Ravanshenasi Wa Din, Volume 19, Issue 3, No 75, Year 2026, Pages 155-173
The Power of ingenuity in Avicenna’s Thought: A Conceptual–Cognitive Analysis of Levels of Rational Processing and Its Implications for Explaining Genius.”
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Mahmoud Khaliliyan Shalamzari
/ Assistant Professor, Department of Psychology, Shahid University. / mahmood.20959@yahoo.com
/ Assistant Professor, Department of Psychology, Shahid University. / mahmood.20959@yahoo.comMahmoud saidiy / Associate Professor, Department of Philosophy, Shahid University / M.saidiy@yahoo.com
/ Associate Professor, Department of Philosophy, Shahid University / M.saidiy@yahoo.com 10.22034/ravanshenasi.2026.5004159⏳
Abstract:
Despite advances in experimental findings, contemporary research in the field of genius and advanced cognitive functions still faces shortcomings—such as insufficient attention to philosophical explanations and to the analysis of the fundamental perceptual structures of the mind of the gifted. This article aims to re-examine the concept of “power of ingenuity” (quwwat al-dhakā’) in Avicenna’s thought and to explain its capacity for enriching discussions in cognitive psychology. The study was conducted using a qualitative approach and the method of conceptual–interpretive analysis. Relevant concepts concerning the degrees of perception were extracted from Avicenna’s principal works and then interpreted within the framework of contemporary theoretical perspectives. The findings indicate that acquired knowledge has stages of sense, imagination, and estimation (as well as illusion), culminating in rational cognition. Within the rational level, three distinct stages—thinking (fikr), intuition (ḥads), and ingenuity (dhakā’)—are differentiated from one another. Fikr is presented as step-by-step syllogistic reasoning; ḥads as the immediate apprehension of the middle term; and dhakā’ as the highest level of inference, characterized by a more “sacred”/spiritually infused disposition that operates with greater speed and compression, enabling the integrated grasp of causal relations and the outcomes of multiple syllogisms. Comparative analysis suggests that ingenuity (dhakā’) can be understood as a form of highly efficient, integrated, and low cognitive-load processing. Its source is further explained in terms of three modalities: innate, acquired, and a combined form, with the highest level emerging through the interaction of initial aptitude and cognitive development. Overall, the study shows that revisiting the concept of dhakā’ can provide a theoretical framework for understanding advanced levels of learning and cognitive efficiency, and can create a conceptual bridge between the Islamic philosophical tradition and modern cognitive science. Such a framework may help develop richer theoretical models for the study of genius and for advanced education.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :قوة ذکاوت در اندیشة ابن‌سینا: تحلیلی مفهومی ـ شناختی از سطوح پردازش عقلانی و دلالت‌های آن در تبیین نبوغ
Abstract:
پژوهش‌های معاصر در حوزة نبوغ و کارکردهای شناختی پیشرفته علی‌رغم پیشرفت‌های تجربی، با کاستی‌هایی همچون کم‌توجهی به تبیین‌های فلسفی و تحلیل ساختارهای ادراکی بنیادین ذهن نابغه مواجه‌اند. هدف این مقاله بازخوانی مفهوم «قوة ذکاوت» در اندیشة ابن‌سینا و تبیین ظرفیت آن برای غنی‌سازی مباحث روان‌شناسی شناختی است. پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مفهومی ـ تفسیری انجام شد و مفاهیم مرتبط با مراتب ادراک از آثار اصلی ابن‌سینا استخراج و در چارچوب نظریه‌های جدید تفسیر گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که شناخت حصولی دارای مراتب حسی، خیالی، وهمی و عقلی است و در مرتبة عقلانی سه سطح «فکر»، «حدس» و «ذکاوت» از یکدیگر متمایز می‌شوند. فکر به‌عنوان استدلال قیاسی گام‌به‌گام، حدس به‌مثابة ادراک ناگهانی حد وسط، و ذکاوت به‌عنوان عالی‌ترین سطح استنباط معرفی می‌شود که با خمیرمایه‌ای قدسی با سرعت و فشردگی بیشتر، روابط علّی و نتایج چندین قیاس را به‌صورت یکپارچه درک می‌کند. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد ذکاوت را می‌توان با نوعی پردازش بسیار کارآمد، یکپارچه و کم‌بار شناختی متناظر دانست. همچنین منشأ آن در سه صورت ذاتی، اکتسابی و ترکیبی تبیین می‌شود که مرتبة برتر آن در تعامل استعداد اولیه و پرورش شناختی شکل می‌گیرد. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که بازخوانی مفهوم ذکاوت می‌تواند چارچوبی نظری برای فهم سطوح پیشرفته یادگیری و کارآمدی شناختی فراهم آورد و پلی مفهومی میان سنت فلسفی اسلامی و مباحث نوین علوم شناختی ایجاد کند. چنین چارچوبی می‌تواند به توسعة مدل‌های نظری غنی‌تر در مطالعة نبوغ و آموزش پیشرفته یاری رساند.
