روان شناسی و دين

مقدمه
آرامش، گمشدة دیروز و امروز انسان است. در متون دینی، به‌ویژه قرآن و روایات اهل‌بیت ؟عهم؟ این امر جایگاه مهمی دارد؛ به‌گونه‌اي‌که شاه‌بیت دین، یعنی ایمان، از ریشۀ أمن به‌ معناي آرامش گرفته شده است. بشر امروز با خلأ معنویت و فقدان آرامش دست‌وپنجه نرم می‌کند و براي رسیدن به این گمشده، به هر وسیله‌اي دست می‌زند. رشد عرفان‌هاي کاذب و نوظهور، مصرف روز افزون مواد مخدر و قرص‌هاي آرام‌بخش، تولید و تکثیر کتاب‌ها و نرم‌افزارهاي روان‌شناختی، همگی دلیل روشنی بر این سرگشتگی و احساس فقر و نیاز است (هاشمی علی‌آبادی، 1394). نگرانی و تشویش در زندگی بشر، حضوري چشمگیر دارد. زمانی نیست که بشر در حالتی از تشویش و اضطراب نباشد؛ به‌گونه‌اي‌که برخی آن را ذاتی دنیا و بشر دانسته‌اند‌. در اشعار فرزانگان فارسی سخن از همراهی نیش و نوش، گل و خار و تلخ و شیرین شده است. هرکس به‌طور طبیعی در طول زندگی با نگرانی و تشویش بسیاري روبه‌رو شده است. فراوانی این موضوع آن‌چنان بالاست که به‌عنوان یکی از مسائل دائمی بشر در آمده است؛ ازاین‌رو نه‌تنها روان‌شناسان، بلکه دانشمندان علوم و رشته‌هاي دیگر همواره براي آن اهمیت خاصی قائل شده‌اند‌؛ زیرا تأثیرات منفی و مخرب این حالت در همۀ ابعاد فردي و اجتماعی بشر ظهور می‌کند و امنیت اجتماعی و سیاسی دولت‌ها و جوامع را به‌ خطر می‌افکند. گاه مسئلۀ فقدان آرامش فردي در جوامع به‌عنوان یک پدیدۀ اجتماعی گسترده خودنمایی می‌کند و بحران شدیدي را می‌آفریند (منصوری، 1396).
آرامـش، اسـم مصـدر از آرمیـدن اسـت که در لغـت بـه معنـی حالتـی نفسـانی همـراه بـا آسـودگی و ثبـات اسـت و در اصطـلاح در برابـر اضطـراب و دلهـره بـه‌کار مـی‌رود؛ همچنیـن بـه صفـت قلبـی خـاص نیـز (آسـودگی خاطر، ثبـات و طمأنینه) گفتـه می‌شـود (دهخدا، 1377، ص198). در فرهنـگ فارسـی معیـن، آرامـش بـه معنـای آرامیدن، وقار و سـنگینی، فراغت و آسـایش، صلح و آشـتی، ایمنـی و امنیـت، خـواب انـدک و سـبک آمـده اسـت کـه تقریبـاً هـرکـدام از اینهـا را می‌تـوان مصادیقـی از آرامش دانســت. در کتاب مفردات، واژۀ «امن» و «امنیت» در اصل به معنی آرامش ‌نفس و از بین ‌رفتن ترس آمده است و مفهوم آرامش در آیات از واژگانی مثل امن (انعام: ۸۲)، اطمینان (رعد: 28)، سکینه (فتح: ۴)، سکن (توبه: ۱۰۳) و جملاتی مانند ربط قلوب (کهف: 14)، نفی خوف و حزن (فصلت: 30) و تثبیت فؤاد (هود: ۱۲۰) قابل استفاده است. اگرچه مسئلۀ اضطراب و فشار رواني در همۀ زمان‌ها وجود داشته، اما در دوران کنوني به خاطر پيشرفت‌هايي که از لحاظ مادي در زندگي بشر اتفاق افتاده و عواطف انسان‌ها را غالباً تحت تأثير خود قرار داده، نمايان‌تر است. تلاش و فعاليت شبانه‌روزي انسان‌ها در عرصه‌هاي مختلف فردي و اجتماعي در طول تاريخ، متوجه همين نکته بوده است که چه بايد کرد تا اضطراب و نگراني از قلمرو حيات و زندگي فردي و اجتماعي انسان‌ها رخت بر بندد. بدين جهت نظرات و ديدگاه‌هاي متفاوتي ارائه گشته است. در اين ميان ديدگاه قرآن از اهميت خاصي برخوردار است؛ زيرا قرآن کريم تمام آنچه را که بشر براي هدايت و سعادت و رسيدن به آرامش نياز داشته دربر دارد و شامل کامل‌ترين نسخه‌ها براي آرامش روح و روان انسان است. برای مثال در آیۀ‌ 30 سورۀ فصلت، خداوند