Ravanshenasi Wa Din, Volume 18, Issue 1, No 69, Year 2026 , Pages 27-42

    The Principles of Psychological Development Based on Transcendent Wisdom (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah)

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Seyed hadi Sabouri / PhD in General Psychology, The Imam Khomeini Institute for Education and Research / saborisyyd110@gmail.com
    Mohammad Reza Ahmadi Mohammad Abadi / Associate Professor at the Department of Psychology, The Imam Khomeini Institute for Education and Research / m.r.ahmadi@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20081782.1404.18.1.2.7
    doi 10.22034/ravanshenasi.2024.5000121
    Abstract: 
    This qualitative content analysis explored the principles of psychological development based on Transcendent Wisdom (Mulla Sadra’s philosophy). Data from books, articles, and e-libraries were categorized. The research results indicate that, based on transcendental wisdom, three sets of principles of psychological transformation are identified: 1. The principles governing psychological development process, including gradualness, hierarchical stages, progression from simple to complex, continuity, differential onset/extension, bodily dependence, role of hazards, pattern and predictability, multidimensionality. 2. The principles governing psychological development orientations, including divine origin/destination, perfection-orientation, Inverse correlation with bodily development. 3. The principles governing psychological development rate, including Individual differences, variable speed across hierarchical levels. Accepting these principles reshapes researchers’ perspectives on human development, transforming their methodologies and research resources and expanding the scope/goals of developmental psychology in different areas.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :اصول تحول روان‌شناختی بر اساس حکمت متعالیه
    Abstract: 
    هدف از این پژوهش، دستیابی به اصول تحول روان‌شناختی بر اساس حکمت متعالیه است. پژوهش حاضر با روش کیفی از نوع تحلیل محتوا می‌باشد؛ همچنین داده‌ها از طریق مطالعه و فیش‌برداری از کتب، مقالات و نیز استفاده از کتابخانه‌های الکترونیک جمع‌آوری و طبقه‌بندی گردیده است. نتایج پژوهش حاکی از این است که بر اساس حکمت متعالیه می‌توان به سه دسته از اصول تحول روان‌شناختی دست یافت: دستۀ اول اصول حاکم بر روند تحول روان‌شناختی شامل تدریجی بودن، مراتبی بودن، سیر از ساده به پیچیده، پیوستگی، تفاوت در آغاز و امتداد، وابستگی به بدن، نقش مخاطرات، الگومندی و قابل پیش‌بینی، دارای ابعاد متنوع؛ دستۀ دوم اصول حاکم بر جهات تحول روان‌شناختی شامل مبدأ و مقصدی الهی، کمال‌محوری و همبستگی منفی با تحول بدنی؛ دستۀ سوم اصول حاکم بر میزان تحول روان‌شناختی شامل وجود تفاوت‌های فردی و اختلاف سرعت میزان تحول در مراتب مختلف. پذیرش اصول تحول روان‌شناختی مبتنی‌بر حکمت متعالیه، علاوه بر تغییـر در نوع نگاه پژوهشگر به تحول انسانی، روش و منـابع مطالعـاتی وی را در پـژوهش‌هـای تحولی دگرگون ساخته به‌تبع آن گستره، اهداف و روش دانش روان‌شناسی تحولی نیز در قلمروهـای گونـاگون متـأثر خواهد کرد.
    References: 
    • آذربایجانی، مسعود (1399). فلسفۀ علم روان‌شناسی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء (الهیات). قم: مکتبۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • باقری، خسرو (1387). نگاهی دوبارۀ به تربیت اسلامی. تهران: سازمان پژوهش و برنامه‏ریزى آموزشى وزارت آموزش و پرورش.
    • جعفری هرندی، رضا و دیگران (1387). تحلیل محتوا روشی پرکاربرد در مطالعات علوم اجتماعی، رفتاری و انسانی با تأکید بر تحلیل محتوای کتاب‌های درسی. روش‌شناسی علوم انسانی، 55، 33ـ58.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389). رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه. تحقیق و تدوین منصور شمس علیپور. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1399). رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه. تحقیق و تدوین منصور شمس علیپور. قم: اسراء.
    • حاجی‌زاده، ابراهیم و اصغری، محمد (1390). روش‌ها و تحلیل‌های آماری با نگاه به روش تحقیق در علوم زیستی و بهداشتی. تهران: جهاد دانشگاهی.
    • حسینی‌زاده، سیدعلی (1390). سیـرۀ تربیتـی پیامـر و اهـل‌بیـت (نگـرشی بر آمـوزش بـا تأکیـد بر آمـوزش دینـی). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • حیدری، مجتبی و دیگران (1395). بررسی مراحل تحول مؤلفۀ عاطفی ایمان به خدا در کودکی و نوجوانی. روان‌شناسی و دین، 9(35)، 5ـ28.
    • رضانژاد، غلامحسین (1387). مشاهد الالوهیه یا شرح کبیر بر شواهد الربوبیه صدرالمتألهین شیرازی. قم: آیت اشراق.
    • رضایی ‌هفتادر، حسن و دیگران (1397). بررسی تحول روانی انسان از منظر معارف اسلامی با تأکید بر نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامۀ نهج‌البلاغه، 6(22)، 19ـ37.
