Ravanshenasi Wa Din, Volume 19, Issue 3, No 75, Year 2026, Pages 79-108

    Recognition and Classification of Moral Virtues Based on the View of Allameh Mesbah Yazdi: A Qualitative Content Analysis

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Mohammad javad Hamzepoor / PhD Candidate in Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute / mohammadjavadhamzepoor68@gmail.com
    Rahim Mirderikvandi / Associate Professor, Department of Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute / mirdirikvandi@iki.ac.ir
    Mohammad Reza Bonyani / Assistant Professor, Department of Islamic Counseling, University of Islamic Studies / bonyani.1386@yahoo.com
    Saeed Hedayatshodeh / PhD Candidate in Quran and Psychology, Al-Mustafa International University / hedayatshodeh@gmail.com
    dor 20.1001.1.20081782.1405.19.3.2.8
    doi 10.22034/ravanshenasi.2026.5001594⏳
    Abstract: 
    This study was conducted to identify and classify moral virtues based on the view of Allameh Mesbah Yazdi. Data were collected and analyzed using a mixed method (qualitative-quantitative). In the qualitative section, after obtaining the criterion of moral virtue from the perspective of Allameh Mesbah Yazdi, his writings were examined line by line using the qualitative content analysis method, and 43 moral attributes were extracted. In the quantitative section, to assess content validity, the Content Validity Ratio (CVR) index based on Lawshe's method was used. At this stage, nine experts in Islamic sciences and psychology evaluated the necessity of each attribute, and based on the results, 41 attributes were confirmed and classified into three axes: "divine ethics," "individual ethics," and "social ethics." The findings showed that, from the perspective of Allameh Mesbah Yazdi, moral virtues play a fundamental role in human transcendence and the mental health of the individual and society, and the main criterion of virtue is servitude ('ubudiyyah) and its relationship to divine perfection. This study emphasizes the necessity of revising moral education based on the epistemological and cultural foundations of Islam in order to provide the ground for the effective cultivation of moral virtues in society.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بازشناسی و طبقه‌بندی فضایل اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی؟رح؟: تحلیل محتوای کیفی
    Abstract: 
    چکیده این پژوهش با هدف شناسایی و طبقه‌بندی فضایل اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی(ره) انجام شد. داده‌ها با روش آمیخته (کیفی ـ کمی) گردآوری و تحلیل شدند. در ‌بخش کیفی، پس از به‌دست آوردن ملاک فضیلت اخلاقی از دیدگاه علامه مصباح یزدی(ره)، تألیفات ایشان با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، به‌صورت خط به خط بررسی گردید و 43 صفت اخلاقی استخراج شد. در بخش کمی، برای سنجش روایی محتوایی، از شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) بر اساس دیدگاه لاوشه استفاده شد. در این مرحله نُه متخصص علوم اسلامی و روان‌شناسی میزان ضروری بودن هر صفت را ارزیابی کردند که بر اساس نتایج، 41 صفت تأیید و در سه محور «اخلاق الهی»، «اخلاق فردی» و «اخلاق اجتماعی» طبقه‌بندی گردید. یافته‌‌ها نشان داد که از نظر علامه مصباح یزدی(ره) فضایل اخلاقی نقش بنیادی در تعالی انسان و سلامت روانی فرد و جامعه دارند و معیار اصلی فضیلت، عبودیت و ارتباط آن با کمال الهی است. این پژوهش بر ضرورت بازنگری در آموزش‌وپرورش اخلاقی بر پایة مبانی معرفتی و فرهنگی اسلام تأکید دارد تا زمینة پرورش مؤثر فضایل اخلاقی در جامعه فراهم شود.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج‌البلاغه.
    • اسماعیلی، مریم و یزدانی، محمد (1396). مطالعة تطبیقی فضایل اخلاقی شش‌گانه در روان‌شناسی مثبت و نهج‌البلاغه. مطالعات اسلام و روان‌شناسی،11(20)، 149. 
    • بدری، بهاره (۱۳۹۰). شناسایی و تبیین مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت در بوستان و گلستان سعدی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبائی. دانشکدة روان‌شناسی و علوم تربیتی.
    • پترسون، کریستوفر و سلیگمن، مارتین. ای. پی. (2004). فضایل و توانمندی‌‌های شخصیت. ترجمة کوروش نامداری، مهدی آیتی، گلی‌‌تا امساکی، مهسا موحد ابطحی. اصفهان: یارمانا. 
    • پیرانی، منصور (1392). نگاهی به شعر حافظ با رویکرد روان‌شناسی مثبت‌نگر مارتین سلیگمن. همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی. 
    • تبیک، محمدتقی، قربانی، نیما و رضازاده، سیدمحمدرضا (1392). راﺑﻄﮥ اﻧﮕﯿﺰش دﯾﻨﯽ و ﺧﻮدﺷﻨﺎﺳﯽ ﺑﺎ ﻓﻀﺎﯾﻞ اﺧﻼﻗﯽ. مطالعات اسلام و روان‌‌شناسی، 7(12)، 135ـ148. 
