Revisiting the Opportunities and Threats of the Interaction of Religion and Psychology and Their Position in Islamic Humanities*
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Ehsan Fadaei / Assistant Professor, Department of Counseling and Guidance, Farhangian University, Tehran, Iran. / e.fadaie@cfu.ac.ir
10.22034/ravanshenasi.2026.5002746⏳
Abstract:
The interaction between religion and psychology in Islamic humanities is of particular importance. This study, adopting an analytical-critical approach, examines the opportunities and threats of this coexistence. In terms of opportunities, psychology, by drawing on the foundations of religion, can achieve a deeper understanding of the human being, his motives, and emotions. Teachings such as meaning, hope, trust in God (tawakkul), and repentance have the capacity to enrich psychological theories, and religion can serve as a source for mental health and resilience. On the other hand, there exist threats such as epistemological eclecticism, the reduction of the human being to a mere bio-psychological entity, and the neglect of spiritual dimensions in certain Western schools. The uncritical application of psychological theories without regard to the foundations of religion leads to epistemological conflicts and cultural harms. Through a comparative examination of perspectives, this study emphasizes the redefinition of concepts such as human nature (fitra), mental health, and freedom within the framework of Islamic humanities. Finally, suggestions for constructive interaction are presented. Developing indigenous models of Islamic psychology, training interdisciplinary specialists, and expanding theoretical and empirical research are among the recommendations.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :بازخوانی فرصت‌ها و تهدیدهای تعامل دین و روان‌شناسی و جایگاه آن در علوم انسانی اسلامی
Abstract:
تعامل دین و روان‌شناسی در علوم انسانی اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، فرصت‌ها و تهدیدهای این هم‌نشینی را بررسی می‌کند. از نظر فرصت‌ها، روان‌شناسی با بهره‌گیری از مبانی دین می‌تواند به درک ژرف‌تری از انسان، انگیزه‌ها و هیجانات او دست یابد. آموزه‌هایی مانند معنا، امید، توکل و توبه، ظرفیت غنی‌سازی نظریه‌های روان‌شناختی را دارند و دین منبعی برای سلامت روان و تاب‌آوری محسوب می‌شود. در مقابل، تهدیدهایی چون التقاط معرفتی، تقلیل‌گرایی انسان به موجودی زیستی ـ روانی، و نادیده گرفتن ابعاد معنوی در برخی مکاتب غربی وجود دارد. استفادة غیرنقادانه از نظریه‌های روان‌شناسی بدون توجه به مبانی دین، به تعارض‌های معرفتی و آسیب‌های فرهنگی می‌انجامد. این پژوهش با بررسی تطبیقی دیدگاه‌ها، بر بازتعریف مفاهیمی چون فطرت، سلامت روان و آزادی در چارچوب علوم انسانی اسلامی تأکید دارد. در پایان، پیشنهادهایی برای تعامل سازنده ارائه می‌شود. تدوین الگوهای بومی روان‌شناسی اسلامی، تربیت متخصصان میان‌رشته‌ای و توسعة پژوهش‌های نظری و تجربی از جمله پیشنهادهاست.
Keywords:
References:
- قرآن کریم. ترجمة ناصر مکارم شیرازی (1380). تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
- ابراهیمی، ابوالفضل، بهرامی احسان، هادی، ناروئی نصرتی، رحیم و سقای بی‌ریا، محمدناصر (۱۴۰۲). الگوی نظری مقابله با تنیدگی بر اساس منابع اسلامی و اعتبارسنجی آن. روان‌شناسی و دین، ۱۶(2) ۳۱ـ۵۲.
- باقری، خسرو (1380). ماهیت و قلمرو تعلیم‌وتربیت اسلامى. روش‌شناسی علوم انسانی، 7(28)، 23ـ33.
- باقری، خسرو (1389). هویت علم دینی: نگاهی معرفت‌شناختی به نسبت دین با علوم انسانی. تهران: سمت.
- بشیری، ابوالقاسم (1393). نظریۀ انگیزش در اندیشۀ دینی. روان‌شناسی و دین، 7(2)، 39ـ60.
- پسندیده، عباس (۱۳۹۸). سازه‌پردازی اخلاق دینی و خودمهارگری: رویکردی مفهومی. اخلاق و روان‌شناسی، ۳(2)، ۵۹ـ۷۸.
- پسندیده، عباس (۱۳۹۴). روان‌شناسی اسلامی؛ اسلامیزه کردن روان‌شناسی یا تئوریزه کردن معارف اسلامی؟. پژوهش‌نامة روان‌شناسی اسلامی، ۱(1)، ۳ـ۸.
- جان‌بزرگی، مسعود (۱۳۹۶). جهت‌گیری مذهبی و سازگاری روانی: مطالعه‌ای نظری ـ تجربی. روان‌شناسی اسلامی، ۵(1)، ۴۵ـ۶۳.
- دیرباز، عسکر (1403). علوم انسانی اسلامی: معنا، مبنا و نظریه‌ها. تهران: سمت.
