار مرتكب زناي چشم60 شود، اين فعل او را به سوي ارتكاب «زنا» خواهد كشاند.61 نگاه به نامحرم تهييج‌پذيري فرد را افزايش داده و اين تهييج و تحريك فرد را به فساد كشانده و او را وارد كارهاي ناشايست مي‌كند،62 اما اگر چشم خود را بر حرام ببندد قلبش نيز راحت شده و آرامش گرفته63 و صفات و شخصيتش نيز نيكو و احسن مي‌شود64. نگاه به نامحرم از هر دوي زن و شوهر زشت و ناپسند است؛ اما نگاه زنان شوهر‌دار به مردان نامحرم، خشم و غضب خداوند را شديد‌تر و افزون‌تر مي‌كند.65

روابط خوب جنسي يكي از عوامل رضامندي زناشويي است. رضايت جنسي يا ديگر احساسات جنسي، پيش‌بيني‌كنندة مهمي‌ در رضايت زناشويي هستند. مطالعات متعددي نشان دادند كه رضايت جنسي با رضايت زناشويي همبستگي بالايي دارد.66 همچنين بين تعداد دفعات آميزش جنسي و رضايت عمومي ‌از ارتباط در زوجين همبستگي مثبتي وجود دارد. از منظر ديني روابط جنسي، مهم‌ترين منبع لذت‌جويي67 انسان هم در دنيا و هم در آخرت68 است‌. رفتار جنسي در آموزه‌هاي ديني، نه تنها پست و حيواني قلمداد نشده، بلكه با ديد مثبت به آن نگاه شده و حتي براي آن پاداش‌هاي متعددي69 در نظر گرفته شده است. يكي از پاداش‌ها براي روابط جنسي، بخشوده شدن گناهان است.70 اهميت اين روابط به اندازه‌اي است كه اولياي دين پاداش روابط جنسي را با برخي از تكاليف ديني دشوار مانند جهاد معادل‌سازي‌ مي‌كنند.71 اين آموزه‌ها به دنبال ايجاد نگرش مثبت به اين رفتار در زن و شوهر مي‌باشند تا هم مانع بروز احساس گناه در زوجين شوند و هم لذت و نشاط بيشتري براي آنها حاصل شود. از وظايف مشترك همسران، ارضاي نياز جنسي طرف مقابل است‌72 و هيچ‌يك از ايشان، به‌ويژه زنان نمي‌توانند حتي به بهانة عبادت، از روابط جنسي سرباز زنند،73 حتي به زنان توصيه شده است كه اگر در شرايط كاملاً مساعد نيز قرار نگرفته باشند، به اين روابط تن دهند.74

از مهم‌ترين مؤلفه‌ها براي رضا‌مندي زناشويي، ايفاي نقش و انجام وظايف توسط زن و شوهر است. آموزه‌هاي ديني، مهم‌ترين وظيفه مرد را قوام‌بخشي زندگي75 و در دو حوزة معيشت زندگي76 و حسن معاشرت و ارضاي نياز‌هاي عاطفي همسران77 مي‌داند.

در آموزه‌هاي ديني، شوهر نه تنها بايد مهريه زن را به او بپردازد،78 بلكه بايد نفقه او را در طول زندگي نيز بدهد.79 نفقه نيز هر آن چيزي است كه زن به آن احتياج دارد؛ مانند: غذا و خورش و پوشش و پرده و سكونت دادن؛ اما كيفيت و كميت آن را عرف و عادت تعيين مي‌كند.80 افزون بر ضروريات زندگي، مرد بايد بكوشد رفاه و آسايش بيشتري براي اهل و عيال خود به ارمغان آورد81 و بخل نورزد تا محبوب خانوادة خود شود82 و اگر چنين نكند، نعمت زائل شده83 و خانواده آرزوي مرگش را خواهند كرد.84

اما حوزة دوم قوام‌بخشي به زندگي، كيفيت رابطه با همسر و به تعبيري حسن معاشرت با وي است. در قرآن بيش از بيست مرتبه85 كلمة «معروف» براي جنبه‌هاي مختلف روابط خانوادگي به كار رفته كه چگونگي روابط زن و شوهر از مهم‌ترين اين جنبه‌هاست.

معروف آن عملي است كه هم براساس هدايت عقل صورت گرفته باشد؛ يعني عقل آن عمل را به رسميت بشناسد، و هم با حكم شرع و يا قانون جاري در جامعه مطابق باشد؛ يعني هر عملي كه افكار عمومي‌آن را رفتاري شناخته شده و مأنوس بداند و هم با فضايل اخلاقي ناسازگار نباشد و هم سنت‌هاي ادبي آن را خلاف ادب نداند.86 پس مي‌توان گفت معروف آن رفتاري است كه مردم يك جامعه آن را مي‌پسندند و با احكام دين و طبع انساني نيز مخالفت نداشته باشند.

بنابراين، شوهر در رابطه با همسر خود بايد به‌گونه‌اي رفتار كند كه اولاً مخالف با قوانين اسلام نباشد و ثانياً مردم جامعه آن را رفتاري پسنديده بدانند و در نهايت، با طبع انساني نيز در تضاد نباشد. از موارد حسن معاشرت مي‌توان به اكرام همسر87 و خوش‌خلقي با همسر88 اشاره كرد. خدمت در خانه نيز يكي از اين موارد است؛ شوهر نبايد به بهانه‌هاي مختلف از كمك كردن به همسرش سرباز زند؛ زيرا پيامبر نيز با تمام عظمتش در خانه خدمت مي‌كرد.89 از مصاديق خدمت به همسر مي‌توان به رفع تشنگي همسر با آب دادن به دست زن90 و همچنين مهيا كردن غذا91 براي ايشان اشاره كرد. اين‌گونه خدمات به همسر، به مثابة صدقه است92 و فرد را به مراتب شهيد و يا صديق مي‌رساند.93 يكي از لوازم معاشرت، تأمين نياز‌هاي عاطفي همسر است. زنان به‌دليل داشتن روح حساس و لطيف، نيازمند ابراز محبت شوهران‌شان هستند. از اين‌روي، شوهران مأمور شده‌اند محبت‌شان را به همسران علني كنند و آن را به زبان بياورند؛94 با ايشان به نيكويي سخن بگويند95 و از همنشيني با همسران‌شان استنكاف نكنند96. در مواردي همچون «غذا»، موارد دلخواه خود را به همسرشان تحميل نكرده و97 با آنها ترشرويي نكنند.98 در نهايت، با پرخاشگري با وي رفتار نكند؛
نه پرخاشگري رفتاري و نه كلامي.‌99يكي ديگر از موارد حسن معاشرت، عفو و گذشت شوهر به هنگام اشتباه همسر است.100 شوهري كه زود عصباني شده و دير راضي مي‌شود، از بدترين مردان به شمار مي‌آيد.101 همچنين مردي كه افتراء مي‌بندد، فحاشي مي‌كند، به تنهايي غذا مي‌خورد، مانع خيرات مي‌شود، زير دستش را كتك مي‌زند و همسرش از دست او به ديگران پناه مي‌برد، از بدترين مرد‌هاست.102 در نهايت، با توجه به ويژگي‌هاي شخصيتي زنان، اگر مردي بخواهد زندگي خوبي با ايشان داشته باشد، نبايد او را با خود سنجيده و در پي هماهنگ كردن او با خودش باشد؛103 بلكه بايد در همه حال با وي مدارا كند.104

