Ravanshenasi Wa Din, Volume 19, Issue 3, No 75, Year 2026, Pages 51-78

    The Necessity of Transformation in the Educational System for the Application of Ijtihādī Methods in the Humanities: A Case Model in Family Psychology*

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Masuod Nouralizadeh Mianaji / Assistant Professor, Department of Psychology, Shahed University / mnour@shahed.ac.ir
    Abdollah Rahimi / MA in Islamic Psychology, Institute of Ethics and Training / H.r.62464@gmail.com
    Fereshteh Zarei / PhD Candidate in Psychology, Research Institute of Hawzah and University / fzarei@rihu.ac.ir
    dor 20.1001.1.20081782.1405.19.3.1.7
    doi 10.22034/ravanshenasi.2026.5002706⏳
    Abstract: 
    This study was conducted with a qualitative approach using Design-Based Research (DBR), aiming to present a systematic transformational model for teaching and applying ijtihādī methods in the humanities, with a case study of family psychology. The main framework was based on the ijtihādī method in Islamic sciences, with its step-by-step updating and adaptation to the humanities and psychological sciences. Its practical goal was to empower researchers to understand, extract, and psychologically analyze Quranic and hadith texts based on methodological evidence. The research findings were obtained in three axes: 1. Formulation of a "comprehensive educational blueprint" in the form of a six-step hierarchical model that begins with textual-linguistic literacy (Arabic literature, Quran, and hadith) and, after ijtihādī literacy (principles of jurisprudence and inference) and specialized-psychological analytical literacy of Islamic texts, culminates in evidence-based applied analytical literacy (para-jurisprudential and jurisprudential analysis of texts) to provide the groundwork for scientific explanation and theorization; 2. Formulation of "ijtihādī analytical course plans for Islamic texts," including para-jurisprudential analysis and jurisprudential analysis of family texts with a psychological approach, emphasizing practical training in the application of literary, semantic, exegetical, hadith-jurisprudential (fiqh al-ḥadīth), and inferential principles; 3. "Implementation of the model" on the case sample of the family, which demonstrated the feasibility of objectively extracting psychological patterns and its effectiveness in creating a learning ecosystem. This model provides a transformational framework for method-oriented education that, by integrating multi-layered literacies, offers a systematic path for the application of ijtihādī methods in psychology and other humanities, and for redesigning targeted curricula.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :ضرورت تحول در نظام آموزشی به‌منظور کاربردی‌سازی روش‌های اجتهادی در علوم انسانی: الگویی موردی در روان‌شناسی خانواده *
    Abstract: 
    این پژوهش با رویکرد کیفی و با روش مبتنی‌بر طراحی (DBR)، با هدف ارائۀ یک الگوی تحولی نظام‌مند برای آموزش و کاربردی‌سازی روش‌های اجتهادی در علوم انسانی، با مطالعۀ موردی روان‌شناسی خانواده انجام شد. چارچوب اصلی مبتنی‌بر روش اجتهادی در علوم اسلامی، روزآمدسازی و متناسب‌سازی گام‌به‌ گام آن در علوم انسانی و روان‌شناختی بود. هدف کاربردی آن، توانمندسازی دانش‌پژوهان برای فهم، استخراج و تحلیل روان‌شناختی از متون قرآنی و حدیثی مبتنی‌بر شواهد روش‌شناختی بود. یافته‌های پژوهش در سه محور حاصل شد: ۱. تدوین «نقشۀ ‌جامع آموزشی» در قالب مدلی شش‌گامی و سلسله‌مراتبی که از سواد متنی ‌ـ ‌زبان‌شناختی (ادبیات عرب، قرآن و ‌حدیث) آغاز شده و پس از سواد اجتهادی (اصول فقه و استنباط) و سواد تحلیل تخصصی ـ روان‌شناختی متون ‌اسلامی، به سواد تحلیل کاربردی شواهد‌محور (‌تحلیل پیرافقاهتی و فقاهتی متون) منتهی می‌شود تا بستر ‌تبیین و نظریه‌پردازی علمی را فراهم کند؛ ۲. تدوین «طرح‌های درسی تحلیل‌ اجتهادی متون اسلامی» شامل تحلیل پیرافقاهتی و ‌تحلیل فقاهتی متون خانواده با رویکرد روان‌شناختی، با تأکید بر آموزش عملی شیوه‌های به‌کارگیری قواعد ادبی، معناشناختی، تفسیری، فقه‌الحدیثی و اصول ‌استنباط؛ ۳. «پیاده‌سازی الگو» روی نمونۀ موردی خانواده که امکان‌پذیری استخراج عینی الگوهای روان‌شناختی و ‌کارایی آن در ایجاد یک اکوسیستم یادگیری را نشان داد. این الگو چارچوبی تحولی برای آموزش روش‌محور است که با یکپارچه‌سازی سوادهای چندلایه، مسیری نظام‌مند برای کاربردی‌سازی روش‌های اجتهادی در روان‌شناسی و دیگر علوم انسانی و بازطراحی برنامه‌های درسی هدفمند را فراهم می‌کند.