Keywords:
References:
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۲۶ق). تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات. بیروت: دار العرب.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۶۳). المبدأ و المعاد. تصحیح: عبدالله نورانی. تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۱). المباحثات. تحقیق: محسن بیدارفر. قم: بیدار.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۵). الاشارات و التنبیهات. قم: البلاغه.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۷۹). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۳۸۳). رساله در حقیقت و کیفیت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات. تصحیح: موسی عمید. همدان: دانشگاه بوعلی‌سینا.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۰ق). رسائل. تصحیح: محسن بیدارفر. قم: بیدار.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۴ق‌الف). التعلیقات. تحقیق: عبدالرحمن بدوی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۴ق‌ب). الطبیعیات من کتاب الشفاء. تحقیق: سعید زائد. قم: مرعشی نجفی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۴ق‌ج). المنطق من کتاب الشفاء. تحقیق: سعید زائد. قم: مرعشی نجفی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۱۷ق). النفس من کتاب الشفاء. تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی. قم: مرکز الاعلام الاسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۱۸ق). الهیات من کتاب الشفاء. تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی. قم: مرکز الاعلام الاسلامی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۹۵۳). رسائل. تحقیق: ضیاء حلمی. استانبول: دانشکدة ادبیات.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۲۰۰۵). القانون فی الطب. بیروت: دار احیاء تراث العربی.
- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۲۰۰۷). رساله فی النفس و بقاءها و معادها. تحقیق: فؤاد الاهوانی. پاریس: دار بیلیبون.
- ارسطو. (بی‌تا). فی النفس. تصحیح: عبدالرحمن بدوی. قم: دار القلم.
- فارابی، ابونصر (۱۴۰۵). الجمع بین رأی الحکیمین. تحقیق: البیر نصری نادر. تهران: دانشگاه الزهرا(س).
References:
- Albett, R. S. (1969). Genius: Present-day status of the concept and its implications for the study of creativity and giftedness. American Psychologist, 24(8),743-753.
- APA College Dictionary of Psydfology. 1st ed. American Psychological Association, 2009. Genius, P. 457.
- Araújo Filho, W. D., & Silva, F. (2020). INTELLIGENCE, TALENT AND GENIUS. International Journal of Research -GRANTHAALAYAH, 8(7), 313-317.
- Ball, L. C. (2014). The genius in history: Historiographic explorations. In D. K. Simonton (Ed.), The Wiley handbook of genius (p. 3-19). Wiley Blackwell.
- Beilock, S. L. & Carr, T. H. (2005). When high-powered people fail: working memory and “choking under pressure” in math. Psychological science, 16(2), 101-105
- Borter, N., Schlegel, K. & Troche, S. J. (2023). How Speededness of a Reasoning Test and the Complexity of Mental Speed Tasks Influence the Relation between Mental Speed and Reasoning Ability. Journal of Intelligence, 11(5), 89
- Cai, Y., Li, Y. & Tang, R. (2023). Development of a theoretical construct for teacher expertise in the Chinese context and identification of its components: A mixed-methods study. Frontiers in psychology, 14, 1121109.
- Cassandro V. J. & Simonton D. K. (2003). CREATIVITY AND GENIUS. Corey. in Keyes, C. L. M., & Haidt, J. (Eds.). Flourishing: Positive psychology and the life well-lived. Washington, DC: (p. 163-183), American Psychological Association.
- Corbin, H. & Trask, W. R. (1988). Avicenna and the visionary recital (Mythos Series). Princeton University Press.
- Deng, L., Zhou, Y. & Broadbent, J. (2024). Distraction, multitasking and self-regulation inside university classroom. Educ Inf Technol, 29, 23957-23979.
- Encyclopaedia Britannica. (2026). Retrieved from https://www.britannica.com/science/genius-psychology
- Evans, J. S. (2008). Dual-processing accounts of reasoning, judgment, and social cognition. Annual review of psychology, 59, 255-278.