    • رفیعی، بهروز (1381). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن. تهران: سمت.
    • سیف، سوسن و دیگران (1393). روان‌شناسی رشد (1). تهران: سمت.
    • شاتو، ژان (1369). مربیان بزرگ. ترجمۀ غلامحسین شکوهى. تهران: دانشگاه تهران.
    • شجاعی، محمدصادق (1399). نظام تحول روانی از تولد تا مرگ بر پایۀ منابع اسلامی. روان‌شناسی فرهنگی، 4(2)، 134ـ160.
    • شکوهى، غلامحسین (1367). تعلیم و تربیت و مراحل آن. مشهد: آستان قدس رضوى.
    • صدرالمتألهین (1392). حکمت متعالیه در اسفار عقلی اربعه (سفر چهارم از خلق به خلق). ترجمۀ محمد خواجوی. تهران: مولی.
    • صدرالمتألهین (1981م). الحکمۀ المتعالیۀ فی الاسفار العقلیۀ الربعة. بیروت: دار احیا التراث العربی.
    • عبدالسلام زهران، حامد (1971م). قاموس علم‌النفس (دیکشنری روان‌شناسی). بیروت: عالم الکتب.
    • عبودیت، عبدالرسول (1385). درآمدی به نظام حکمت صدرائی. تهران: سمت.
    • عبودیت، عبدالرسول (1392). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. تهران: سمت.
    • علم‌الهدی، جمیله (1398). نظریۀ اسلامی رشد انسان. تهران: شورای عالی انقلاب فرهنگی.
    • عوده ‌الریمانی، محمد (1432ق). علم‌ النفس العام. بیروت: دار المیسره.
    • فارابی، ابونصر (1405ق). فصول منتزعه. تهران: الزهرا.
    • فراهیـدی، خلیل بن احمـد (1409ق). کتـاب العیـن. تحقیـق مهـدی مخزومـی و ابراهیـم سـامرایی. قم: دار الهجره.
    • فیض کاشانی، ملامحسن (1339ق). المحجة البیضاء. تهران: مکتبة الصدوق.
    • قائمی مقدم، محمدرضا و دیگران (1394). بررسی مراحل تحول بر اساس منابع اسلامی. روان‌شناسی و دین، 8(32)، 23ـ42.
    • کاردان، علی‌محمد (1381). سیر آرای تربیتی در غرب. تهران: سمت.
    • مشایخی، شهاب‌الدین (1381). اصول تربیت از دیدگاه اسلام. روش‌شناسی علوم انسانی، 8(32)، 19ـ35.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390). انسان‌شناسی در قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391). آموزش فلسفه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1393). شرح جلد هشتم الاسفار الاربعه. تحقیق و نگارش محمد سعیدی‌مهر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1375). شرح جلد هشتم اسفار اربعه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • مصـباح، علی و دیگران (1374). روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت.
    • معین، محمـد (1388). فرهنـگ فـارسی معین. تهـران: اشـجع.
    • منصور، محمود (1386). روان‌شناسی ژنتیک. تهران: سمت.
    • مهرابی، امیرحمزه و دیگران (1390). معرفی روش‌شناسی نظریة داده‌بنیاد برای تحقیقات اسلامی. مدیریت فرهنگ اسلامی، 9(23)، 5ـ30.
    • ناروئی نصرتی، رحیم و عبدی، حسن (1401). علم النفس از دیدگاه اندیشمندان مسلمان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • نراقی، محمدمهدی (1383ق). جامع السعادت. قم: اسماعیلیان.
    • نوذری، محمود (1389). بررسی تحول ایمان به خدا در دورۀ کودکی و نوجوانی و آغاز جوانی: رویکردی روان‌شناختی ـ دینی. رسالۀ دکتری روان‌شناسی. مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • نوذری، محمود (1395). رشد دین‌داری در اوائل کودکی: رویکردی روان‌شناختی. روان‌شناسی و دین، 9(34)، 5ـ26.
    • هوشیاری، محمدباقر (1331). اصول آموزش و پرورش. تهران: سینا.
    References: 
    • Good, Thomas L & Jere E, Brophy (1990). Educational Psychology. Longman: New York.
    • Pratima, Kumari Mishra (2012). Human Growth and Development - Developmental Psycholog, https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MSW/PAPER-3.pdf.
    • Walker, Neil & Bobola, Fredrick (2017). Developmental Psychology. California: College of the Canyons Santa Clarita.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sabouri , Seyed hadi, Ahmadi Mohammad Abadi, Mohammad Reza.(2026) The Principles of Psychological Development Based on Transcendent Wisdom (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah). Ravanshenasi Wa Din, 18(1), 27-42 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2024.5000121

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Seyed hadi Sabouri ; Mohammad Reza Ahmadi Mohammad Abadi."The Principles of Psychological Development Based on Transcendent Wisdom (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah)". Ravanshenasi Wa Din, 18, 1, 2026, 27-42

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sabouri , S, Ahmadi Mohammad Abadi, M.(2026) 'The Principles of Psychological Development Based on Transcendent Wisdom (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah)', Ravanshenasi Wa Din, 18(1), pp. 27-42

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sabouri , S, Ahmadi Mohammad Abadi, M. The Principles of Psychological Development Based on Transcendent Wisdom (Ḥikmat al-Mutaʿāliyah). Ravanshenasi Wa Din, 2026; 18(1): 27-42