    References: 
    • اعرافی، علیرضا (۱۳۸۵). بهره‌گیری از روش‌شناسی تحول‌یافتۀ اجتهادی، لازمۀ تولید علم دینی. روش‌شناسی علوم انسانی، ۱۲۰(۴۹)، 4ـ8. 
    • اعرافی، علیرضا و بخشی، علی (۱۳۹۵). درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز. قم: مؤسسة فرهنگی هنری اشراق و عرفان. 
    • ایمان، محمدتقی‏ (۱۳۹۲). نمی‌توانیم تکثرگرایی روشی را بپذیریم. گفتمان الگو: دوماهنامة الگوی اسلامی‌ ایرانی پیشرفت، 1، 34ـ36.
    • بابایی، علی‌اکبر (1395). قواعد تفسیر قرآن. تهران: سمت. 
    • بستان، حسین (1392). نظریه‌سازی دینی در علوم اجتماعی با تطبیق بر جامعه‌شناسی خانواده. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • پسندیده، عباس (1398). روش فهم روان‌شناختی متون دینی. قم: دار الحدیث. 
    • پسندیده، عباس (1399). روش فهم عمومی متون دینی با رویکرد روان‌شناختی. قم: دار الحدیث. 
    • جوهری، اسماعیل بن ‌حماد (۱۴۰۴ق). الصحاح. بیروت: دار العلم. 
    • ‌ابن‌شعبه حرانی، حسن ‌بن‌ علی (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل الرسول(ص). تصحیح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعة مدرسین
    • زارعی، محمد، جان‌بزرگی، مسعود و احمدی، محمدرضا (۱۳۹۲). بررسی رابطة ساختار قدرت در خانواده با کارآمدی آن. روان‌شناسی و دین، ۳(۶)، ۵۳ـ۷۰. 
    • ساروخانی، باقر (13۹۳). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
    • شجاعی، محمدصادق (1399). روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 14(27)، 41ـ73. 
    • شرتونی، سعید (۱۳۷۴). اقرب الموارد. تهران: دار الاسوه. 
    • شریفی، احمدحسین (۱۳۹۳). مبانی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه. 
    • شریفی، احمدحسین (1397). روش اکتشاف نظریه از منابع و متون دینی. روش‌شناسی علوم انسانی، 24(94)، 7ـ22. 
    • شفیعی، عباس (1400). امکان‌یابی کاربست روش اجتهادی در علوم انسانی (مورد مطالعه: رهبری در مدیریت اسلامی). روش‌شناسی علوم انسانی، 27(109)، 35ـ51. 
    • ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا(ع). تهران: جهان. 
    • ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
    • طباطبایی، سیدمحمدکاظم (1390). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • عانی، نزار (1385). کتاب‌شناسی توصیفی ـ تحلیلی اسلام و روان‌شناسی. ترجمه، نقد و اضافات: بهروز رفیعی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • عبدلی مسینان، مرضیه (1397). استخراج، تحلیل و ارزیابی مدل‌های اجتهادی در روش‌شناسی تولید علوم انسانی اسلامی. پایان‌نامة دکتری. دانشگاه معارف اسلامی قم. 