می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاّ تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ»؛ بی‌تردید کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست؛ سپس [در میدان عمل بر این حقیقت] استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند [و می‌گویند:] مترسید و اندوهگین نباشید و شما را به بهشتی که وعده می‌دادند، بشارت باد. لذا در اين مقاله نظر و ديدگاه قرآن کريم پيرامون عوامل تسکين و آرامش روان بيان مي‌گردد. قرآن کریم بزرگ‌ترین معجزۀ پیامبر اکرم ؟ص؟ است که براي هدایت بشریت آمده است. این کتاب آسمانی، کامل‌ترین نسخه براي آرامش روح و روان انسان‌هاست؛ ازاین‌رو این تحقیق با هدف شناسایی و تبیین عوامل مؤثر در دستیابی به آرامش درونی از منظر قرآن کریم انجام شده است. ما در این تحقیق برآنیم تا با نگاهی دقیق، دیدگاه قرآن را نسبت به آرامش درونی مورد بررسی قرار دهیم؛ بنابراین در این تحقیق به‌ دنبال پاسخ‌دهی به دو پرسش به شرح ذیل هستیم:
1. عوامل آرامش روانی از منظر قرآن کریم چیست؟
2. مصداق‌ها، ابعاد تأثیرگذار و روش‌های تحقق هریک از عوامل آرامش روانی از منظر قرآن چیست؟
پیشینه
طاهری خرامه (1403) در پژوهشی با عنوان «توکل و خودمراقبتی معنوی: راهنمایی برای بهزیستی»، بیان می‌دارد توکل به خداوند از مفاهیم کلیدی در ادیان الهی، تأثیری قابل ‌توجه بر سلامت روانی و معنوی انسان دارد. این مفهوم که بر اعتماد کامل به ارادۀ الهی و واگذاری امور به خداوند تأکید دارد، می‌تواند عاملی مؤثر در ایجاد آرامش درونی و تقویت توانایی فرد برای مواجهه با مشکلات زندگی باشد. توکل، افزون بر اینکه پایه‌ای برای ایمان و امید است، با کاهش استرس، اضطراب، افسردگی و افزایش تاب‌آوری عاطفی و آرامش معنوی، نقشی مؤثر را در ارتقای کیفیت زندگی ایفا می‌کند. این نگرش معنوی، نه‌تنها به‌عنوان یک ابزار در خودمراقبتی معنوی، بلکه به‌عنوان راهکاری برای بهزیستی قابل ‌استفاده است.
عزیزپناه و همکاران (1403) در پژوهشی با عنوان «راهکارهای ارتقای سلامت روان از منظر قرآن و روایات»، به این نتیجه رسیدند که تمسک به قرآن و دین‌باوری به زندگی انسان‌ها معنا داده و از این طریق انسان به آرامش روانی دست می‌‌یابد. ایمان، خودشناسی، تقوا، صبر، استقامت و... از مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای سلامت روانی هستند که همگی آنها توسط خداوند متعال در قرآن کریم سفارش شده‌اند.
دانش‌نهاد و وکیلی (1402) در پژوهشی با عنوان «بررسی روایی قرآنی نقش سکوت و حوزه‌های سه‌گانة آن در نفی اضطراب و تحصیل آرامش»، به این نتیجه رسیدند که بسیاری از اضطراب‌‌ها و آشفتگی‌ها نتیجۀ کثرت ارتباط با بیرون است که تکنیک سکوت می‌تواند چنین ارتباطات از هم گسیخته را کنترل نماید و مقدمات آرامش را فراهم آورد. همچنین تکنیک سکوت علاوه بر نقش سلبی، نقش ایجابی نیز دارد و می‌تواند انسان را با رهنمون کردن به درون خود و ارتباط یافتن با خداوند از مسیر عبودیت به آرامش حقیقی دست یابد. علاوه ‌‌بر ‌این، حوزه‌های سه‌گانة تکنیک سکوت در برابر اموری همچون گناهان، امور لغو و بی‌‌فایده و امور بافایده قرار می‌گیرد. بر اساس آیات و روایات، سکوت علاوه بر اینکه با رفع عوامل بیرونی اضطراب و ناآرامی را از میان برمی‌دارد، نقشی بسزا در دستیابی به آرامش درون نیز دارد.