- Fidelis, A., Moreira, A. C. & Vit´oria, A. (2024). Multiple perspectives of spiritual intelligence: A systematic literature review. Social Sciences & Humanities Open, 9, Article 100879.
- Germann, Nadia (2011). Avicenna and afterwards. In John Marenbon (ed.), The Oxford Handbook to Medieval Philosophy. Oxford Up. p. 83.
- Gutas, D. (2022). Avicenna and the Aristotelian tradition: Introduction to reading Avicenna’s philosophical works (Vol. 4). Brill.
- Judd, N., Aristodemou, M., Klingberg, T. & Kievit, R. (2024). Interindividual Differences in Cognitive Variability Are Ubiquitous and Distinct From Mean Performance in a Battery of Eleven Tasks. Journal of cognition, 7(1), 45.
- Kaufman, S. B. (2007). Genius. In C.R. Reynolds & Fletcher-Janzen, E. (Eds). Encyclopedia of Special Education (3rd ed.). New York, NY: Wiley.
- Lizzini, O. (2024). Ibn Sina’s metaphysics. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 Edition).
- Löffler, C., Frischkorn, G. T., Hagemann, D., Sadus, K. & Schubert, A. L. (2024). The common factor of executive functions measures nothing but speed of information uptake. Psychological research, 88(4), 1092-1114.
- Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370-396.
- Maslow, A. H. (1954). Motivation and personality. New York: Harper & Row.
- McGinnis, J. (2024). Ibn Sina’s natural philosophy. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 Edition).
- Nasr, S. H. (1974). Al-Biruni vs. Avicenna in the bout of the century: two geniuses aged 24and 17debate the nature of the universe. The UNESCO Courier, 27-29.
- Nasr, S. H. (2006). Islamic philosophy from its origin to the present: Philosophy in the land of prophecy. State University of New York Press.
- Runco, M. A., & Albert, R. S. (2010). Creativity research: A historical view. In J. C. Kaufman & R. J. Sternberg (Eds.), The Cambridge handbook of creativity (p. 3-19). Cambridge University Press.
- Shen, Y. (2025). Distractions in digital reading: a meta-analysis of attentional interference effects. Frontiers in psychology, 16, 1671214
- Sheppard, L. D., & Vernon, P. A. (2008). Intelligence and speed of information-processing: A review of 50 years of research. Personality and Individual Differences, 44(3), 535-551.
- Simonton, D. K. (1988). Galtonian genius, Kroeberian configurations, and emulation: A generational time-series analysis of Chinese civilization. Journal of Personality and Social Psychology, 55(2), 230-238.
- Simonton, D. K. (1999). Origins of genius: Darwinian perspectives on creativity. Oxford University Press.
- Simonton, D. K. (2009). Genius 101. Springer Publishing Company.
- Simonton, D. K. (2016). Genius and creativity. In H. S. Friedman (Ed.), Encyclopedia of mental health (Vol. 2, p. 20-27). Elsevier.
- Starr, S. Frederick. (2023). The Genius of their Age: Ibn Sina, Biruni, and the Lost Enlightenment. Oxford University Press
- Suh, J. K., Hand, B., Ercan-Dursun, J., Sahin, E., & Fulmer, G. (2024). Exploring the Complexity of Adaptive Teaching Expertise within Knowledge Generation Environments. Education Sciences, 14(4), 415.
- Terman, L. M. (1916). The measurement of intelligence. Project Gutenberg.
- Terman, L. M. (1940). Psychological approaches to the biography of genius. Science, 92(2388), 293-301.
- Wikipedia contributors. (2026). Genius. In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Genius
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Khaliliyan Shalamzari, Mahmoud, saidiy, Mahmoud. (2026) The Power of ingenuity in Avicenna’s Thought: A Conceptual–Cognitive Analysis of Levels of Rational Processing and Its Implications for Explaining Genius.”. Ravanshenasi Wa Din, 19(3), 155-173 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2026.5004159.
Mahmoud Khaliliyan Shalamzari; Mahmoud saidiy."The Power of ingenuity in Avicenna’s Thought: A Conceptual–Cognitive Analysis of Levels of Rational Processing and Its Implications for Explaining Genius.”". Ravanshenasi Wa Din, 19, 3, 2026, 155-173
Khaliliyan Shalamzari, M, saidiy, M.(2026) 'The Power of ingenuity in Avicenna’s Thought: A Conceptual–Cognitive Analysis of Levels of Rational Processing and Its Implications for Explaining Genius.”', Ravanshenasi Wa Din, 19(3), pp. 155-173
