Ravanshenasi Wa Din, Volume 19, Issue 3, No 75, Year 2026, Pages 7-28

    Psychological Transformation Based on Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah): Components and Their Interrelations

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Seyed Hadi Sabouri / PhD in Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute / saborisyyd110@gmail.com
    Mohammad Reza Ahmadi Mohammad Abadi / Associate Professor, Department of Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute / m.r.ahmadi@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20081782.1405.19.3.6.2
    doi 10.22034/ravanshenasi.2026.5002708⏳
    Abstract: 
    The purpose of this research is to identify the components of psychological development based on Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah) and to explain the interrelations among them. The present study employed a qualitative method of content analysis. Data were collected and classified through studying and note-taking from books, articles, and electronic libraries. According to the research findings, the nature of psychological development is the gradual actualization of the potential faculties of the human being, the ultimate goal of which is proximity to the Perfect Being (God, Almighty). What undergoes change in the process of psychological transformation can be divided into three categories: cognitive, including objective perception, semi-abstract perception, and universal perception; conative (inclinational), including appetitive desire (shawqiyyah) and will (irādah); and behavioral (actional), including play-centeredness, good-and-evil-centeredness, and expediency-centeredness. From Mulla Sadra's perspective, cognition gives rise to inclination, and inclination gives rise to action in the human being. This order also exists in reverse; that is, action gives rise to inclination, and inclination leads to another cognition in the soul. Therefore, each of cognition and action has a role in the realization of the other. However, cognition is like the soul, which is the principal dimension of the human being, and action is like the body, which is considered the instrument. Consequently, the subsistence of action depends on knowledge just as the subsistence of the body depends on the soul, but the condition for the continuity and increase of cognition is the careful guarding of actions.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تحول روان‌شناختی بر اساس حکمت متعالیه: مؤلفه‌ها و روابط بین آنها*
    Abstract: 
    هدف از این پژوهش، دستیابی به مؤلفه‌های تحول روان‌شناختی بر اساس حکمت متعالیه و نیز تبیین روابط بین آنهاست. پژوهش حاضر با روش کیفی از نوع تحلیل محتوا بود. داده‌ها از طریق مطالعه و فیش‌برداری از کتب، مقالات و نیز از کتابخانه‌های الکترونیک جمع‌آوری و طبقه‌بندی گردیده است. بر اساس یافته‌های پژوهش، ماهیت تحول روان‌شناختی، به فعلیت رسیدن تدریجی استعدادهای بالقوة انسان است که غایت آن تقرب به وجود کامل (باری تعالی) می‌باشد. آنچه که در فرآیند تحول روان‌شناختی در حال تغییر است را می‌توان به سه دستة شناختی شامل ادراک عینی، ادراک نیم‌انتزاعی و ادراک کلی؛ گرایشی شامل شوقیه و اراده؛ و کنشی شامل بازی‌محوری، حسن و قبح‌محوری و مصلحت‌محوری تقسیم نمود. از منظر ملاصدرا، شناخت موجب شکل‌گیری گرایش و گرایش موجب کنش در انسان خواهد شد. همچنین این ترتیب به‌صورت معکوس نیز وجود دارد؛ یعنی کنش موجب شکل‌گیری گرایش و گرایش نیز منجر به شناخت دیگری در نفس خواهد شد. بنابراین هرکدام از شناخت و کنش در تحقق دیگری مدخلیت دارند، اما شناخت مانند نفس که بعد اصلی انسان است و کنش مانند بدن که ابزار محسوب می‌شود؛ درنتیجه، قوام کنش به علم مانند قوام بدن به نفس است، اما شرط دوام و ازدیاد شناخت مراقبت از کنش‌هاست.
    References: 
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء (اللهیات). قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی. 
    • پاتریشیا، اچ. میلر (1391). نظریه‌های روان‌شناسی رشد از کودکی تا بزرگ‌سالی. ترجمة پرویز شریفی ‌درآمدی و محمدرضا شاهی. تهران: ارسباران. 