آموزه‌هاي ديني، افزون بر تبيين وظايف و نقش‌هاي مرد، وظايف و نقش‌هايي را نيز براي زنان بيان كرده است. آموزه‌هاي ديني نقش اصلي زن را در زندگي، مهرورزي به شوهر و خانواده مي‌داند.105 «ودود» به زني مي‌گويند كه محبت خود را به شوهر علني كرده و او را بسيار دوست مي‌دارد و محبتش در عمل ظاهر مي‌شود.106 اين مهرورزي در دو حوزه است:

1. ارضاي جنسي و تمكين كامل از شوهر:107 آموزه‌هاي ديني به زن توصيه مي‌كند تا آنجا امكان دارد به تكمين كامل از شوهر تن دهد؛ حتي اگر در شرايط نامساعد قرار گرفته باشد.108 همچنين به زنان امر شده است در زمان‌هاي مناسبي از شبانه‌روز خود را به شوهر عرضه كنند109 و به بهانة عبادت از اين روابط سرباز نزنند.110

2. اطاعت از شوهر و احترام به او: يكي از حقوق مسلم شوهران، اطاعت همسر از ايشان است كه در روايات مختلفي به اين امر اشاره شده است111 و از زناني كه از شوهرشان اطاعت نمي‌كنند، به بدي ياد شده است.112 اين اطاعت در موارد خاصي در آموزه‌هاي ديني تصريح شده است؛ براي مثال، زن بايد براي خروج از منزل از شوهر اجازه بگيرد و از گفتة او اطاعت كند و از گرفتن روزة مستحبي و صدقه دادن بدون اجازه او نيز دوري كند.113 اين اجازه گرفتن، نشانة فروتني و تواضع زن نسبت به شوهر و نوعي مهرورزي است كه مي‌تواند رضامندي زناشويي را تقويت كند. همچنين زن بايد از كارهايي كه شوهر را خشمگين مي‌كند بپرهيزد114 و اگر شوهر از او غضبناك شد، بايد رضايت او را جلب كند؛115 حتي اگر اين كار با بوسيدن پاهاي مرد باشد، زن مؤمنه آن را انجام مي‌دهد تا خداوند بر او غضبناك نشود.116 اين‌گونه مهر‌ورزي به شوهر و اطاعت از او، زن را به درجه‌اي مي‌رساند كه آتش جهنم بر او حرام مي‌شود117 و از هر دري كه خواست وارد بهشت مي‌شود.118 يكي ديگر از موارد احترام شوهر، بدرقه و استقبال از او هنگام خروج از منزل و ورود به آن است.119 آراسته بودن و آرايش كردن زن براي شوهر نيز از ديگر موارد مهرورزي است؛ مناسب نيست زن بدون زينت باشد.120 در نهايت، زنان بايد از آزار و اذيت شوهر،121 به‌ويژه با زبانشان خودداري كنند.122 اگر مشكل هم در اين ميان وجود داشته باشد،‌ خودشان بايد آن را اصلاح كنند؛ نه اينكه از شوهر نزد ديگران بدگويي يا شكايت كند.123

جامعة آماري

از آنجاكه اين تحقيق، مقياس رضامندي زناشويي (بر اساس معيارهاي ديني) ساخته شده است و ويژگي‌هاي روان‌سنجي آن بررسي مي‌شود، از تحقيقات بنيادي به‌شمار مي‌آيد.

جامعة آماري ‌اين پژوهش، همة دانش‌پژوهان مرد متأهل 20 تا 50 سال مؤسسة‌ آموزشي پژوهشي امام خميني‌قدس‌سره در سطح كارشناسي و كارشناسي‌ ارشد 86-87 است كه حداقل يك سال از ازدواج آنها گذشته باشد.

حجم نمونه

با توجه به ماهيت تحقيق حاضر كه از نوع بنيادي است، 110 پرسش‌نامة تكميل شده تحليل شد. اين تعداد با توجه به عودت ندادن برخي از پرسش‌نامه‌ها و ناقص بودن تعدادي ديگر، از بين 200 پرسش‌نامه توزيع شده به دست آمده است.

روش نمونه‌گيري

روش نمونه‌گيري در‌ اين تحقيق، از نوع تصادفي خوشه‌اي است. در ‌اين روش، ابتدا از بين 12 رشتة تحصيلي فعال، پنج رشتة تحصيلي اقتصاد، مديريت، علوم تربيتي، كلام و دين‌شناسي و روان‌شناسي به طور تصادفي انتخاب، و سپس از بين كلاس‌هاي موجود در‌ اين رشته‌ها در دو سطح كارشناسي و كارشناسي ارشد، ده كلاس به طور تصادفي انتخاب شد. بدين ترتيب، همة افراد كلاس‌ها ـ دويست نفر ـ نمونه تحقيق حاضر را تشكيل دادند. آن‌گاه با مراجعه به كلاس‌ها و ارائه توضيح دربارة تحقيق و مزاياي آن، از ‌ايشان خواسته شد در انجام ‌اين تحقيق همكاري كنند؛ از بين ايشان، پرسش‌نامه 110نفر تحليل شد.

روش جمع‌آوري داده‌ها

به منظور گردآوري اطلاعات، محقق با مراجعه به كلاس‌هايي كه از قبل به طور تصادفي انتخاب شده بودند و با ارائه توضيحات لازم درباره تحقيق، پرسش‌نامة رضامندي زناشويي به ايشان ارائه، و از آنها خواسته ‌شد با دقّت و امانت به آنها پاسخ دهند و مشخصات جمعيت‌شناختي از قبيل سن، مقطع تحصيلي، طول مدت ازدواج و اختلاف سني را نيز در جدول‌هاي مربوط به‌ آن درج كنند. از آزمودني‌ها درخواست شد كه بعد از تكميل پرسش‌نامه، آن را در محل از پيش تعيين‌شده قرار دهند.

