Ravanshenasi Wa Din, Volume 19, Issue 2, No 74, Year 2026, Pages 47-71

    The pathological cycle of intolerance of uncertainty: Presenting a conceptual model with an Islamic approach

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    Mohammad Javad Nikzad / Master's degree in Counseling, University of Islamic Studies, Qom. / nameresan2014@yahoo.com
    ✍️ Masuod Nouralizadeh Mianaji / Assistant Professor, Department of Psychology, Shahed University / mnour@shahed.ac.ir
    Jafar Jodeiri / Assistant Professor, Department of Counseling, University of Islamic Studies, Qom. / jjafar138@gmail.com
    dor 20.1001.1.20081782.1405.19.2.3.7
    doi 10.22034/ravanshenasi.2026.5003122⏳
    Abstract: 
    Intolerance of uncertainty is a psychological construct that plays a fundamental role in the formation and persistence of generalized anxiety disorder. In the present basic research, using a qualitative approach within the framework of conceptual modeling based on Islamic texts, the conceptual cycle of the pathology of intolerance of uncertainty was developed based on religious teachings. Data were collected through documentary methods. The proposed model, which was validated by seven experts in Islamic sciences and psychology using the Content Validity Index (CVI), shows that 'ignorance of God' and 'lack of perception of monotheistic realities' are fundamental components in the formation of negative beliefs about uncertain situations (lack of optimism); beliefs that lead to threatening interpretations of ambiguous situations and result in the emergence of symptoms of intolerance of uncertainty. This construct, in its cognitive dimension, is associated with doubt, dissatisfaction with divine decree, lack of trust (tawakkul), and constriction of the chest (dhiq al-sadr). Individuals resort to maladaptive and extreme strategies to manage their worry, the ineffectiveness of which creates a cycle of worry that leads to consequences such as negative thoughts, reduced performance, and physiological symptoms of anxiety. Explaining the pathological cycle of intolerance of uncertainty requires attention to the role of religious components and the use of a conceptual model that analyzes the cognitive, emotional, and behavioral dimensions of this construct based on Islamic teachings.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :چرخۀ آسیب‌شناختی عدم تحمل تردید: ارائۀ مدلی مفهومی با رویکرد اسلامی
    Abstract: 
    عدم تحمل بلاتکلیفی، سازه‌ای روان‌شناختی ا‌ست که در شکل‌گیری و ماندگاری اختلال اضطراب فراگیر، نقشی بنیادین دارد. در پژوهش بنیادی حاضر، با کاربست رویکرد کیفی در چارچوب مدل‌یابی مفهومی بر اساس متون اسلامی، چرخۀ مفهومی آسیب‌شناسی عدم تحمل بلاتکلیفی بر پایۀ آموزه‌های دینی تدوین شد. داده‌ها به شیوۀ اسنادی گردآوری شد. مدل پیشنهادی که توسط هفت کارشناس علوم اسلامی و روان‌شناسی با شاخص (CVI) اعتبارسنجی شد، نشان می‌دهد «خدا ناآگاهی» و «نبود ادراک از واقعیت‌های توحیدی»، مؤلفه‌های بنیادین در شکل‌گیری باورهای منفی دربارۀ موقعیت‌های بلاتکلیفی (نبود خیرباوری) هستند؛ باورهایی که زمینه‌ساز تفسیرهای تهدیدآمیز از موقعیت‌های مبهم‌ بوده و به بروز نشانه‌های عدم تحمل بلاتکلیفی می‌انجامند. این سازه در بُعد شناختی با تردید، نارضایتی از قضای الهی، نبود توکل و ضیق صدر همراه است. افراد برای مدیریت نگرانی، به راهبردهای ناسازگار و افراطی روی می‌آورند که ناکارآمدی آنها، چرخه‌ای از نگرانی را شکل می‌دهد که پیامدهایی مانند افکار منفی، کاهش عملکرد و علائم فیزیولوژیک اضطراب را در پی دارد. تبیین چرخۀ آسیب‌شناختی عدم تحمل بلاتکلیفی، نیازمند توجه به نقش مؤلفه‌های دینی و بهره‌گیری از مدلی مفهومی است که ابعاد شناختی، هیجانی و رفتاری این سازه را بر پایۀ آموزه‌های اسلامی تحلیل کند.
    References: 
    • قرآن کریم. ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی.
    • ابن‌شعبه‌ حرانی، حسن بن على (۱404ق). تحف العقول. قم: جامعۀ‌ مدرسین‌ حوزۀ‌ علمیۀ‌ قم‌. ‏
    • ابن‌فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. ‏
    • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الصادر‏. ‏
    • ارفعی، اصغر، بشارت قراملکی، رباب، قلی‌زاده، حسین و حکمتی، عیسی (1390). عدم تحمل بلاتکلیفی: مقایسۀ بیماران افسرده اساسی با بیماران ‏وسواسی ـ اجباری. دانشگاه علوم پزشکی تبریز، 33(5)، 17ـ22.