اصیل و تابان (1400) در پژوهشی با عنوان «جایگاه و عوامل آرامش در قرآن کریم و عرفان اسلامی»، به این نتیجه رسیدند که ایمان، تقوا و پرهیزگاری عامل اصلی آرامش و زمینه‌ساز آرامش فردی و اجتماعی و همچنین آرامش روح و روان فرد و جامعه می‌باشد. از سوی دیگر، «عرفان» طریقی است که با طی آن می‌توان به شناختی شهودی و حضوری از حقیقت و معرفت ناب به‌صورت بی‌واسطه نائل آمد و به پاسخی قطعی به نیازهای اساسی و پرسش‌های آدمی و آرامش و نشاط جاودانی حاصل از آن دست یافت.
فرجی و همکاران (1400) در پژوهشی با عنوان «راه‌های افزایش آرامش در قرآن و سبک زندگی اسلامی و تأثیر آن بر تربیت فرزندان»، بیان داشتند آرامش و طمأنینه از اساسی‌ترین نیازهای انسان است و تأکید ویژه‌ای در دین اسلام بر آن شده، و عوامل استرس‌زا و اضطـراب از مسائل و مشکلات اساسی و جدانشدنی جوامع بشری است و تبعات ناشی از آن باعث از بین رفتن آرامش بوده و از عوامل اصلی بیماری‌های جسمـی می‌باشد. امروز بشر از پدیده‌های مختلف خانوادگی و ناکامی‌ها در عذاب است و این در صورتی است که آسایش به‌دست‌آمده از پیشرفت تکنولوژی و فناوری، موجب کاهش ظرفیت و از بین رفتن عوامل آرامش انسان شده است. در چنین حالتی بهره‌مندی از خصوصیاتی که سبب افزایش آرامش می‌شود از التزامات افزایش آرامش، دارا بودن و عامل بودن به چنین خصوصیاتی می‌باشد که دارندگان آن از آرامش بیشتری برخوردارند. در قرآن هم به داشتن چنین صفاتی جهت رسیدن به آرامش سفارش شده است؛ پس پرداختن به چنین موضوعی در جهت رسیدن به آرامش اهمیت بسزایی دارد
شاهنده (1400) در پژوهشی با عنوان «نقش تربیتی ذکر و یاد خدا جهت دستیابی انسان به آرامش در قرآن و حدیث»، به این نتیجه رسید که یکی از دغدغه‌هایی که معمولاً در بین انسان‌ها وجود داشته و از نیازهای اساسی آنها محسوب می‌شود، کسب آرامش است. در دین اسلام مسائل اساسی دربارۀ انسان و آرامش او، مفهوم آرامش، مصادیق آرامش حقیقی، عوامل و راه‌های تحصیل آن و به‌تبع آنها تأثیر تربیتی ذکر خدا در کسب آرامش انسان طرح و تبیین شده است. آرامش حقیقی در پناه ذکر و یاد خداوند و به‌تبع آن در لوای توجه به مصادیق ذکر خدا به‌دست می‌آید. کسانی که از یاد خدا فاصله گرفته‌ و ارتباط کمتری با خداوند دارند، معمولاً در زندگی خود مضطرب و نگران بوده و مشوش به نظر می‌آیند. پژوهش پیش رو با روش تحلیلی ـ توصیفی درصدد بررسی نقش تربیتی ذکر و یاد خداوند در دستیابی انسان به آرامش حقیقی از منظر قرآن و حدیث است. چند موضوع مهم دربارۀ آرامش اعم از چیستی، چگونگی و مفهوم‌شناسی آرامش، مصادیق ذکر خداوند و راه‌های رسیدن به آرامش از منظر آیات و روایات و نقش تربیتی آنها در رسیدن به آرامش در این مقاله؛ از جمله تلاوت قرآن، اقامۀ نماز، ارتباط با اذکار و ادعیه، تسبیح و تنزیه الهی و ازدواج مورد واکاوی و بررسی قرار گرفته است.