ابزار پژوهش
پرسش‌نامه رضا‌مندي زناشويي (اسلامي)

با توجه به فضاي مذهبي جامعه و ضرورت مداخله‌هاي مذهبي براي بهبود شرايط خانوادگي، محقق براي ساخت آزموني دربارة رضا‌مندي‌ زناشويي بر اساس معيارهاي ديني اقدام كرده است. هدف از تهية ‌اين تست، ارزيابي زمينه‌هاي بالقوة مشكل‌زا و شناسايي زمينه‌هاي قوت و پر‌باري رابطة زناشويي در حيطه مؤلفه‌هاي ديني مي‌باشد. همچنين از ‌اين پرسش‌نامه مي‌توان براي تشخيص زوج‌هايي استفاده كرد كه نياز به مشاوره و تقويت رابطة خود دارند. افزون براين، مي‌توان سطح رضايت‌مندي زوجين را با اين تست به دست آورد.

روش ساخت

محقق در ابتدا با بررسي تحقيقات مختلف داخلي و خارجي دربارة مؤلفه‌هاي رضا‌مندي زناشويي و بررسي متون ديني اعم از قرآن و روايات در زمينة‌ مسائل زناشويي و خانوادگي، به مؤلفه‌هايي از منظر دين در اين زمينه دست يافت. بدين ترتيب، در گام اول آزمون‌سازي، آيات و روايات مربوط گردآوري و سپس به توصيف هر يك از مؤلفه‌ها پرداخته شد. ‌اين مرحله براي رفع ابهام از مؤلفه‌هاي مزبور، به گونه‌اي كه براي ديگران قابل درك باشد، در نظر گرفته شد. تدارك ساختار پرسش‌ها از توصيف‌هاي مزبور، گام بعدي محقق بود. تعداد هشتاد پرسش سؤال از روايات و ‌آيات تهيه گرديد و به سه نفر از متخصصان علوم ديني كه از مسائل روان‌شناسي و خانوادگي نيز آگاهي داشتند، ارائه شد. از بين هشتاد آيه و روايت و پرسش مطرح شده، پنجاه پرسش كه از نظر متخصصان علوم ديني بيشترين ارتباط را با مباحث خانوادگي از منظر دين داشت انتخاب، و به دو نفر از متخصصان روان‌شناسي كه داراي سابقة كار باليني در حوزة مسائل خانواده بودند، ارائه شد. در نهايت، پس از تأييد نظر متخصصان علوم ديني و روان‌شناسي، آزمون در سطح محدودي اجرا گرديد تا مواردي كه احتمالاً درك آنها براي آزمودني مبهم بود، مجدد بررسي شود.

مؤلفه‌هاي آزمون

اين آزمون ده مؤلفه و پنجاه پرسش دارد كه سهم هر يك از مؤلفه‌ها پنج پرسش به شرح زير است:

1. ارتباط كلامي124 (پرسش‌هاي 1، 2، 3، 5 و 15):‌ اين مؤلفه به رفتار‌هاي كلامي‌ همسران در تعامل با يكديگر از منظر ديني مربوط مي‌شود. رعايت عفت و ادب در كلام و پرهيز از آزار رساندن توسط زبان و ابراز محبت كلامي‌، از ويژگي‌هاي ‌اين خرده‌مقياس است. نمرة بالا نشان‌دهنده وجود رابطة كلامي ‌سالم بين زوجين است.

2. پايبندي‌هاي مذهبي (پرسش‌هاي 6 تا 10): ‌اين مؤلفه ميزان توجه همسران به مبدأ متعال و رعايت حريم خداوند را در زندگي زناشويي مي‌سنجد. نمرة بالا در ‌اين مقياس، نشانگر تعهد همسران در اداي وظايف‌شان و ملاك‌ بودن مذهب و پايبندي به آن در زندگي زناشويي است.

3. حل تعارض125 (پرسش‌هاي 11، 12، 13، 14 و 4): ‌اين مؤلفه به احساسات، اعتقادات و نگرش‌هاي شخص دربارة به وجود آمدن يا حل تعارض مربوط مي‌شود. نمرة بالا در‌ اين مقياس، نشان‌دهندة وجود توافق و هراس در زندگي زناشويي و ظرفيت حل تعارض از راه‌هاي معقول مي‌باشد.

4. مديريت مالي126 (پرسش‌هاي 16 تا 20):‌ اين مؤلفه به نحوة اداره امور مالي زندگي زناشويي و نگرش‌هاي همسران دربارة نوع مديريت مالي منزل مربوط مي‌شود. نمرة بالا در ‌اين مقياس، بيانگر مديريت خوب امور مالي و رضايت همسر از ‌اين نوع مديريت است.

5. روابط جنسي (پرسش‌هاي 21 تا 25): ‌اين مؤلفه نگرش‌ها و نگراني‌هاي همسر را دربارة روابط جنسي مي‌سنجد. نمرة بالا در‌اين مقياس، نشانگر نبود وجود مشكل جدي در‌ اين باره و احساس رضايت همسران از ‌اين رابطه است.

6. فعاليت‌هاي اوقات فراغت (پرسش‌هاي 26 تا 29 و 34): ‌اين مؤلفه ترجيح‌هاي زن و شوهر را دربارة‌ فعاليت‌هاي اوقات فراغت و گذران آن در كنار همسر ارزيابي‌ مي‌كند. نمرة بالا در‌ اين مقياس، نشان‌دهندة انعطاف‌پذيري و توافق دربارة استفاده از زمان‌هاي فراغت و احساس رضايت از كنار هم بودن در‌ اين اوقات است.

7. مسائل شخصيتي (پرسش‌هاي 30 تا 33 و 35): ‌اين مؤلفه رضايت يا نارضايتي همسران را از ويژگي‌ها، صفات و رفتار‌هاي همديگر مي‌سنجد. نمرة بالا نشان‌دهندة رضايت از ويژگي‌هاي شخصيتي همسر مي‌باشد.

8. فرزندان و فرزند‌پروري (پرسش‌هاي 36 تا 40):‌ اين مؤلفه نگرش والدين را نسبت به فرزندان و رضايت يا نارضايتي آنان را در نوع فرزند‌پروري همسر ارزيابي مي‌كند. نمرة بالا در‌ اين مقياس، نشانگر نگرش مثبت والدين به فرزند‌آوري و احساس رضايت از فرزند‌پروري همسر است.

9. نقش زن و مرد (پرسش‌هاي 41 تا 45): ‌اين مؤلفه، نحوة ‌ايفاي نقش زن و شوهر در زندگي و رضايت آنان را از انجام وظايف توسط طرف مقابل ارزيابي مي‌كند. نمرة بالا در ‌اين مقياس، بيانگر ‌ايفاي مسئوليت زن يا شوهري و احساس رضايت از طرف مقابل در‌ اين مورد مي‌باشد.

