Ravanshenasi Wa Din, Volume 18, Issue 1, No 69, Year 2026 , Pages 43-62

    The Family Flexibility Model Based on Quranic Verses and Narrations

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Amir Mahdizadeh / PhD in Psychology, Al-Mustafa International University / amirmahdizadeh200@gmail.com
    Mohammad Mahdi Safuraie / Associate Professor at the Department of Psychology, Al-Mustafa International University / m_safurayi@miu.ac.ir
    Hasan Taghian / Assistant Professor at the Department of Psychology, Al-Mustafa International University / taghian@ut.ac.ir
    Pages: 43-62 Receive Date: 2026/02/07 Accept Date: 2026/02/07
    dor 20.1001.1.20081782.1404.18.1.3.8
    doi 10.22034/ravanshenasi.2025.5000635
    Abstract: 
    This qualitative content analysis aimed to design a family flexibility model based on Quranic verses and narrations. Sources included the Quran, exegeses (Tafsir), and hadiths; the research sample included purposively selected descriptive/explanatory propositions related to family flexibility. After extracting the content related to family resilience in the data analysis process, data were coded into four components, four domains, two poles, and two dimensions, forming a model. Content Validity Index (CVI) and Content Validity Ratio (CVR) were assessed by 25 experts. Findings showed: (a) the family flexibility model comprises four components, two dimensions, two poles, and four domains, identifying four family systems; (b) The Components include: Gentleness, Leniency, Companionship, Agreement; (c) The Dimensions are: 1. Non-mandatory customary/religious matters, 2. Mandatory religious matters; (d) the Poles are: 1. Flexible–Inflexible family, 2. Resistant–Compromising family; (e) Domains include: 1. Management/leadership, 2. Roles, 3. Rules, 4. Dialogues/negotiations; (f) Family systems: 1. Flexible-Resistant, 2. Flexible-Compromising, 3. Inflexible-Resistant, 4. Inflexible-Compromising.
    Keywords: 
    flexibility
    family flexibility
    model
    pole
    Islamic psychology
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تدوین مدل انعطاف پذیری خانواده بر اساس آیات و روایات
    Abstract: 
    پژوهش کنونی با هدف طراحی مدل انعطاف‌پذیری خانواده بر اساس آیات و روایات انجام شد. روش پژوهش تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود. منابع پژوهش قرآن کریم، تفاسیر، روایات و نمونه پژوهش، شامل گزاره‌های توصیفی و تبیینی مرتبط با حوزۀ معنایی انعطاف‌پذیری خانواده در آیات و روایات بود، که به شکل هدفمند انتخاب شد. پس از استخراج محتوای مرتبط با انعطاف‌پذیری خانواده در فرایند تحلیل داده‌ها، در قالب چهار مؤلفه، چهار حیطه، دو قطب و دو بعد کدگذاری و در نهایت در قالب یک مدل صورت‌بندی شد؛ سپس برای بررسی روایی محتوایی مدل انعطاف‌پذیری خانواده، از شاخص روایی محتوایی (CVI) و ضریب نسبی روایی محتوایی (CVR) استفاده شد و به 25 کارشناس ارجاع گردید. یافته‌ها نشان داد مدل انعطاف‌پذیری خانواده: الف) انعطاف‌پذیری خانواده بر اساس آیات و روایات، دارای چهار مؤلفه، دو بعد، دو قطب و چهار حیطه می‌باشد و قدرت تشخیص چهار نوع سیستم خانوادگی را دارد؛ ب) مؤلفه‌ها عبارت‌اند از: نرمی، آسان‌گیری، همراهی و موافقت؛ ج) دو بعد عبارت‌اند از: 1. بعد امور عرفی و شرعی غیرالزامی و 2. بعد شرعی الزامی؛ د) دو قطب عبارت‌اند از: 1. خانوادة انعطاف‌پذیر ـ انعطاف‌ناپذیر و 2. خانوادة مقاوم ـ سازش‌کار؛ هـ.) حیطه‌ها عبارت‌اند از: 1. مدیریت و رهبری؛ 2. نقش‌ها؛ 3. قوانین؛ 4. گفت‌وگوها و مذاکرات؛ هـ.) چهار نوع سیستم خانوادگی عبارت‌اند از: 1. خانوادة انعطاف‌پذیر ـ مقاوم؛ 2. خانوادة انعطاف‌پذیر ـ سازش‌کار؛ 3. خانوادة انعطاف‌ناپذیر ـ مقاوم؛ 4. خانوادة انعطاف‌ناپذیر ـ سازش‌کار.
    Keywords: 
    انعطاف‌پذيري
    انعطاف‌پذيري خانواده
    مدل
    قطب
    روان‌شناسي اسلامي
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج البلاغه.
    • ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (1382). تحف العقول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    • اولسون، دیوید، اچ امی کی، اولسون (1383). توانمندسازی همسران. ترجمۀ کامران جعفری‌نژاد و منصوره اردشیرزاده. تهران: سازمان بهزیستی کشور.
    • باقری، خسرو (1387). هویت علم دینی. تهران: طبع و نشر.