    • جان‌گداز، رباب (۱۳۹۰). معناشناسی فضایل و رذایل از دیدگاه علامه محمدتقی جعفری. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه قم. دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی.
    • حسینی مطلق، سیدمرتضی و میردریکوندی، رحیم (1397). ویژگی‌های زندگی مطلوب در روان‌‌شناسی مثبت و مقایسة آن با زندگی مطلوب در منابع اسلامی. پژوهش‌های اخلاقی، 8(3)، 27ـ40. 
    • حقانی زنجانی، حسین (۱۳۷۷). تعریف فضیلت و سعادت و طبقه‌بندی فضائل و رذائل از دیدگاه ارسطو. درس‌هایی از مکتب اسلام، 38(6)، 19ـ24.
    • حمزه‌پور، محمدجواد، میردریکوندی، رحیم و بنیانی، محمدرضا (1402). ملاک فضیلت اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی . معرفت اخلاقی، 14(33)، 45ـ58. 
    • خانجانی، محمد (1396). اثربخشی روان‌‌درمانی مثبت‌‌نگر بر رضایت از زندگی، خوش‌‌بینی و عواطف مثبت در دانشجویان. مطالعات روان‌شناسی بالینی، 7(27)، 137ـ159. 
    • دانایی‌‌فرد، حسن، باقری ‌‌کنی، مصباح‌‌الهدی و حجازی‌فر، سعید (1394). شناسایی مؤلفه‌‌های سازمان‌های فضیلت‌‌محور و جهادی. مدیریت اسلامی، 23(4)، 45ـ71. 
    • رستمی، زهرا (۱۳۹۳). فضایل چهارگانۀ اخلاقی از دیدگاه ابن‌میثم بحرانی و علامه طباطبائی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
    • رسولی‌پور، ریحانه (1398). فضایل و رذایل اخلاقی در دفتر پنجم مثنوی معنوی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه بیرجند. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی. 
    • رشیدی، زهرا (1400). تدوین بستة آموزشی فضایل شخصیتی و توانمندی‌های منشی بر اساس منابع اسلامی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکدة علوم اداری و اقتصادی. 
    • رعنایی‌پور، محمد (۱۳۹۱). بررسی فضایل اخلاقی از دیدگاه ارسطو و دلالت‌های تربیتی آن. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکدة علوم تربیتی و روان‌شناسی.
    • طبرسی، حسن بن فضل (۱۳۸۴). مکارم الاخلاق. تحقیق: محمدحسین اعلمی. قم: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    • فتحی آشتیانی، علی، محمدی، بهاره و فتحی آشتیانی، مینا (۱۳۹۵). آزمون‌های روان‌شناختی. تهران: بعثت.
    • قادری، فرزاد، کجباف، محمدباقر و شکرالهی، مژگان (1396). الگوی ساختاری روابط فضیلت‌های شخصیتی، اصالت شخصیت و اقدام برای رشد شخصی با کسب خرد در دانشجویان. پژوهش در سلامت روان‌شناختی. 
    • قضاوی، احمد (1400). طبقه‌بندی فضایل و توانمندی‌های شخصیت در قرآن کریم و بررسی تطبیقی آن با طبقه‌بندی فضایل و توانمندی‌های شخصیت در روان‌شناسی مثبت (CSV). پایان‌نامة دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکدة الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری. 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382الف). آذرخشی دیگر از آسمان کربلا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382ب). بر درگاه دوست. تحقیق و نگارش: عباس قاسمیان. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382پ). کاوش‌‌ها وچالش‌‌ها. ج1. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382پ) کاوش‌‌ها و چالش‌‌ها. ج2. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1383ب). جنگ و جهاد در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1383پ). به‌سوی تو. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1384الف). یاد او. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1384ت). راهیان کوی دوست. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1384ث). به‌سوی خودسازی. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1386الف). خودشناسی برای خودسازی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1387الف). زینهار از تکبر!. تحقیق و نگارش: محسن سبزواری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1387ب). تهاجم فرهنگی. تحقیق و نگارش: عبدالجواد ابراهیمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1387پ). نگاهی گذرا به بسیج و بسیجی. تحقیق و نگارش: حسین ارجینی و علیرضا تاجیک. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388ب). پیش‌‌نیازهای مدیریت اسلامی. تحقیق و نگارش: غلامرضا متقی‌فر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388پ). رستگاران. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی: قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388ت). پیام مولا از بستر شهادت. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389الف). جامی از زلال کوثر. تحقیق و نگارش: محمدباقر حیدری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389ب). سیری در ساحل. تحقیق و نگارش: علی احمدی‌خواه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389پ). تماشای فرزانگی و فروزندگی. تحقیق و نگارش: غلامرضا گلی‌‌زواره. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389ت). قرآن در آیینة نهج‌‌البلاغه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389ث). عبرت‌‌های خرداد. تحقیق و نگارش: علیرضا تاجیک و سیدحسین شفیعی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390الف). به‌سوی او. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390ب). در جست‌وجوی عرفان اسلامی. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390پ). انسان‌سازی در قرآن. تحقیق و نگارش: محمود فتحعلی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390ت). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390ث). آیین پرواز. تحقیق و نگارش: جواد محدثی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390ج). پند جاوید. ج1. تحقیق و نگارش: علی زینتی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390ج). پند جاوید. ج2. تحقیق و نگارش: علی زینتی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). معارف قرآن 1ـ3: خداشناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. ج1. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. ج2. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. ج3. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391پ). ره توشه. ج1. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391پ). ره توشه. ج2. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ت). پندهای امام صادق؟ع؟ به ره‌جویان صادق. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ث). عروج تا بی‌‌نهایت. تحقیق و نگارش: محمدرضا غیاثی کرمانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). طوفان فتنه و کشتی بصیرت. تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391چ). حقوق و سیاست در قرآن. تحقیق و نگارش: شهید محمد شهرابی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ح). بهترین‌ها و بدترین‌ها از دیدگاه نهج‌البلاغه. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391خ). نظریة سیاسی اسلام. ج1. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391خ). نظریة سیاسی اسلام. ج2. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ذ). پندهای الهی. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ر). نظریة حقوقی اسلام. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی و محمدمهدی کریمی‌‌نیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ژ). آفتاب مطهر. تدوین و نگارش: غلامرضا گلی‌‌زواره. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مظاهری کچی‌ئی، مرضیه (۱۳۹۸). مقایسۀ تربیت اخلاقی از منظر امام خمینی؟رح؟ و فیض کاشانی و ارائۀ الگوی مفهومی مناسب در جهت شکوفاسازی و تثبیت فضایل اخلاقی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه پیام نور اراک.
    • مقصودی مدیح، سمیرا و حسین‌‌ثابت، فریده (1395). اثربخشی آموزش صبر بر سه فضیلت شجاعت، عدالت، میانه‌روی. روان‌‌شناسی و دین، 35، 69ـ88. 
    • نائل صالحی، محبوبه (1391). کار تطبیقی بین بررسی فضایل اساسی انسان در روان‌شناسی مثبت و مقایسۀ آن با سعدی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبائی.
    • نادی، الهام (1400). طبقه‌بندی فضایل و کارکرد آن با تأکید بر دیدگاه دیوید هیوم. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی. 
    References: 
    • Dahlsgaard, K., Peterson, C. & Seligman, M. E. (2005). Shared virtue: The convergence of valued human strengths across culture and history. Review of general psychology, 9(3), 203-213. 
    • Haslam, N., Bastian, B. & Bissett, M. (2004). Essentialist beliefs about personality and their implications. Personality and Social Psychology Bulletin, 30(12), 1661-1673. 
    • Park, N., Peterson, C. & Seligman, M. E. (2004). Strengths of character and well-being. Journal of social and Clinical Psychology, 23(5), 603-619. 
    • Peterson, C. & Seligman, M. E. P. (2004). Character Strengths and Virtues: A  Handbook and Classification. 
    • Rao, M. & Donaldson, S. I. (2015). Expanding opportunities for diversity in positive psychology: An examination of gender, race, and ethnicity. Canadian Psychology/Psychologie Canadienne, 56(3), 271-282. 
    • Seligman, M. (2002). Authentic Happiness. New York: Free Press. 
    • Seligman, M. E. P. & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55, 5-14. 
    • Sheldon, K. M. & King, L. (2001). Why positive psychology is necessary. American psychologist. 
    • Snow, N. E. (2019). Positive psychology, the classification of character strengths and virtues, and issues of measurement. The Journal of Positive Psychology, 14(1), 20-31. 
    • Yearley, L. H. (1990). Mencius and Aquinas: Theories of virtue and conceptions of courage. Albany: State University of New York Press
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hamzepoor, Mohammad javad, Mirderikvandi, Rahim, Bonyani, Mohammad Reza, Hedayatshodeh, Saeed. (2026) Recognition and Classification of Moral Virtues Based on the View of Allameh Mesbah Yazdi: A Qualitative Content Analysis. Ravanshenasi Wa Din, 19(3), 79-108 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2026.5001594.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad javad Hamzepoor; Rahim Mirderikvandi; Mohammad Reza Bonyani; Saeed Hedayatshodeh."Recognition and Classification of Moral Virtues Based on the View of Allameh Mesbah Yazdi: A Qualitative Content Analysis". Ravanshenasi Wa Din, 19, 3, 2026, 79-108

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hamzepoor, M, Mirderikvandi, R, Bonyani, M, Hedayatshodeh, S.(2026) 'Recognition and Classification of Moral Virtues Based on the View of Allameh Mesbah Yazdi: A Qualitative Content Analysis', Ravanshenasi Wa Din, 19(3), pp. 79-108

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hamzepoor, M, Mirderikvandi, R, Bonyani, M, Hedayatshodeh, S. Recognition and Classification of Moral Virtues Based on the View of Allameh Mesbah Yazdi: A Qualitative Content Analysis. Ravanshenasi Wa Din, 2026; 19(3): 79-108