10. صلة ارحام (پرسش‌هاي 46 تا 50): ‌اين مؤلفه نگرش و كنش همسران را دربارة رفت‌وآمد با اقوام و فاميل مي‌سنجد. نمرة بالا در‌ اين مقياس، نشان‌دهندة نگرش مثبت به ‌اين‌گونه روابط و احساس رضايت از آن است.

اعتبار

از مسائل مهم در آزمون‌سازي، اعتبار است. ‌اين واژه مفاهيمي‌ مانند ثبات يا هماهنگي، اعتماد‌پذيري، پيش‌بيني‌پذيري، همگوني، حساسيت، دقت، تكرار‌پذيري و باز پديد‌آوري را دربر‌مي‌گيرد.127 محقق براي برآورد اعتبار پرسش‌نامة رضامندي‌ زناشويي از طريق دونيمه‌سازي و ثبات‌دروني (آلفاي كرونباخ) اقدام كرده است. نتايج نشان مي‌دهد پرسش‌نامه اعتبار نسبتاً بالايي دارد.

روايي

مقصود از روايي پرسش‌نامه آن است كه وسيله مزبور واقعاً بتواند ويژگي مورد مطالعه را اندازه بگيرد، نه متغير ديگري را.128 محقق از دو روش روايي محتوايي و روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان، براي برآورد روايي اين آزمون اقدام كرده است. نتايج نشان مي‌دهد پرسش‌نامه روايي بالايي دارد.

شيوة نمره‌گذاري

براي هر يك از پرسش‌هاي ‌اين پرسش‌نامه، پنج گزينه منظور شده است. گزينة پرسش‌‌ها عبارتند از: هميشه، اغلب اوقات، گاهي، به ندرت و هرگز؛ بجز پرسش‌هاي 9، 10، 26، 35، 39 و 40.

نمره‌گذاري پرسش‌ها به صورت 4، 3، 2، 1 و 0 است. حداكثر نمرة آزمودني در ‌اين پرسش‌نامه دويست است. نمرة بالا‌تر، نشانة رضا‌مندي بيشتر زناشويي است. پاسخ‌نامه به صورت يك برگ جدا در اختيار آزمودني قرار مي‌گيرد.

روش تجزيه و تحليل داده

براي اعتباريابي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي، از ضريب همساني دروني(آلفاي‌كرونباخ) و ضرايب اسپيرمن براون و ضريب دونيمه‌سازي گاتمن، و براي به‌دست آوردن روايي آن، از روش همبستگي اسپيرمن (روايي محتوايي) و ضريب همبستگي پيرسون (روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان) استفاده شده است.

يافته‌ها

در اين بخش جدول‌ها، و نمودارها و داده‌هاي مربوط به مسائل جمعيت‌شناختي ارائه مي‌شود.

جدول1: فراواني و درصد ميزان سن آزمودني‌هاي پژوهش به تفكيك زيرگروه‌ها

درصد تجمعي

درصد فراواني

فراواني

گروه هاي سني

4/16

4/16

18

22ـ26

70

6/53

59

27-31

9/90

9/20

23

32-36

3/97

4/6

7

37-41

100

7/2

3

42-46

 

100

110

جمع

در جدول شمارة يك فراواني و درصد فراواني و درصد فراواني تجمعي آزمودني‌ها بر اساس ميزان سن به تفكيك زيرگروه‌ها ارائه شده است. همان‌گونه كه مشاهده مي‌شود، از مجموع 110 آزمودني، بيشترين فراواني در گروه سني(27ـ31)، و كمترين فراواني در گروه سني (42ـ46) است.

جدول2: فراواني و درصد ارزيابي كلي آزمودني‌هاي پژوهش از زندگي زناشويي

ارزيابي كلي از زندگي زناشويي

فراواني

درصد

درصد تجمعي

ارزيابي منفي

3

7/2

7/2

ارزيابي متوسط

24

8/21

5/24

ارزيابي مثبت

43

1/39

6/63

ارزيابي بسيار مثبت

40

4/36

100

كل

110

100

-

در جدول شمارة دو، فراواني، درصد فراواني و درصد فراواني تجمعي ارزيابي كلي آزمودني‌هاي تحقيق از زندگي زناشويي‌شان در چهار زير‌ گروه ارائه شده است. همان‌گونه كه مشاهده مي‌شود، از مجموع 110 آزمودني، 3 نفر (7/2%) از زندگي زناشويي ارزيابي منفي، 24 نفر (8/21%) ارزيابي متوسط، 43 نفر (1/39%) ارزيابي مثبت و40 نفر (4/36%) ارزيابي بسيار مثبت دارند.

چنان‌كه گفته شد، براي به‌دست آوردن اعتبار پرسش‌نامه، از روش ضريب همساني دروني و روش دو نيمه سازي استفاده شده است. در جدول‌هاي يك و دو ضريب همساني دروني گويه‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي و آماره‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي مشاهده مي‌شود.

جدول3: ضريب همساني دروني گويه‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي

آلفاي كرونباخ

آلفاي كرونباخ گويه‌هاي استاندارد شده

تعداد گويه‌ها

87/0

875/0

50

همان‌گونه كه در جدول شمارة سه مشاهده مي‌شود، ضريب همساني دروني گويه‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي برابر با 87/0 است.

جدول4: آماره‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي

ميانگين

واريانس

انحراف استاندارد

تعداد گويه‌ها

3/138

487/256

015/16

50

همان‌گونه كه در جدول شمارة چهار مشاهده مي‌شود، ميانگين پرسشنامه مزبور 3/138 و انحراف استاندارد آن 015/16 است.

همچنين در جدول‌هاي پنج و شش، ضريب همساني دروني گويه‌هاي دو نيمه پرسش‌نامة رضامندي زناشويي اسلامي و آماره‌هاي دو نيمة پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي براي بررسي اعتبار پرسش‌نامه رضامندي زناشويي ديده مي‌شود. همان‌گونه كه مشاهده مي‌شود، ضريب‌هاي اسپيرمن براون در صورت تساوي و عدم تساوي تعداد گويه‌ها 816/0 و با استفاده از ضريب دونيمه‌سازي گاتمن815/0 مي‌باشد.