    • بهزادی، بهناز و سروقد، سیروس (1394). رابطۀ انسجام و انعطاف‌پذیری خانواده و سبک‌های هویت با نقش واسطه‌گری حالت فراشناختی در دانش‌آموزان دختر. پژوهش‌های نوین روان‌شناختی، 10(38)، 49ـ74.
    • پسندیده، عباس (1391). رضایت زناشویى. قم: دار الحدیث.
    • تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1366). غررالحکم و دررالکلم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    • توحیدی‌نژاد، علی (1392). مدارا و نقش آن در تحکیم خانواده. حدیث حوزه، 3(6)، 112ـ130.
    • حبیبی، مجتبی و دیگران (1398). بررسی روایی تفکیکی خرده‌مقیاس‌های انسجام و انعطاف‌پذیری خانواده. روان‌پزشکی و روان‌شناسی بالینی ایران، 25، 75-91.
    • حر عاملی، محمد بن حسن (1367). وسائل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل البیت لاحیاء التراث.
    • حسین‌زاده، علی (1390). کارکردها و فنون مدارا در زندگی اجتماعی. معرفت، 20(160)، 97ـ112.
    • خجسته‌مهر، رضا و دیگران (1397). آزمون مدل مدارا با رویکرد اسلامی در بافت زندگی زناشویی. روان‌شناسی خانواده، 5(1)، 57ـ70.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1387). المفردات فی غریب القرآن. قم: صادق.
    • سادوک، بنجامین جیمز، سادوک، ویرجینیا آلکوت و روئیز، پدرو (1379). خلاصۀ روان‌پزشکی. ترجمۀ فرزین رضاعی. تهران: ارجمند.
    • سالاری‌فر، محمدرضا (1390). روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • سالاری‌فر، محمدرضا و دیگران (1392). مبانی و ساختار زوج‌درمانی اسلامی. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 7(12)، 37ـ68.
    • شجاعی، محمدصادق (1393). ساختار شخصیت از دیدگاه اسلام در چارچوب رویکرد صفت. پایان‌نامۀ دکتری گروه روان‌شناسی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • شجاعی، محمدصادق (1399). روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 14(27)، 102ـ123.
    • شعیری، محمد بن محمد (1366). جامع الاخبار. قم: رضی.
    • صدوق، محمد بن علی (1377). الخصال. تهران: کتابچی.
    • صدوق، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: اسلامی.
    • صدوق، محمد بن علی (1420ق). الامالی. قم: بنیاد معارف اسلامی.
    • صدوق، محمد بن علی (1419ق). علل الشرایع. نجف: المکتبة الحیدریة.
    • صفوی، کوروش (1387). درآمدی بر معناشناسی. قم: سورۀ مهر.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1375). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
    • طبرسی، حسن بن فضل (1366). مجمع البیان. قم: مکتبۀ العلمیۀ.
    • طبرسی، حسن بن فضل (1370). مکارم الأخلاق. قم: شریف الرضی.
    • طبرسی، فضل بن حسن (1374). تفسیر جوامع الجامع. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    • طبرسی، فضل بن حسن (1415ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسۀ الاعلمی.
    • عمادی، عبدالله (1393). رفق در روابط همسران از منظر قرآن و حدیث و طراحی مقیاس آن. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. گروه اخلاق کاربردی. قم: دانشگاه قرآن و حدیث. 
    • عمادی، عبدالله و پسندیده، عباس (1394). چیستی «رفق» در حیطۀ مسئولیت‌های خانواده از منظر حدیث و تعیین شاخص‌های زوج. کتاب و سنت، 2(7)، 7ـ34.
    • قلی‌زاده، آذر و دیگران (1394). مطالعۀ کیفیت تجارب مردان و زنان طلاق گرفته از عوامل فرهنگی زمینه‌ساز طلاق. جامعه‌شناسی کاربردی، 26(57)، 70ـ85.
    • قمی، علی بن ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
    • کاپلان، هارولد، سادوک، بنجامین (1379). خلاصۀ روان‌پزشکی. ترجمۀ نصرت‌الله پورافکاری. تهران: شهرآب.
    • کلینی، محمد بن یعقوب (1375). الکافی. ترجمۀ محمدباقر کمره‏ای. قم: اسوه.
    • گلدنبرگ، ایرنه، گلدنبرگ هربرت (1394). خانواده‌درمانی. ترجمۀ حسین شاهی و نقشبندی. تهران: روان.
    • گلدنبرگ، هربرت و آیرین گلدنبرگ (1395). خانواده‌درمانی. ترجمۀ مهرداد فیروزبخت. تهران: رسا.
    • گنجور، مهدی و دیگران (1390). مؤلفه‌های الگوی مدارا با همسر از دیدگاه اسلام. مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان)، 13(52)، 55ـ109.
    • متقی هندی، حسام‌الدین (1431ق). کنز العمال. قم: دار احیاء التراث العربی.
    • مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • مک کارتی، جین ریبنز و ادواردز، روزالیند (1390). مفاهیم کلیدی در مطالعات خانواده. ترجمۀ محمدمهدی لبیبی. تهران: علم.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1379). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسۀ الامام على بن ابى طالب.
    • موسوی ‌مقدم، سیدمحمد و  دیگران (1395). ارزیابی دیدگاه مفسران دربارۀ معناشناسی «معیشت ضنک» در آیۀ 124 طه. مطالعات تفسیری، 7(27)، 67ـ83.