حواسی ابدالانی (1399) در پژوهشی با عنوان «آرامش درونی در پرتو تربیت نفس و ارتباط با خالق از دیدگاه قرآن»، به این نتیجه رسید که رسیدن به آرامش درونی یکی از مهم‌ترین دلایل اعمال و رفتار شخص و ارتباط او با خدا، خود، جامعه و طبیعت و اشیاست که بنا بر میزان آگاهی و شناختش از علت این نیاز و منشأ دریافت آن، دست به دامان روش‌های مختلفی می‌شود. دلیل ناآرامی روح انسان جدایی او از اصل خویش، یعنی خداوند است و تا این رابطۀ مخلوق با خالق برقرار و اصلاح نشود، آرامش درونی حاصل نمی‌شود. بزرگ‌ترین و اصلی‌ترین مانع برای رسیدن به اصل وجودی خود، یعنی خداوند، نفس انسان است و تنها با تربیت صحیح آن می‌توان به آرامش واقعی رسید. در این تحقیق به روش‌های صحیح تربیت نفس: 1. تشویق و هدایت نفس (دین‌داری، دعا، ذکر)، قرآن و نماز (روزه، توکل، زکات، صبر)؛ 2. تنبیه و اصلاح نفس (توبه، تقوا، استعاذه، مراقبه و مدیریت زمان، فرو بردن خشم) از منظر آیات قرآن پرداخته شده است.
یافته‌های پژوهش هوشیاری و طیب‌حسینی (1397) با عنوان «بررسی تطبیقی “اطمینان و سکینه» در قرآن با «آرامش روانی و بهزیستی» در روان‌شناسی» نشان داد:‌ الف) واژۀ سکینه بهترین معادل برای آرامش روانی و اطمینان گویاترین معادل بهزیستی ‌روانی تشخیص داده شد؛ ب) همچنان ‌که در روان‌شناسی، بهزیستی ‌روانی نتیجۀ آرامش روانی و لازمۀ شکوفایی کامل انسان است، در فرهنگ قرآن نیز ذکر و یاد خدا مقدمۀ اطمینان است و اطمینان فراتر از سکینه و زمینۀ تکامل و بروز تمام استعدادهای الهی است؛ ج) اطمینان در فرهنگ قرآن اگرچه واژه‌ای عام و متعالی است، اما نزدیک‌ترین واژۀ قرآنی به‌اصطلاح روان‌شناختی بهزیستی روانی می‌باشد.
عیسی‌زاده (1397) در پژوهشی با عنوان «راهکارهای رفتاری برای دستیابی به آرامش از منظر قرآن»، بیان می‌دارد ناآرامی‌ها و نگرانی‌های انسان یا منشأ درونی دارند، مانند نوع نگرش، سستی ایمان، سرزنش وجدان، یا منشأ بیرونی دارند، نظیر عوامل رفتاری، حوادث طبیعی، فقر و محرومیت که مهم‌ترین توصیه‌های قرآن در دستیابی به آرامش و رفع آن نگرانی‌ها، راهکارهای رفتاری مانند عفو و گذشت، یاری نمودن محرومان و صبر و بردباری است.
از مجموعه‌ پژوهش‌های فوق که پیرامون مقولۀ آرامش درونی از منظر قرآن کریم صورت گرفته شده است، چنین برمی‌آید که در حال حاضر مفهوم‌پردازی جامعی از این مقوله وجود ندارد که در این پژوهش، این مهم را دنبال می‌کنیم.
روش پژوهش
در این نوشتار، پژوهشگر برای شناسایی و تبیین عوامل مؤثر در دستیابی به آرامش روانی از منظر قرآن کریم از روش تحلیل محتوای استقرایی با بهره‌گیری از نظام کدگذاری داده‌ها بهره برده است. در ادامه به تشریح این روش می‌پردازیم.