جدول5: ضريب همساني دروني گويه‌هاي دو نيمه پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي

ضرايب اسپيرمن براون

در صورت تساوي تعداد گويه‌ها

816/0

 

در صورت عدم تساوي تعداد گويه‌ها

816/0

ضريب دونيمه‌سازي گاتمن

815/0

 

جدول6: آماره‌هاي دو نيمه پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي

 

ميانگين

واريانس

انحراف استاندارد

تعداد گويه‌ها

بخش اول

23/70

81/71

474/8

25

بخش دوم

07/68

141/80

952/8

25

هر دو بخش

3/138

487/256

015/16

50

براي محاسبة روايي محتوايي، پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي به دو نفر از متخصصان خانواده‌درماني ارائه، و از ايشان خواسته شد نظر خود را دربارة اينكه اين پرسش‌ها تا چه ميزان مي‌تواند رضا‌مندي زناشويي را بسنجد، در قالب مقياس ليكرت بيان كنند. روايي محتوايي آزمون با استفاده از روش همبستگي اسپيرمن در حدود 90/0 به دست آمده است كه در سطح (0001/> p) معنادار است.

همچنين روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان نيز با استفاده از تست معادل به دست آمد. براي بررسي اين نوع روايي، ضريب همبستگي ميان نمرة كل آزمون مزبور با نمرة كل پرسش‌نامه رضامندي زناشويي انريچ محاسبه شد، كه در جدول‌هاي هفت و هشت ويژگي‌هاي آماري و ضريب همبستگي 726/0 در سطح معناداري كمتر از 01/0 ارائه شده است.

جدول7: آماره‌هاي پرسش‌نامه‌هاي رضامندي زناشويي اسلامي و انريچ

 

ميانگين

انحراف استاندارد

تعداد

نمرة كل رضامندي زناشويي انريچ

7/156

329/20

30

نمرة كل رضامندي زناشويي اسلامي

93/135

152/14

30

 

جدول8: ضريب‌هاي همبستگي نمره‌هاي كل رضامندي زناشويي اسلامي و انريچ

 

نمره كل رضامندي زناشويي انريچ

نمره كل رضامندي زناشويي اسلامي

نمرة كل رضامندي زناشويي انريچ

همبستگي پيرسون

1

726/0(**)

سطح معناداري( دو دامنه)

-

0001/0

تعداد

30

30

نمرة كل رضامندي زناشويي اسلامي

همبستگي پيرسون

726/0(**)

1

سطح معناداري( دو دامنه)

0001/0

-

تعداد

30

30

** سطوح معناداري در سطح كمتر از 01/0 معنادار هستند

نتيجه‌گيري

هدف از اين پژوهش ساخت مقياس رضامندي زناشويي بر اساس مؤلفه‌هاي استخراج‌شده از منابع اسلامي و بررسي ويژگي‌هاي روان‌سنجي آن است. با مطالعه و بررسي منابع ديني، ده مؤلفه ارتباط، پايبندي‌هاي مذهبي زوجين، حل اختلاف و تعارض، مسائل جنسي، مديريت مالي و اقتصادي، صفات شخصيتي، تفريح و اوقات فراغت خانواده، رفت‌وآمد‌هاي فاميلي، توليد فرزند و فرزند‌پروري و نقش زن و شوهري به منزلة مؤلفه‌هاي مرتبط با رضامندي زناشويي كشف و استخراج شد و براي هر يك از مؤلفه‌ها پنج پرسش در نظر گرفته شد.

محقق براي به دست آوردن اعتبار پرسش‌نامه از روش ضريب همساني دروني (آلفاي كرونباخ) و از روش دو‌نيمه‌سازي استفاده كرده است. چنان‌كه در جدول سه مشاهده مي‌شود، ضريب همساني دروني گويه‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي ‌برابر با 87/0 مي‌باشد. همچنين همان‌گونه كه در جدول پنج نتايج روش دونيمه‌سازي براي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي ‌مشاهده مي‌شود، ضرايب اسپيرمن براون در صورت تساوي و عدم تساوي تعداد گويه‌ها 816/ . و ضريب دونيمه‌سازي گاتمن 815/. مي‌باشد. اين نتايج نشان مي‌دهد كه پرسش‌نامه رضامندي زناشويي كه بر اساس معيارهاي اسلامي ‌ساخته شده است، اعتبار نسبتاً بالايي دارد.

همچنين براي به دست آوردن روايي پرسش‌نامه، از دو روش روايي محتوايي و روايي وابسته به ملاك از نوع همزمان استفاده شد. براي محاسبة روايي محتوايي، پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي ‌به دو نفر از متخصصان خانواده‌درماني ارائه، و از ايشان خواسته شد نظر خود را دربارة اينكه اين پرسش‌ها تا چه ميزان مي‌تواند رضا‌مندي زناشويي را بسنجد، در قالب مقياس ليكرت بيان كنند. روايي محتوايي آزمون با استفاده از روش همبستگي اسپيرمن در حدود 90/. به دست آمده است كه در سطح 0001/> p معنادار است. همچنين روايي، وابسته به ملاك از نوع همزمان نيز با استفاده از تست معادل به دست آمد. براي بررسي اين نوع روايي، ضريب همبستگي ميان نمره كل آزمون مزبور با نمرة كل پرسش‌نامه رضامندي زناشويي انريچ محاسبه شد. همان‌گونه كه در جدول شمارة هشت مشاهده مي‌شود، ضريب همبستگي بين اين دو پرسشنامه 726/. در سطح معناداري كمتر از 01/0 مي‌باشد. اين نتايج نشان مي‌دهد كه پرسش‌نامه رضامندي زناشويي كه بر اساس معيارهاي اسلامي‌ ساخته شده است. روايي نسبتاً بالايي دارد.

در تبيين رابطة معنادار دو پرسش‌نامه رضامندي‌زناشويي‌اسلامي ‌و پرسش‌نامه رضايت زناشويي انريچ، مي‌توان به نكاتي اشاره كرد؛ اولاً مؤلفه‌هاي هر دو پرسش‌نامه مشابه يكديگرند و به تبع آن، محتواي پرسش‌ها نزديك به هم خواهد بود؛ با اين تفاوت كه پرسش‌نامة محقق‌ساخته مبناي ديني دارد و بر اساس آيات و روايات ساخته شده است؛ ثانياً در فرم 47 سؤالي پرسش‌نامه انريچ - كه در اين تحقيق ازآن استفاده شد - سعي شده است با حذف و تغيير بسياري از آيتم‌ها، آن را با فرهنگ جامعه سازگار كنيم. با توجه به اين كه فرهنگ جامعه ما با فرهنگ ديني درآميخته است، رابطة اين دو پرسش‌نامه قابل توجيه است.

از نتايج اين پژوهش مي‌توان در شناسايي نقاط ضعف و قوت زندگي زناشويي زوجين بهره برد و براي پربارسازي روابط آنها، برنامه‌هاي درماني ارائه داد. همچنين مي‌توان در مشاوره‌هاي ازدواج، از مباني نظري اين تحقيق استفاده كرد.

