Ghasem Kakaie / Professor, Department of Philosophy and Islamic Mysticism, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Shiraz, Shiraz, Iran / ghkakaie@yahoo.com
Reza Elahimanesh / Assistant Professor, Department of Mysticism, University of Religions and Denominations, Faculty of Islamic Mysticism, Qom, Iran / elahimanes@chmail.ir
The present study aims to conduct a comparative analysis of the concept of the Perfect Human and the path to achieving it within two intellectual frameworks: Islamic mysticism (with an emphasis on Rumi's thought) and humanistic psychology (focusing on Viktor Frankl's perspective). Despite fundamental differences in ontological and epistemological foundations, these two approaches share significant commonalities in presenting a transcendence-oriented image of the human being. Using a descriptive-analytical method, thematic analysis, and a philosophical-conceptual approach, this study compares the viewpoints across three axes: the concept of the Perfect Human, its characteristics, and the process of its realization. The findings indicate that Rumi considers the Perfect Human as a manifestation of the Divine Names, who, through love, spiritual discipline, and annihilation in God (fanā fi'llāh), attains the station of subsistence in God (baqā bi'llāh) and vicegerency (khilāfah). In contrast, Frankl introduces the Perfect Human as a meaning-seeking, responsible, and free individual who, through conscious choice in the midst of suffering and crisis, achieves self-transcendence and existential growth. In both perspectives, concepts such as love, meaning, responsibility, and self-transcendence are regarded as essential pillars of growth and perfection. The main difference lies in the origin of meaning: in Rumi's mysticism, meaning has a divine and intuitive source; whereas in Frankl's psychology, it is experience-based and existential. This comparison demonstrates the possibility of an interdisciplinary dialogue between Islamic mysticism and meaning-oriented psychology for a deeper understanding of the human being, meaning, and transcendence in the contemporary world.
Title :بررسی تطبیقی انسان کامل در اندیشة عرفانی مولانا و روانشناسی انسانگرای فرانکل
Abstract:
پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مفهوم انسان کامل و مسیر دستیابی به آن در دو منظومة فکری عرفان اسلامی (با تأکید بر اندیشة مولانا) و روانشناسی انسانگرا (با تمرکز بر دیدگاه ویکتور فرانکل) انجام شده است. این دو رویکرد، با وجود تفاوتهای بنیادین در مبانی هستیشناختی و معرفتشناختی، در ارائة تصویری تعالیمحور از انسان، نقاط اشتراک قابل توجهی دارند. این مطالعه با روش توصیفی ـ تحلیلی، تحلیل موضوعی و رویکرد فلسفی ـ مفهومی، به مقایسة دیدگاهها در سه محور مفهوم انسان کامل، ویژگیها و سیر تحقق انسان کامل میپردازد. یافتهها نشان میدهد که مولانا انسان کامل را مظهری از اسمای الهی میداند که در پرتو عشق، ریاضت و فنای فی الله به مقام بقای بالله و خلافت میرسد. در مقابل، فرانکل انسان کامل را فردی معناجو، مسئول و آزاد معرفی میکند که در دل رنج و بحران، با انتخاب آگاهانه به خودفراروی و رشد وجودی میرسد. در هر دو دیدگاه، مفاهیمی چون عشق، معنا، مسئولیتپذیری، و گذر از خود، از ارکان اصلی رشد و کمال تلقی میشوند. تفاوت اصلی در خاستگاه معناست؛ معنا در عرفان مولوی، ریشهای الهی و شهودی دارد؛ درحالیکه در روانشناسی فرانکل، تجربهمحور و اگزیستانسیال است. این تطبیق نشان میدهد که امکان گفتوگویی میانرشتهای میان عرفان اسلامی و روانشناسی معناگرا برای فهم ژرفتر انسان، معنا و تعالی در جهان معاصر وجود دارد.
چیتیک، ویلیام (1390). اصول و مبانی عرفان مولوی. ترجمة جلیل پروین. تهران: بصیرت.
حاج زینالعابدین، فاطمه، احمدنژاد، کامل، محسنی هنجنی، فریده و لطفی عظیمی، افسانه (1402). تحلیل مفهوم معنی و شوق زندگی در مثنوی معنوی با تأکید بر نظریۀ ویکتور فرانکل. متنپژوهی ادبی، 27(29)،281ـ304.
حسنی بافرانی، طلعت و آذربایجانی، مسعود (1390). انسان سالم و ویژگیهای آن از دیدگاه ویکتور فرانکل. روانشناسی و دین، 4(2)، 113ـ125.