    • عشایری منفرد، محمد (1392). تحلیل ادبی نهج‌البلاغه و صحیفة سجادیه. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی. 
    • علی‌پور، مهدی و حسنی، سیدحمیدرضا (1394). پارادایم اجتهادی دانش دینی «پاد». قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • علیدوست، ابوالقاسم (1392). گفتمان تولید الگو باید بر فقیهان حاکم شود. گفتمان الگو: دوماهنامة الگوی اسلامی‌ایرانی پیشرفت، 1، 56ـ57. 
    • علیدوست، ابوالقاسم (1403). روش‌شناسی اجتهاد: مطالعة مکاتب اجتهادی معاصر. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی. 
    • فراهیدی، خلیل ‌بن ‌احمد (۱۴۰۸ق). العین. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. 
    • کریمی، مصطفی (1402). فرآیند تفسیر موضوعی. تهران: سمت. 
    • کلینی، محمد بن ‌یعقوب (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
    • گرامی‌پور، مهدی (۱۴۰۴). روش اجتهادی در فهم متن و تولید نظریة علوم انسانی اسلامی با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای. فلسفة علوم انسانی اسلامی، 1(1)، 165ـ196. 
    • مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). بحار الانوار. بیروت: مؤسسة الوفا. 
    • مسعودی، عبدالهادی (1384). روش فهم حدیث. قم: سمت و دانشگاه قرآن و حدیث. 
    • مسعودی، عبدالهادی (1399). روش فهم قرآن. قم: دار الحدیث. 
    • مصطفی، ابراهیم و همکاران (۱۹۸۹). المعجم الوسیط. ترکیه: دار الدعوة. 
    • معلمی، حسن (1389). نقش اجتهاد در تدوین علوم انسانی اسلامی. انسان‌پژوهی دینی، 7(23)، 115ـ130. 
    • نورعلیزاده میانجی، مسعود (1402). روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • واسطی، عبدالحمید (1403). الگوریتم اجتهاد. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی. 
    • ورام بن ابی فراس، مسعود (۱۴۱۰). مجموعه ورام. قم: مکتبه فقیه. 
    • همدانی، مصطفی (1402). درآمدی بر روش‌شناسی اجتهاد در علم اخلاق اسلامی. تهران: سمت. 
    References: 
    • Anderson, T. & Shattuck, J. (2012). Design-based research: A decade of progress in education research? Educational Researcher, 41(1), 16-25. 
    • Iqbal, N. & Skinner, R. (2021). Islamic psychology: Emergence and current challenges. Archive for psychology of religion, 43(1), 65-77. 
    • Johnson, C., Hill, L., Lock, J., Altowairiki, N., Ostrowski, C., da Rosa dos Santos, L. & Liu, Y. (2017). Using design-based research to develop meaningful online discussions in undergraduate field experience courses. International Review of Research in Open and Distributed Learning, 18(6). https://doi.org/10.19173/irrodl.v18i6.2901. 
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nouralizadeh Mianaji, Masuod, Rahimi, Abdollah, Zarei, Fereshteh. (2026) The Necessity of Transformation in the Educational System for the Application of Ijtihādī Methods in the Humanities: A Case Model in Family Psychology*. Ravanshenasi Wa Din, 19(3), 51-78 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2026.5002706.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Masuod Nouralizadeh Mianaji; Abdollah Rahimi; Fereshteh Zarei."The Necessity of Transformation in the Educational System for the Application of Ijtihādī Methods in the Humanities: A Case Model in Family Psychology*". Ravanshenasi Wa Din, 19, 3, 2026, 51-78

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nouralizadeh Mianaji, M, Rahimi, A, Zarei, F.(2026) 'The Necessity of Transformation in the Educational System for the Application of Ijtihādī Methods in the Humanities: A Case Model in Family Psychology*', Ravanshenasi Wa Din, 19(3), pp. 51-78

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nouralizadeh Mianaji, M, Rahimi, A, Zarei, F. The Necessity of Transformation in the Educational System for the Application of Ijtihādī Methods in the Humanities: A Case Model in Family Psychology*. Ravanshenasi Wa Din, 2026; 19(3): 51-78