اين پژوهش مانند همة ‌پژوهش‌هاي ديگر در حوزه علوم انساني، با محدوديت‌هايي مواجه بوده است؛ جامعة آماري پژوهش حاضر، دانش‌پژوهان مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني‌قدس‌سره بودند كه شاخصه‌هاي خاصي همچون مذهبي‌بودن و تحصيل در رشته‌‌هاي علوم‌انساني دارند. از اين‌روي، تعميم نتايج آن به دانش‌پژوهان ساير مراكز آموزشي و پژوهشي با احتياط انجام گيرد. همچنين پرسش‌نامة رضامندي زناشويي اسلامي با اينكه اعتبار و روايي بالايي دارد، اما به‌دليل عدم هنجاريابي مي‌تواند به منزلة‌ يكي از محدوديت‌هاي اين پژوهش مطرح شود. همچنين اين پژوهش فقط در مورد دانش‌پژوهان مرد انجام گرفته است؛ بنابراين، نمي‌توان نتايج آن را به زنان تعميم داد. براي نتيجه‌گيري بهتر، مي‌توان اين پژوهش را در مورد زن و شوهر با همديگر اجرا كرد. همچنين اجراي اين پژوهش دربارة افرادي كه در آستانة جدايي قرار دارند و نيز افزايش حجم نمونه، مي‌تواند اطمينان‌بخشي بيشتري را دربارة نتايج حاصل كند.

پرسش‌‌هاي پرسش‌نامه رضامندي زناشويي اسلامي

سعي مي‌كنم محبتم را به صورت كلامي به همسرم ابراز كنم.من و همسرم سعي مي‌كنيم همديگر را با نامها و القاب خوب صدا بزنيم.

همسرم خوبيهاي مرا ناديده مي‌گيرد.

همسرم حقوق مرا رعايت مي‌كند.

همسرم هنگام صحبت صدايش را بلند كرده و داد و بيداد راه مي‌اندازد.

مسائل زندگي آنقدر مرا سرگرم مي‌كند كه كمتر به ياد خدا هستم.

وظيفه خودم مي‌دانم كه خانواده ام را از هر كاري كه خدا پسندانه نيست باز دارم .

به خاطر خانواده‌ام از رعايت وظايف ديني فاصله مي‌گيرم.

توجه و اداي وظايف من نسبت به همسرم به خاطر اعتقادات مذهبي است. همسرم نگاههاي خود را نمي تواند كنترل كند.

يكي از راههاي حل اختلاف ما ، مراجعه به بزرگان خانواده است.

براي حل مشكلمان از مشاوره كمك مي‌گيريم.

همسرم با زور حرفش را تحميل مي‌كند.

براي پيشگيري از بروز اختلاف خيلي از مسائلي كه مرا رنج مي‌دهد را ناديده مي‌گيرم.

همسرم با زبان و گفتارش سعي در اذيت من دارد.

در خانواده ما مديريت مالي منزل به عهده مرد خانواده است

قناعت درمسائل اقتصادي باعث شده كه زندگي با نشاطي داشته باشيم .

همسرم پول‌هايش را خرج خانواده مي‌كند و نه خرج ديگران

همسرم خواسته‌هاي مالي ( بيش از توانم ) را بر من تحميل مي‌كند .

بخشي از دريافتي هايمان را پس انداز مي‌كنيم .

خودم را براي همسرم آراسته مي‌كنم.

همسرم با بهانه گيري هاي مختلف نزديكي را به تعويق مي‌اندازد.

تلاش مي‌كنيم از روابط زناشويي خود لذت ببريم و همواره آن را لذت بخش نگه داريم .

همسرم در نزديكي ، بيشتر به فكر خواسته هاي خودش است .

براي نزديكي با همسرم مشكل دارم .

من و همسرم سعي مي‌كنيم از تفريح و سرگرمي هايي كه مستلزم گناه نباشد به قدركافي لذت ببريم.

همسرم وقت اندكي را با من مي‌گذراند .

همسرم به سرگرميهاي مختص به جنسيت خود مشغول مي‌باشد.

بودن با همسرم را به هر نوع تفريح و سرگرمي ترجيح مي‌دهم.

همسرم زود عصباني شده و دير را ضي مي‌شود.

يكي از دلايل صميميت من و همسرم خوش خلقي اوست .

بد خلقي من باعث شده كه به خواسته هايم در زندگي با همسرم نرسم.

همسرم خيلي مقتدر است چون اهل گذشت است.

مسافرت يكي از برنامه‌هاي خانواده ما است.

همسرم فرد بددلي است و اين زندگيمان را به خطر انداخته است.

فرزندانمان ثمره زندگي و باعث طراوت بخشيدن به آن است.

بسياري از الطاف خداوند (مثل : امكانات و.......) در زندگي ما به خاطر فرزنداني است كه به ما عنايت كرده است.

همسرم مي‌داند با بچه‌ها چگونه بايد رفتار كند .

همسرم بين فرزندانمان فرق نمي گذارد.

از نحوه تربيت فرزندانمان توسط همسرم رضايت دارم.

سعي من اين است كه بيشتر با خانواده همنشين شوم.

در كارهاي منزل به همسرم كمك مي‌كنم.

برايم مهم است كه غذاي دلخواه خودم را بخورم ( نه غذاي دلخواه خانواده را )

همسرم برايم آرايش نمي كند .

همسرم مرا بدرقه و استقبال مي‌كند.

يكي از برنامه هاي مثبت زندگي ما رفت و آمد با فاميل(خود و همسرم ) است..

به نظر مي‌رسد رفت وآمد با اقوام مي‌تواند زندگي ما را نجات مي‌دهد.

به نظر من و همسرم مي‌توانيم با صله ارحام محبت ديگران را جلب كنيم.

زمينه برخي از دعواها و مشاجرات ما ، رفت و آمد با فاميل و خانواده‌ها است.

همسرم اهل رفت وآمد با فاميل مي‌باشد.

منابع

ـ حسام‌الدين متقي هندي، كنز العمال، ج 15، ص835. بيروت، مؤسسة الرسالة، 1409 ق

ـ احمدي، خدابخش و ديگران «بررسي وضعيت ازدواج و سازگاري زناشويي در بين كاركنان سپاه»، طب نظامي‌، ش 7، 1384، ص152-141.

ـ احمدي، خدابش، و ديگران، «بررسي رابطه بين تغييرات مذهبي و سازگاري زناشويي»، خانواده پژوهشي، ش 5، 1385، ص67-55

ـ اسماعيلي‌نسب، مريم، بررسي اثربخشي تكنيكهاي شناختي- رفتاري در درمان زنان مبتلا به فوبياي جنسي، پايان‌نامه كارشناسي ارشد، انيستيتو روانپزشكي، 1376.