    • جوادی آملی، عبدالله (1398). رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه. تحقیق و تدوین: منصور شمس علیپور. قم: اسراء. 
    • جعفری هرندی، رضا، نصر، احمدرضا و میرشاه جعفری، سیدابراهیم (1387). تحلیل محتوا روشی پرکاربرد در مطالعات علوم اجتماعی، رفتاری و انسانی با تأکید بر تحلیل محتوای کتاب‌های درسی. روش‌شناسی علوم انسانی، 14(55)، 33ـ58. 
    • حاجی‌زاده، ابراهیم و اصغری، محمد (1390). روش‌های و تحلیل‌های آماری با نگاه به روش تحقیق در علوم زیستی و بهداشتی. تهران: جهاد دانشگاهی. 
    • حیدری، مجتبی، عسگری، علی، نوذری، محمود و موسوی‌نسب، سیدرضا (1395). بررسی مراحل تحول مؤلفۀ عاطفی ایمان به خدا در کودکی و نوجوانی. روان‌شناسی و دین، 35(3)، 5ـ28. 
    • حسین‌زاده، محمد (1385). حواس باطنی از منظر معرفت‌شناسی. معرفت فلسفی، 12(12)، 65ـ108. 
    • رفیعی، بهروز (1381). آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم‌و‌تربیت و مبانی آن. تهران: سمت. 
    • رضایی ‌هفتادر، حسن و نصیریان، صفر و ریاحی‌مهر، باقر (1397). بررسی تحول روانی انسان از منظر معارف اسلامی با تأکید بر نهج‌البلاغه. پژوهش‌نامۀ نهج‌البلاغه، 6(22)، 19ـ37. 
    • شجاعی، محمدصادق (1399). نظام تحول روانی از تولد تا مرگ بر پایۀ منابع اسلامی. روان‌شناسی فرهنگی، 4(2)، 134ـ160. 
    • شعاری‌نژاد، علی اکبر (1372). روان‌شناسی رشد. تهران: اطلاعات. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه. بیروت: دار احیا التراث العربی. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1371). عرفان و عارف نمایان ترجمة کتاب کسر أصنام الجاهلیة. ترجمۀ سیدابوالحسن حسینی قزوینی. تهران: الزهرا؟عها؟. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366ب). شرح أصول الکافی. مصحح: محمد خواجوی. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1410ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه. بیروت: دار احیا التراث العربی. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1422ق). شرح الهدایة الأثیریه. بیروت: مؤسسة تاریخ العربی. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1381). کسر أصنام الجاهلیة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1389). مجموعه رسائل فلسفی (شواهد الربوبیه). تصحیح و تحقیق: حامد ناجی اصفهانی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366الف). تفسیر القرآن الکریم‏. قم: بیدار. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران‏. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1302ق). مجموعة الرسائل التسعه. قم: مکتبة المصطفوی‏. 
    • صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح الغیب‏. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالى، انجمن اسلامى حکمت و فلسفۀ ایران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏. 
    • علم‌الهدی، جمیله (1398). نظریۀ اسلامی رشد انسان. تهران: شورای عالی انقلاب فرهنگی. 
    • عبدالسلام زهران، حامد (1971م). قاموس علم‌النفس (دیکشنری روان‌شناسی). بیروت: عالم الکتب. 
    • عوده ‌الریمانی، محمد (1432ق). علم‌النفس العام. بیروت: دار المیسره. 
    • فارابی، محمد بن محمد (1405ق). فصول منتزعه. تهران: الزهرا؟عها؟. 
    • فیض کاشانی، محمدمحسن (1339ق). المحجة البیضاء. تهران: مکتبة الصدوق. 
    • قائمی مقدم، محمدرضا، نوذری، محمود، داوودی، محمد و آذربایجانی، مسعود (1394). بررسی مراحل تحول بر اساس منابع اسلامی. روان‌شناسی و دین، 32(4)، 23ـ42. 