    • انجمن روان‌پزشکی امریکا (1400). راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی (‏DSM5‎‏). ترجمۀ فرزین رضاعی ‏و همکاران. تهران: ارجمند. 
    • بابایی طلاتپه، محمدباقر و شعبانی، شیوا (1394). عدم ابهام و کارآفرینی در اسلام. کنفرانس بین‌المللی مدیریت و کارآفرینی با ‏تأکید بر شرایط ‏اقتصاد مقاومتی.
    • تمیمی آمدی، عبدالواحد (۱4۱۰ق). غررالحکم و دررالکلم. قم: دار الکتاب الاسلامی. ‏
    • حاجی‌زاده‌، ابراهیم و اصغری، محمد (1390). روش‌ها و تحلیل‌های‌ آماری‌ با نگاه‌ به‌ روش‌ تحقیق‌ در ‏علوم‌ زیستی‌ و بهداشتی‌. تهران‌: جهاد دانشگاهی‌‏. 
    • حسینی، سهیلا، کراسکیان موجمباری، آدیس و فردوسی‌پور، عاطفه (1392). سهم پنج عامل اصلی شخصیت در پیش‌بینی تحمل ابهام. اندیشه و رفتار در روان‌شناسی بالینی، 8(30)، 17ـ26. 
    • جان‌‌بزرگی، مسعود (1394). اصول روان‌‌درمانی چندبعدی معنوی. پژوهش‌‌نامة روان‌شناسی اسلامی، 1(1)، 9ـ45. 
    • جان‌‌بزرگی، مسعود و غروی، سیدمحمد (1400). نظریه‌‌های نوین درمانگری و مشاوره (اصول، فنون و مطابقت‌‌های فرهنگی). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • جوادی‌‌ آملی، عبدالله (1386). تسنیم تفسیر قرآن کریم. تنظیم و ویرایش: علی اسلامی. قم: اسراء. 
    • داگاس، مایکل و رابیچاود، ملیسا (1403). درمان شناختی رفتاری برای اختلال اضطراب فراگیر. ترجمة ‏مهدی اکبری و دیگران. تهران: ارجمند. 
    • دیلمی، حسن بن محمد (1371). ارشاد القلوب. قم: الشریف الرضی. ‏
    • رابیچارد، ملیسا و داگاس، مایکل (1400). اختلال اضطراب فراگیر (کتاب کار)‏. ترجمة نیلوفر شکیب. تهران: ارجمند. 
    • رشتبری، علیرضا، دیبا، تینا، نصیری شرف، فریبا، ذوالقدری‌ها، احمد و ساعد، امید (1401). فقط می‌خواهم مطمئن باشم!: ویژگی‌های روان‌سنجی و نقش پیش‌بینی‌کنندگی مقیاس عدم تحمل بلاتکلیفی. روان‌شناسی و روان‌پزشکی شناخت، ۹(۵)، ۱۰۱ـ۱۱۴.
    • شریف الرضی، محمد بن حسین (1385). نهج‌البلاغه. ترجمه: محمد دشتی. قم: مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین. 
    • ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1362). الخصال. قم: جامعۀ‌ مدرسین‌ حوزۀ‌ علمیۀ‌ قم‌. 
    • ‏ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1403ق). معانی الأخبار. تحقیق: على‌اکبر غفاری. قم: جامعۀ‌ مدرسین‌ حوزۀ‌ علمیۀ‌ قم‌.‏
    • صنعت‌نگار، سارا، بهرامی احسان، هادی، اخوت، احمدرضا و جان‌بزرگی، مسعود (1396). معناشناسی اختلال «اضطراب فراگیر» از دیدگاه قرآن کریم. مطالعات اسلام و روان‌شناسی. 11(20)، 89ـ115.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (١٣٧٤). ترجمۀ المیزان‌ فی تفسیر القرآن. ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی‌. قم‌: جامعۀ‌ مدرسین‌ حوزۀ‌ علمیۀ‌ قم‌. 
    • طباطبایی‌، سیدمحمدکاظم‌ (1390). منطق‌ فهم‌ حدیث‌. قم‌: ‌ مؤسسۀ‌ آموزشی‌ و پژوهشی‌ امام‌ خمینی. 
    • طوسی، محمد بن حسن‏ (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار الاحیاء التراث. ‏
    • ‏طوسی، محمد بن حسن‏ (1414ق). الامالی. قم: دار الثقافه. ‏
    • فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). العین. قم: هجرت. 
    • قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. 
    • قمی، علی بن ابراهیم (1404ق). تفسیر قمی. قم: دار الکتاب. 
    • کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. قم: دار الحدیث. 
    • لیهی، رابرت، هولند، استفان ج. و مک‌گین، لاتاک (1403). مداخلات و طرح‌های درمانی برای افسردگی و اختلال‌های اضطرابی. ترجمۀ هدی اکبری و دیگران. تهران: ارجمند. 
    • مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد ‏اسلامی‌. 
    • مفضل بن عمر جعفی (بی‌تا). توحید مفضل. قم: مکتبة الداوری. 
    • مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
    • موسوی‌‌نیا، رویا، گلزاری، محمود و برجعلی، احمد (1393). اثربخشی آموزش تحمل بلاتکلیفی به شیوۀ شناختی رفتاری بر اختلال اضطراب فراگیر. روان‌شناسی کاربردی، دوره هشتم، 3، 7ـ23.
    • نورعلیزاده میانجی، مسعود (1395). شخصیت متعالی و سلامت روانی در پرتو خداآگاهی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی و پژوهشکدۀ باقرالعلوم(ع). 
    • نورعلیزاده میانجی، مسعود (1۴۰۲). روش مدل‌یابی مفهومی از متون اسلامی: با تأکید بر سازه‌های روان‌شناختی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • نیکزاد، محمدجواد (1401). الگوی تحمل بلاتکلیفی بر اساس منابع اسلامی. قم: دانشگاه معارف اسلامی. 
    • ورّام، مسعود بن عیسی (1410ق). مجموعه ورّام (تنبیه الخواطر و نزهة النواظر). قم: مکتبة الفقیه‌. 
    References: 
    • Beck, J. (2015). How Uncertainty Fuels Anxiety. The Atlantic. 
    • Budner, Stanley (1962). Intolerance of ambiguity as a personality variable. Journal of Personality, 30(1), 29-50. doi. org/10. 1111/j. 1467-6494. 1962. tb02303. x
    • Buhr, K. & Michel, J Dugas (2006). Investigating the construct validity of intolerance of uncertainty ‎and its unique relationship with worry. Journal of Anxiety Disorders, 20, (2), 222-236. ‎ doi: 10. 1016/j. janxdis. 2004. 12. 004. 
    • Captari, L. E., Hook, J. N., Hoyt, W. T., Davis, D. E., McElroy-Heltzel, S. E., Worthington, E. L. J. r. (2018). Integrating clients’ religion and spirituality within psychotherapy: A comprehensive meta-analysis. J Clin Psychol, 74(11), 1938-1951. Doi: 10. 1002/jclp. 22681. 
    • Dugas, M. J., Gosselin, P. & Ladouceur, R. (2001). Intolerance of uncertainty and worry: Investigating specificity in a nonclinical sample. Cognitive Therapy and Research, 25(5), 551-558. DOI: 10. 1023/A: 1005553414688.
    • Dugas, M. J. & et al (2005). Further ‎validation of a cognitive-behavioral model of generalized anxiety ‎disorder: Diagnostic and symptom specificity. Journal of Anxiety ‎Disorders, 19(3), 329-343. doi: 10. 1016/j. janxdis. 2004. 02. 002. 
    • Freeston, M. H., Rhéaume, J., Letarte, H., Dugas, M. J. & Ladouceur, R. (1994). Why do people ‎worry?. Personality and Individual Differences, 17(6). doi. org/10. 1016/0191-8869(94)90048-5. 
    • Grenier, S. & et al (2005). Intolerance of uncertainly and intolerance of ambiguity: similarities and differences. Personality and Individual Differences, 39, 593-600. doi. org/10. 1016/j. paid. 2005. 02. 014. 
    • Howell, A. N., Carleton, R. N., Horswill, S. C., Parkerson, H. A., Weeks, J. W., Asmundson, G. J.G. (2019). Intolerance of uncertainty moderates the relations among religiosity and motives for religion, depression, and social evaluation fears. Journal of Clinical Psychology, 75(1), 95-115. Doi:  10. 1002/jclp. 22691. 
    • Ladouceur, R. & et al (2000). Experimental manipulation of intolerance of uncertainty: A study of a theoretical model of worry. Behaviour Research and Therapy, 38(9), 933-941. doi: 10. 1016/s0005-7967(99) 00133-3. 
    • McLain, D. L. & et al (2015‏‎). Ambiguity tolerance in organizations: ‎Definitional clarification and perspectives on future research. Frontiers in Psychology, 6, ‎‏1-7. doi. org/10. 3389/fpsyg. 2015. 00344.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nikzad, Mohammad Javad, Nouralizadeh Mianaji, Masuod, Jodeiri, Jafar. (2026) The pathological cycle of intolerance of uncertainty: Presenting a conceptual model with an Islamic approach. Ravanshenasi Wa Din, 19(2), 47-71 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2026.5003122.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad Javad Nikzad; Masuod Nouralizadeh Mianaji; Jafar Jodeiri."The pathological cycle of intolerance of uncertainty: Presenting a conceptual model with an Islamic approach". Ravanshenasi Wa Din, 19, 2, 2026, 47-71

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nikzad, M, Nouralizadeh Mianaji, M, Jodeiri, J.(2026) 'The pathological cycle of intolerance of uncertainty: Presenting a conceptual model with an Islamic approach', Ravanshenasi Wa Din, 19(2), pp. 47-71

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nikzad, M, Nouralizadeh Mianaji, M, Jodeiri, J. The pathological cycle of intolerance of uncertainty: Presenting a conceptual model with an Islamic approach. Ravanshenasi Wa Din, 2026; 19(2): 47-71