ـ امام خميني‌قدس‌سره، تحرير‌الوسيله، ترجمه علي اسلامي، قم، دفتر انتشارات اسلامي‌، 1374.

ـ براتي، طاهره، «تأثير تعارضات زناشويي بر روابط متقابل زن و شوهر»، پايان‌نامه كارشناسي ارشدروان‌شناسي، دانشگاه آزاد اسلامي‌واحد رودهن، 1375.

ـ تاميلسون، باربارارا، راهنماي سنجش خانواده، ترجمه فرشاد بهاري و سيداسماعيل مهدوي‌هرسيني. تهران، تزكيه، 1383.

ـ تركان، هاجر و ديگران، «بررسي اثر‌بخش گروه درماني به شيوه تحليل تبادلي بر رضايت زناشويي»، خانواده پژوهي، ش 8، 1385، ص403-383

ـ تميمي‌آمدي، عبدالواحد بن محمد، غررالحكم و دررالكلم، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1366.

ـ توماس، ميشل، كلام مسيحي، ترجمه حسين توفيقي، قم، مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، 1377.

ـ ثنايي،باقر، مقياسهاي سنجش خانواده و ازدواج، تهران، بعثت، 1379.

ـ حر عاملي، محمد بن حسن، وسايل الشيعه، قم، مؤسسه آل البيت‌عليهم‌السلام، 1409.

ـ حميد، نجمه، «بررسي و مقايسه اثرات فنون روان‌درماني شناختي - رفتاري و مذهب درماني بر رضايت‌مندي زناشويي زنان متقاضي طلاق و بررسي وضعيت رواني و سازگاري رفتاري فرزندان آنها»، چكيده مقالات همايش تقويت نظام خانواده و آسيب‌شناسي آن، قم، مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1384.

ـ حيدري، مجتبي، «بررسي رابطه جهت‌گيري مذهبي و رضايت از زندگي زناشويي»، پايان نامه كارشناسي ارشد روان‌شناسي، قم، مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني‌قدس‌سره، 1382.

ـ ديلمي،حسن بن ابي الحسن، ارشاد القلوب، قم، شريف رضي، 1412.

ـ ساپينگتون، اندرو، بهداشت رواني، ترجمه حميدرضا حسين شاهي برواتي، تهران، روان،(تاريخ انتشار اثر به زبان اصلي1989)، 1379.

ـ سليمانيان، علي‌اكبر، «بررسي تأثيرات تفكرات غير منطقي بر نارضايتي زناشويي». پايان نامه كارشناسي ارشد دانشگاه تربيت معلم، تهران،1373.

ـ سهرابي، نادري و سيامك ساماني، «بررسي ميزان تأثير نگرش مذهبي بر بهداشت رواني نوجوانان»، چكيده مقالات اولين همايش بين‌المللي نقش دين در بهداشت روان،كميته برگزار كننده، 1380.

ـ صدوق،محمدبن علي، من لا يحضره الفقيه.قم، جامعه مدرسين، 1413.

ـ طباطبايي، سيدمحمدحسين، تفسير الميزان، ترجمة موسوي‌همداني، قم،‌جامعه مدرسين، 1377.

ـ طبرسي، رضي الدين حسن بن فضل، مكارم الاخلاق، قم، شريف رضي، 1412.

ـ عامري، فريده و ديگران، «بررسي تأثير مداخلات خانواده درماني راهبردي در اختلافات زناشويي»، روان‌شناسي، ش 27، 1382، ص218 تا 232.

ـ فتحي آشتياني، علي و خدابخش احمدي، «بررسي ازدواج‌ها موفق و ناموفق در بين دانشجويان، دانشور رفتار، ش7،1383، ص16-9

ـ كليني، محمد بن يعقوب،‌ اصول كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365.

ـ مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1404.

ـ محقق اردبيلي، احمد، مجمع الفائده، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه، 1403.

ـ محمدي ري‌شهري، محمد، ميزان الحكمه، بيروت،‌داراحياء التراث العربيه، 1422.

ـ نوري، ميرزاحسين، مستدرك الوسايل، قم، مؤسسه آل‌البيت‌عليهم‌السلام، 1408.

ـ هومن، حيدرعلي، اندازه‌گيري رواني و تربيتي و فن تهيه تست، تهران، پارسا، 1374.

-Aluja.A.Barrio,D,V. and Garcia,F.L, Personality, social values, and marital saticfa as predictors of clinical and health psychology, 2007, P.737-725.. 7(3)

-Benneer,D.G and Hill,P.C, baker encyclopedia of peychology and counseling. Michigan:baker books, 1999, P.714.

-Bradbery,N.T, Fincham, D.F, & Beach, R. S, Research on the nature and, 2000. and determinants of marital satisfaction:A decade in review.Journal of marriage and family.62,964-980.

-Dadley, Margaretg, Kosinski, Frederick, religiosity and marital satisfaction: a resarch note. Review of religious research Vol.32, No.1, Sep, 1990, P.78-86.

-Brant, R. Burleson; Wayne,H.Denton, the relationship between communication skill and marital satis taction. Journal of marriage and the family, 1999, Vol.50, No.4, Nov, 1999, P.884-902.

-Christopher,F, Scott; Sprecher, Susan, Sexuality in marriage, dating and other relationships abecade review. Journal of marriage and the family, Vol,62, No.4, Nov, 2000, P.999-1017.


* کارشناس ارشد روان‌‌شناسي

** استاديار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. دريافت: 13/11/88 ـ پذيرش: 10/12/88


1. علي فتحي آشتياني و خدابخش احمدي، «بررسي ازدواج‌ها موفق و ناموفق در بين دانشجويان»، دانشور رفتار، ش7، ص 9.

2. ميشل توماس، كلام مسيحي، ترجمه حسين توفيقي، ص 94.

3. خدابخش احمدي و ديگران «بررسي وضعيت ازدواج و سازگاري زناشويي در بين كاركنان سپاه»، طب نظامي‌، ش 7، ص 142.

4. ر.ك: مجتبي حيدري، بررسي رابطه جهت‌گيري مذهبي و رضايت از زندگي زناشويي، پايان‌نامه كارشناسي ارشد روانشناسي، 1382.

5. Bradbery,N.T. Fincham, D.F, & Beach, R. S, Research on the nature and determinants of marital satisfaction:A decade in review.Journal of marriage and family.62, P 964-980.

6. خدابخش احمدي و ديگران «بررسي وضعيت ازدواج و سازگاري زناشويي در بين كاركنان سپاه»، طب نظامي‌، ش 7، ص 142.

7. Bener,D.G & hill,P.C

8. Marital computibility

9. Aluja.A & Barrio.D & Garcia,F.L

10. فريده عامري و ديگران، «بررسي تأثير مداخلات خانواده درماني راهبردي در اختلافات زناشويي»، روانشناسي، ش 27، ص 219.