    • کاردان، علی‌محمد (1381). سیر آرای تربیتی در غرب. تهران: سمت. 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390). انسان‌شناسی در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1375). شرح جلد هشتم اسفار اربعه. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1380). شرح جلد هشتم اسفار الاربعه. قم: مؤسسۀ‌ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح، علی، رهنما، سیداحمد، سقای بی‌ریا، ناصر، حقانی، ابوالحسن، آقاتهرانی، مرتضی، زارعان، محمدجواد، شاملی، عباس و ساجدی، ابوالفضل (1374). روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سمت. 
    • مصباح، علی، رهنما، سیداحمد، سقای بی‌ریا، ناصر، حقانی، ابوالحسن، آقاتهرانی، مرتضی، زارعان، محمدجواد، شاملی، عباس و ساجدی، ابوالفضل (1385). روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • مورفی، نانسی (1391). چیستی سرشت انسان. ترجمة علی شهبازی و محسن اسلامی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب. 
    • مهرابی، امیرحمزه، خنیفر، حسین، امیری، علینقی، زارعی متین، حسن و جندقی، غلامرضا (1390). معرفی روش‌شناسی نظریۀ داده‌بنیاد برای تحقیقات اسلامی. مدیریت فرهنگ اسلامی، 9(23)، 5ـ30. 
    • دغیم، سمیح (2004م). موسوعة مصطلحات صدرالدین الشیرازی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون. 
    • ناروئی نصرتی، رحیم و عبدی، حسن (1401). علم‌النفس از دیدگاه اندیشمندان مسلمان. قم: حوزه و دانشگاه. 
    • نراقی، محمدمهدی (1383ق). جامع السعادت. قم: اسماعیلیان. 
    • نوذری، محمود (1395). رشد دین‌داری در اوایل کودکی: رویکردی روان‌شناختی. روان‌شناسی و دین، 34(4)، 5ـ26. 
    • نوذری، محمود (1389). بررسی تحول ایمان به خدا در دورۀ کودکی و نوجوانی و آغاز جوانی: رویکردی روان‌شناختی دینی. رسالۀ دکتری روان‌شناسی. مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • هوپر، جودیت و دیک ترسی (1372). جهان شگفت‌انگیز مغز (مغز جهان سه پوندی). ترجمة ابراهیم یزدی. تهران: قلم. 
    References: 
    • Good, Thomas L. & Brophy, Jere E. (1990). Educational Psychology. Longman, New York. 
    • Pratima, Kumari Mishra (2012). HUMAN GROWTH AND DEVELOPMENT- DEVELOPMENTAL PSYCHOLOG. https: //ddceutkal. ac. in/Syllabus/MSW/PAPER-3. pdf. 
    • Walker, Neil & Bobola, Fredrick (2017). Developmental Psychology. California, College of the Canyons Santa Clarita. 
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sabouri , Seyed Hadi, Ahmadi Mohammad Abadi, Mohammad Reza. (2026) Psychological Transformation Based on Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah): Components and Their Interrelations. Ravanshenasi Wa Din, 19(3), 7-28 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2026.5002708.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Seyed Hadi Sabouri ; Mohammad Reza Ahmadi Mohammad Abadi."Psychological Transformation Based on Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah): Components and Their Interrelations". Ravanshenasi Wa Din, 19, 3, 2026, 7-28

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sabouri , S, Ahmadi Mohammad Abadi, M.(2026) 'Psychological Transformation Based on Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah): Components and Their Interrelations', Ravanshenasi Wa Din, 19(3), pp. 7-28

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sabouri , S, Ahmadi Mohammad Abadi, M. Psychological Transformation Based on Transcendent Theosophy (Hikmat al-Muta'aliyah): Components and Their Interrelations. Ravanshenasi Wa Din, 2026; 19(3): 7-28