این پژوهش در قالب پارادایم کیفی و از نوع تحلیل محتوای استقرایی انجام شده است. طرح پژوهش، طرحی پیدایشی است؛ زیرا مؤلفه‌ها در حین انجام پژوهش مشخص می‌شود. جامعه و نمونۀ پژوهشی مصحف شریف قرآن کریم (ترجمۀ محسن قرائتی، 1396) است. رویکرد تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها، رویکرد توصیفی ـ تفسیری است. در اين پژوهش به‌منظور اعتبارسنجي از روش مسير مميزي استفاده شده است؛ به این صورت که پژوهشگر، مسیری را که طي كرده در اختيار خوانندگان پژوهش قرار مي‌دهد. روایی پژوهشی با استفاده از روش بازبینی به‌وسیلۀ اساتید علوم قرآنی انجام شد. در بازبینی صورت گرفته، دربارۀ جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها تبادل نظر شد. پایایی پژوهش نیز با استفاده از کدگذاری متن توسط 3 نفر ناشناس انجام شد. بر این اساس با توافق 90 درصد بین کدگذاران، ثبات نسبی تأیید گردید. روش جمع‌آوری داده‌ها در این پژوهش، اسنادی بوده است. در پژوهش کیفی، پژوهشگر هم به‌عنوان گردآورندۀ داده‌ها و هم به‌عنوان گویندۀ معنای داده‌ها ایفای نقش می‌کند (Maykut and Morehouse, 1994). روش تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در این پژوهش، روش تحلیل استقرایی بوده است. در روش استقرایی پژوهشگر با مقایسۀ مستمر داده‌ها به ساخت مفاهیم اقدام می‌کند؛ به ‌این صورت که با نگاه اجمالی به داده‌ها (در این پژوهش، آیاتی از قرآن مدنظر است که به نوعی به مفهوم آرامش و مشتقات آن اشاره دارد) زمینة سازواری داده‌ها، بررسی و به ساخت مفاهیم اقدام گردیده و هم‌زمان با ساخت مفاهیم نکات کلیدی مرتبط با موضوع پژوهش از متن به شیوۀ کدگذاری باز استخراج و کدهای مربوط به هر نکته مشخص می‌شوند. در مرحلۀ بعد با کنار هم قرار دادن نکات کلیدی و مقایسة مستمر دادة مفاهیم اولیه و به‌طور هم‌زمان مقوله‌های اولیه شکل گرفتند؛ سپس با استفاده از روش کدگذاری محوری مقوله‌های گزینشی مشخص می‌شوند. در مرحلۀ نهایی پژوهشگر با استفاده از شیوۀ کدگذاری گزینشی به استخراج مقوله‌های اصلی و مفهوم‌پردازی اقدام می‌کند. 
یافته‌های پژوهش
در خصوص پرسش اول مبنی‌بر اینکه مهم‌ترین عوامل اثربخش در دستیابی به آرامش درونی از منظر قرآن کریم کدام‌اند؟ پس از سه مرحلۀ کدگذاری بر روی آیات منتخب، یافته‌های ذیل حاصل گردید:
جدول 1: عوامل اثربخش در آرامش درونی
کدهای گزینشی    کدهای محوری    کدهای باز
یاد خدا    آرامش دل    «الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللهِ ۗ أَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد: 28)؛
آنها که به خدا ایمان آورده و دل‌هاشان به یاد خدا آرام می‌گیرد، آگاه شوید که تنها یاد خدا آرام‌بخش دل‌هاست.
هدایت‌یابی    خروج از بیم و غمگینی    «قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا ۖ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (بقره: 38)؛
گفتیم: همگی از آن [مرتبه و مقام] فرود آیید؛ چنانچه از سوی من هدایتی برای شما آمد، پس کسانی که از هدایتم پیروی کنند نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
پرهیزگاری    رهایی از غم و ترس    «يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي ۙ فَمَنِ اتَّقَىٰ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (اعراف: 35)؛
ای فرزندان آدم! چون پیامبرانی از جنس خودتان به سویتان آیند که آیاتم را بر شما بخوانند [به آنان ایمان آورید و آیاتم را عمل کنید]؛ پس کسانی که [از مخالفت با آنان] بپرهیزند و [مفاسد خود را] اصلاح کنند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
ایمان‌مداری    رهایی از ترس و غم    «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (بقره: 277)؛
مسلماً کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، و نماز را به پا داشتند، و زکات پرداختند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی [شایسته و مناسب] است، و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
عمل صالح    رهایی از هر نوع ترس و غم    «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (بقره: 277)؛
مسلماً کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، و نماز را به پا داشتند، و زکات پرداختند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی [شایسته و مناسب] است، و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
ولایت‌پذیری الهی    رهایی از ترس و اندوه    «أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (یونس: 62)؛
آگاه باشید! یقیناً اولیای الهی نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
تسلیم‌پذیری الهی    رهایی از ترس و غم    «بَلَىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (بقره: 112)؛
آری، کسانی که همه وجود خود را تسلیم خدا کنند درحالی‌که نیکوکارند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی شایسته و مناسب است، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می شوند.
نیکوکاری    رهایی از ترس و غم    «بَلَىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (بقره: 112)؛
آری، کسانی که همة وجود خود را تسلیم خدا کنند درحالی‌که نیکوکارند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی شایسته و مناسب است، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
انفاق    نترسیدن و غمگین نشدن    «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذًى ۙ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (بقره: 262)؛
کسانی که اموالشان را در راه خدا انفاق می کنند، سپس منت و آزاری به دنبال انفاقشان نمی‌آورند، برای آنان نزد پروردگارشان پاداشی شایسته و مناسب است، و نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.