11. Marital Satisfaction

12. هاجر تركان و ديگران، «بررسي اثر‌بخش گروه درماني به شيوه تحليل تبادلي بر رضايت زناشويي»، خانواده پژوهي، ش 8، ص 384.

13. اندرو ساپينگتون، بهداشت رواني،ترجمه حميدرضا حسين شاهي برواتي، ص 301.

14. باربارارا تاميلسون، راهنماي سنجش خانواده، ترجمه فرشاد بهاري و سيداسماعيل مهدوي­هرسيني، ص53

15. همان، ص 95.

16. Nathan Ackerman

17. Toliatus

18. Perl Moutler

19. Straus

20. باربارارا تاميلسون، راهنماي سنجش خانواده، ص 12.

21. باقر ثنايي، مقياسهاي سنجش خانواده و ازدواج، ص 11.

22. نادري سهرابي و سيامك ساماني، «بررسي ميزان تأثير نگرش مذهبي بر بهداشت رواني نوجوانان»، چكيده مقالات اولين همايش بين‌المللي نقش دين در بهداشت روان،كميته برگزار كننده، 1380.

23. فرانك Frankبه نقل از حيدري،1383

24. Dadley, Margaretg, Kosinski, Frederick, Religiosity and marital satisfaction: a resarch note, Review of religious research, Vol.32, No.1, P.78-86.

25. Brant, R, Burleson; Wayne, H.Denton, "the relationship between communication skill and marital Satisfaction", Journal of Marriage and the Family, Vol.50, No.4, P.884-902.

26. Ibid.

27. طه: 44.

28. عبدالواحد بن محمد تميمي‌آمدي، غررالحکم و دررالکلم، ص 435.

29. همان.

30. همان.

31. لقمان 19

32. محمد بن يعقوب کليني،‌ اصول کافي، ج 2، ص 643.

33. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 20، ص 23.

34. Dadley, Margaretg, Kosinski, Frederick, religiosity and marital satisfaction: a resarch note, Review of religious research, Vol, 32, No.1, P.78-86.

35. Ibid.

36. خدابش احمدي و ديگران، «بررسي رابطه بين تغييرات مذهبي و سازگاري زناشويي»، خانواده پژوهشي، ش 5، ص 56.

37. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 74، ص 28.

38. نحل: 97.

39. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 8، ص 307.

40. عبدالواحد بن محمد تميمي‌آمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص 81.

41. همان.

42. همان.

43. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 6، ص 526.

44. همان، ص 536.

45. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 164.

46. همان، ص 164.

47. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 5، ص 301.

48. همان، ج 21، ص 359.

49. همان، ج 20، ص 41.

50. عبدالواحد بن محمد تميمي‌آمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص 145.

51. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 43، ص 117.

52. منافقون: 9.

53. عبدالواحد بن محمد تميمي‌آمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص 185.

54. تحريم: 6.

55. احمد محقق اردبيلي، مجمع الفائده، ج 2، ص 63.

56. ميرزا حسين نوري، مستدرك الوسايل، ج 3، ص 163 / محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج 5، ص 2188.

57. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 7، ص 77.

58. نور: 30 و 31.

59. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 5، ص 559.

60. همان.

61. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 1، ص 300.

62. همان، ج20، ص 194

63. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج10، ص4338.

64. همان.

65. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج20، ص223.

66. Lawrance,k & Others, Sexuality in marriage, dating and other relationships abecade review. Journal of marriage and the family. Vol,62. no, 4 (nov,), pp 999-1017

67. محمد بن يعقوب كليني، كافي، ج 5، ص321.

68. همان.

69. همان، ص 495.

70. همان،ص496.

71. همان.

72. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج20،ص157 / محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 405.

73. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 5، ص 508.

74. همان، ص 506.

75. نساء: 34 / كلمه «قيم» به معناي آن كسي است كه مسئول قيام به امر شخص ديگر است و كلمة (قوام) و نيز (قيام) مبالغه در همين قيام است،

76. نساء: 44.

77. نساء: 19.

78. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 5، ص 383.

79. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 15.

80. امام خميني‌قدس‌سره، تحرير‌الوسيله، ترجمه علي اسلامي، ص 561.

81. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 20، ص 171.

82. عبدالواحد بن محمد تميمي‌آمدي، غررالحكم و دررالكلم، ص378.

83. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج20، ص 171.

84. همان، ج 21، ص540.

85. بقره: 180، 228، 232-234 / نساء: 19 و 25.

86. سيدمحمدحسين طباطبايي، الميزان، ج 4، ص 405.

87. حسام‌الدين متقي هندي، كنز العمال، ج 15، ص835 .

88. محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 16، ص226.

89. همان، ج 16، ص226.

90. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج 4، ص1595.

91. همان،‌ج 4، ص 1595.

92. ر.ك: ابوالقاسم پاينده، نهج الفصاحه

93. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج 13،ص 48.

94. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج 20، ص 23.

95. همان، ج20، ص169.

96. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج 4، ص 1595.

97. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 4، ص 12.

98. همان، ج 5، ص 511.

99. رضي الدين حسن بن فضل طبرسي، مكارم الاخلاق، ص 6.

100. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص621 / محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 5، ص 511.

101. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، ج 5، ص 1887.

102. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 2، ص 292.

103. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج20، ص172.

104. رضي الدين حسن بن فضل طبرسي، مكارم الاخلاق، ص 6.

105. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج 14، ص 243.

106. سيدمحمدحسين طباطبائي، الميزان، ج 16ص 250.

107. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج20،ص157.

108. همان.

109. همان، ص 158.

110. همان، ص 164.

111. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 5، ص 506.

112. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج 14، ص 165.

113. رضي الدين حسن بن فضل طبرسي، مكارم الاخلاق، ص 6.

114. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج 14، ص243.

115. همان.

116. همان.

117. حسن بن ابي الحسن ديلمي، ارشاد القلوب، ج1ص196

118. محمد بن يعقوب كليني،‌ اصول كافي، ج 5، ص 555.

119. محمدبن علي صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 389.

120. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج 1، ص 394.

121. همان، ج 14، ص247.

122. محمد بن حسن حر عاملي، وسايل الشيعه، ج20، ص211.

123. ميرزا حسين نوري، ، مستدرك الوسايل، ج 14، ص241.

124. Verbal and communication

125. Conflict resolution

126. Financial management

127. حيدرعلي هومن، اندازه‌گيري رواني و تربيتي و فن تهيه تست، ص 225.

128. حيدرعلي هومن، اندازه‌گيري رواني و تربيتي و فن تهيه تست، ص206