- رحیمی، عماد و صفورائی پاریزی، محمدمهدی (۱۴۰۴). راهبردهای مدیریت تنگنای روانی بر اساس قرآن کریم. پژوهش‌های روان‌شناسی اسلامی، 6(1)، 83ـ100.
- رسول، حسین (1404). مبانی روان‌شناسی اسلامی. تهران: سیاهرود.
- رشیدزاده، عبدالله، بیرامی، مسعود، هاشمی نصرت‌آباد، تورج و میرنسب، میرمحمود (۱۳۹۸). اثربخشی آموزش مثبت‌نگری با تکیه بر آموزه‌های دینی در سلامت روان‌شناختی و تاب‌آوری مادران دارای فرزند اتیسم. زن و مطالعات خانواده، ۱۲(۴۳)، ۵۹ـ۸۳.
- رفیعی‌هنر، حمید (۱۳۹۵). خودمهارگری و آموزه‌های دینی: مطالعه‌ای نظری. مطالعات دینی و روان‌شناسی، ۱(1)، ۲۱ـ۴۰.
- سبحانی، جعفر (1392). روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی، قم: مؤسسة امام صادق(ع).
- شجاعی، محمدصادق (1398). روان‌شناسی اسلامی (مبانی، تاریخچه و قلمرو). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
- شریف‌زاده، سعید، هراتیان، عباسعلی، جهانگیرزاده قمی، محمدرضا و سلطانی‌پور، معصومه (1403). ساخت و اعتبارسنجی پرسش‌نامة نگرش به خانواده بر اساس منابع اسلامی. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 18(35)، 173ـ190.
- شریفی، احمدحسین (۱۳۹۵). روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی. تهران: مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا.
- شیخ شعاعی، علیرضا، آذربایجانی، مسعود، فرقانی، مرتضی و نوری، نجیب‌الله (1391). نگاهی به روان‌شناسی اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- فرانکل، ویکتور (۱۳۸۳). انسان در جست‌وجوی معنا. ترجمة صالحیان و میلانی. تهران: درسا.
- کاویانی، محمد (1392). روان‌شناسی در قرآن (آموزه‌ها و مفاهیم). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- کلانتری، مهرداد (۱۳۹۹). مقدمه‌ای بر روان‌شناسی اسلامی تجربی. اصفهان: کنکاش.
- لزگی، علینقی، داداشی، مهدی و خطیب، سیدمهدی (۱۴۰۳). مؤلفه‌های روان‌شناختی تاب‌آوری دینی بر اساس آموزه‌های اسلامی: مطالعه‌ای داده‌بنیاد. اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی، ۱۰(۱)، ۱۱۹ـ۱۳۸.
- مصباح، علی و ابوترابی، علی (۱۳۹۸). ضرورت تأسیس روان‌شناسی واحد در چارچوب رویکرد اسلامی. روان‌شناسی و دین، ۱۲(۴۷)، ۳۳ـ۵۶.
- مطهری، مرتضی (1374). آشنایی با علوم اسلامی: علم‌النفس و منطق. تهران: صدرا.
- میردریکوندی، رحیم (۱۴۰۰). ضرورت توسعة پروتکل‌های درمانی مبتنی‌بر منابع دینی. پژوهش‌های میان‌رشته‌ای علوم انسانی، 2(3)، ۱۲ـ۳۴.
- نادی، محمدعلی و خانی، غفار (۱۴۰۰). الگوی شبکه‌محور بهزیستی روان‌شناختی قرآن کریم مبتنی‌بر تفسیر نمونه. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 9(17)، 167ـ195.
- نصر، سیدحسین (1396). معرفت و امر قدسی. ترجمة فرزاد حاجی میرزائی. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
References:
- Creswell, J. W. (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. Thousand Oaks, CA: Sage.
- Frankl, V. E. (1984). Man’s Search for Meaning. New York: Washington Square Press.
- Peterson, C. & Seligman, M. E. P. (2004). Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification. Oxford: Oxford University Press.
- Pargament, K. I. (2001). The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York: Guilford Press.
- Nasr, S. H. (1981). Knowledge and the Sacred. Albany: State University of New York Press.
- Rothman, A. & Coyle, A. (2018). Toward a framework for Islamic psychology and psychotherapy: An Islamic model of the soul. Journal of Religion and Health, 57(5), 1731-1744.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Fadaei, Ehsan. (2026) Revisiting the Opportunities and Threats of the Interaction of Religion and Psychology and Their Position in Islamic Humanities*. Ravanshenasi Wa Din, 19(2), 73-88 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2026.5002746.
Ehsan Fadaei."Revisiting the Opportunities and Threats of the Interaction of Religion and Psychology and Their Position in Islamic Humanities*". Ravanshenasi Wa Din, 19, 2, 2026, 73-88
Fadaei, E.(2026) 'Revisiting the Opportunities and Threats of the Interaction of Religion and Psychology and Their Position in Islamic Humanities*', Ravanshenasi Wa Din, 19(2), pp. 73-88