حسینچاری، مسعود، شهوند، پردیس و رستمی، سمیرا (1391). بررسی مقایسهای مفهوم انسان کامل در دیدگاه مولوی و فرانکل. همایش ملی تعلیموتربیت اسلامی.
خالقیتبار، سهیلا و بکتاشیان، اعظم (1400). انسانشناسی و رواندرمانی از دیدگاه مولانا. روانشناسی و علوم رفتاری ایران، 25، 76ـ95.
زرینکوب، عبدالحسین (۱۳87). در قلمرو وجدان. تهران: علمی.
زرینکوب، عبدالحسین (۱۳۷۴). سر نی. تهران: امیرکبیر.
زرینکوب، عبد الحسین (1377). پله پله تا ملاقات خدا. تهران: علمی.
زمانی، کریم (۱۳۹2). شرح جامع مثنوی معنوی. تهران: اطلاعات.
شریعت باقری، محمدمهدی (۱۳۹۱). مطالعة تطبیقی نظریات مولوی و مزلو دربارة انسان سالم و کامل. مطالعات روانشناسی، 4، 131ـ145.
ظهیری ناو، بیژن، علایی ایلخچی، مریم و رجبی، سوران (1387) بررسی تطبیقی نمودهای خودشکوفایی در مثنوی با روانشناسی انسانگرایانة آبراهام مزلو. پژوهشی گوهر گویا، 2(3)،91ـ124.
عبداللهی، عصمت، خلیلی، فاطمه و عارفنیا، طیبه (۱۴۰۳). مطالعة تطبیقی ویژگیهای انسان کامل از منظر قرآن کریم و روانشناسی انسانگرا. مطالعات قرآن و حدیث، 17(2)، 277ـ302.
فرانکل، ویکتور (۱۳۸۹). انسان در جستوجوی معنا. ترجمة نهضت صالحیان و مهین میلانی. تهران: درسا.
فرانکل، ویکتور (1396). مبانی و کاربردهای معنی درمانی. ترجمة مهین میلانی. تهران: درسا.
فرانکل، ویکتور (1397). درون خود را جستوجو کنید. ترجمة الهام مبارکیزاده. تهران: پل.
فرانکل، ویکتور (1394). فریاد نشنیده برای معنی. ترجمة مصطفی تبریزی و علی علوینیا. تهران: فراروان.
قدیری یگانه، شبنم، آذر، اسماعیل و زیرک، ساره (1400). مقایسة تطبیقی معنای رنج در اندیشة ویکتور فرانکل و مولانا. جستارنامة ادبیات تطبیقی، 2.
قدیری یگانه، شبنم، آذر، اسماعیل و زیرک، ساره (1401). تحلیل تطبیقی و بینرشتهای مسئولیتپذیری در نظریة معنادرمانی ویکتور فرانکل و مثنوی مولوی. مطالعات بینرشتهای ادبیات، هنر و علوم انسانی، 2(2)، 51ـ78.
قشقایی، سعید و سلمانپور، راضیه (1393). افزایش تنش از دید مولانا و فرانکل. عرفانیات در ادب فارسی، 20 ،127ـ144.
Ranjbar, Ali hosein, Kakaie, Ghasem, Goodarzi, Mohammad Ali, Elahimanesh, Reza. (2026) A Comparative Study of the Perfect Human in the Mystical Thought of Rumi (Mawlana) and the Humanistic Psychology of Frankl. Ravanshenasi Wa Din, 19(1), 87-107 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2025.5002531.
Ali hosein Ranjbar; Ghasem Kakaie; Mohammad Ali Goodarzi; Reza Elahimanesh."A Comparative Study of the Perfect Human in the Mystical Thought of Rumi (Mawlana) and the Humanistic Psychology of Frankl". Ravanshenasi Wa Din, 19, 1, 2026, 87-107
Ranjbar, A, Kakaie, G, Goodarzi, M, Elahimanesh, R.(2026) 'A Comparative Study of the Perfect Human in the Mystical Thought of Rumi (Mawlana) and the Humanistic Psychology of Frankl', Ravanshenasi Wa Din, 19(1), pp. 87-107
Ranjbar, A, Kakaie, G, Goodarzi, M, Elahimanesh, R. A Comparative Study of the Perfect Human in the Mystical Thought of Rumi (Mawlana) and the Humanistic Psychology of Frankl. Ravanshenasi Wa Din, 2026; 19(1): 87-107