    • مهدیزاده، امیر و دیگران (1401). تحلیل مفهومی رفق از دیدگاه لغت‌شناسان، اندیشمندان اسلامی و منابع دینی، علوم حدیث، 27(105)، 167ـ193.
    • مینوچین، سالوادور (1386). خانواده و خانواده‌درمانی. ترجمۀ باقر ثنایی. تهران: امیر کبیر.
    • نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل البیت.
    • هارون رشیدی، همایون و کاظمیان مقدم، کبری (1397). رابطۀ الگوهای ارتباطی، انعطاف‌پذیری و انسجام خانواده با جرأت‌ورزی دانش‌آموزان دختر. فرهنگی ـ تربیتی زنان و خانواده، 13(44)، 120ـ141.
    • هوشیاری، جعفر (1401). مرزهای خانواده در روان‌شناسی و قرآن کریم. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
    References: 
    • Beavers, W. B. and Hampton, R. B. (1990) .Successful Families: Assessment and Intervention Adaptability. Family Process, 20, 235-243.
    • Beavers, W. R., and M.N. Voeller. (1983). Family Models: Comparing and Contrasting the Olson Circumplex Model and the Beavers Systems Model. Family Process, 22, 250-260.
    • Deak, G. O. (2003). The development of cognitive flexibility and language abilities. Advances in Child Development and Behavior, 31, 271–327.
    • Epstein, N., Bishop, D., Ryan, C., Miller, I. and Keitner, G. (1993). The McMaster Model: view of healthy family functioning. Journal of Family Therapy, 22, 168–189
    • French, A. P., and B. J. Guidera (1974). The Family as a System in Four Dimensions: A Theoretical Model. Paper presented at the American Academy of Child Psychology, San Francisco.
    • Gorall, D. M., Triesel, J. & Olson, D. H. (2006). FACES IV: Development and Validation. Family Process (In Press)
    • Gottman, J. M. (1994). Why Marriages Succeed or Fail. New York: Basic Books.
    • Gottman, J. M. (1979). Marital Interaction. New York: Basic Books.
    • Leff, J., and C. Vaughn (1985). Expressed Emotion in Families. New York: Guilford Press.
    • Kantor, D. and Lehr, W. (1975). Inside the Family. San Francisco: Jossey-Bass.
    • Olson, D. H., Sprenkle, D. H. & Russell, C. (1979). Circumplex model of marital and family systems: I. Cohesion and adaptability dimensions, family types, and clinical applications. Family Process, 18, 3-28.
    • Olson, D. H., Russell, C. S. & Sprenkle, D. H. (1999). Circumplex Model: Systemic assessmentand treatment of families. New York: Haworth Press.
    • Olson, David H. & Dean M. Gorall. (2006). FACES IV & the Circumplex Model. New York: Haworth Press.
    • Olson, Gorall DM, Tiesel. FACES IV manual: Administration manual. Minneapolis (2007). Family Studies Review Yearbook. Volume 2. New Delhi: Sage Publications.
    • Parsons, T. and Bales, R. F. (1955). Family Socialization and Interaction Process Instrumental role. Glencoe, III. Free Press.
    • Reiss, D. (1981). The Family's Construction of Reality. Cambridge, Mass: Harvard University Press.
    • Sawyer, R. K. (2011). Explaining creativity:The science of human innovation. Oxford: Oxford University.
    • Sprenkle D. H, Olson D, Russell C. S. (2014).Circumplexmodel: Systemic assessment and treatment of families. Abingdon: Routledge.
    • Minuchin, S. (1974). Families & family therapy. Cambridge, Mass: Harvard University Press.
    • 186 reads
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mahdizadeh, Amir, Safuraie, Mohammad Mahdi, Taghian, Hasan.(2026) The Family Flexibility Model Based on Quranic Verses and Narrations. Ravanshenasi Wa Din, 18(1), 43-62 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2025.5000635

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Amir Mahdizadeh; Mohammad Mahdi Safuraie; Hasan Taghian."The Family Flexibility Model Based on Quranic Verses and Narrations". Ravanshenasi Wa Din, 18, 1, 2026, 43-62

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mahdizadeh, A, Safuraie, M, Taghian, H.(2026) 'The Family Flexibility Model Based on Quranic Verses and Narrations', Ravanshenasi Wa Din, 18(1), pp. 43-62

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mahdizadeh, A, Safuraie, M, Taghian, H. The Family Flexibility Model Based on Quranic Verses and Narrations. Ravanshenasi Wa Din, 2026; 18(1): 43-62