مقام شهادت    رهایی از غم و ترس و دستیابی به شادمانی قلبی    «فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ» (آل‌عمران: 170)؛
درحالی‌که خدا به آنچه از بخشش و احسان خود به آنان عطا کرده شادمانند، و برای کسانی که از پی ایشانند و هنوز به آنان نپیوسته‌اند [و سرانجام به شرف شهادت نایل می‌شوند] شادی می‌کنند، که نه بیمی بر آنان است ونه اندوهگین می‌شوند.

همان‌طور که در جدول فوق مشخص گردید، 10 مقوله شامل یاد خدا، هدایت‌یابی، پرهیزگاری، ایمان‌مداری، عمل صالح، ولایت‌پذیری الهی، تسلیم‌پذیری الهی، نیکوکاری، انفاق و مقام شهادت تشکیل‌دهندۀ عوامل اثربخش در دستیابی به آرامش روانی از منظر قرآن کریم هستند.
پیرو یافته‌های پرسش اول پژوهش، در خصوص پرسش دوم مبنی‌بر اینکه روش‌های محقق‌سازی هرکدام از عوامل اثربخش در دستیابی به آرامش روانی در وجود آدمی از منظر قرآن کریم چیست؟ پس از سه مرحله کدگذاری بر روی آیات منتخب، یافته‌های ذیل حاصل گردید:
جدول 2: روش‌های تحقق عوامل اثربخش در آرامش درونی
کدهای گزینشی    کدهای محوری    کدهای باز
یاد خدا    روش‌های به ‌یاد خدا بودن    به‌جا آوردن بندگی خدا (طه: 14)
نماز خواندن (طه: 14)
    بهترین زمان‌های یاد خدا بودن    شب هنگام (آل‌عمران: 41)
صبحگاهان (آل‌عمران: 41)
بعد از انجام مناسک حج (بقره: 200)
هنگام رویارویی با دشمن (انفال: 45)
بعد از نماز (نساء: 103)
هدایت‌یابی    راه‌های پیمودن مسیر هدایت‌یابی    پذیرش دعوت الهی (بقره: 186)
ایمان به خدا (بقره: 186؛ اعراف: 158)
تمسک به خداوند (آل‌عمران: 101)
عمل به دستور جهاد (نساء: 68)
عمل به اندرزهای الهی (نساء: 68)
چنگ زدن به کتاب الهی (نساء: 175)
حفظ خود در مسیر الهی (مائده: 105)
پذیرش قلبی اسلام (انعام: 125)
پیروی از انبیای الهی (اعراف: 158)
پیروی از خدا و پیامبر (اعراف: 158)
انجام کارهای شایسته یا عمل صالح (یونس: 9)
درمان امراض دل و روح (یونس: 57؛ فصلت: 44)
عبرت از نابودی ملت‌های پیشین (طه: 128)
یاد خدا (نور: 36)
تسبیح خدا (نور: 36)
اطاعت از فرامین خدا و پیامبر (نور: 54)
انتخاب عقلانی سخن درست و حق (زمر: 18)
    وسیلۀ هدایت‌یابی    قرآن (بقره: 2 و 97؛ آل‌عمران: 138؛ اعراف: 52)
تورات (بقره: 53؛ مائده: 44 و 46)
انجیل (آل‌عمران: 4؛ مائده: 46)
آیات الهی (آل‌عمران: 103)
انبیای الهی (انبیا: 73؛ قصص: 45)
نور الهی (نور: 35؛ شوری: 52)
دلایل روشنی که از جانب پروردگار به بشر رسیده است (انعام: 157)
آیین ابراهیمی (انعام: 161)
    روش هدایت‌بخشی    آوردن مثال‌هایی از جانب پروردگار در قرآن (بقره: 26)
دعوت به انجام فرایض الهی (بقره: 185)
بصیرت‌آفرینی (اعراف: 203؛ قصص: 43)
فراخوانده شدن از سوی خدا برای دستیابی با سعادت و سلامت (یونس: 25)
دادن پند و اندرز از سوی خدا به مردم (یونس: 57)
روشنگری پدیده‌ها و مسائل انسانی به‌وسیلۀ آیات روشنگر (یوسف: 111؛ حج: 16)
یاری انسان از سوی خدا (اسرا: 97)
رهنمون‌های الهی (طه: 123)
دادن حکمت از سوی خدا به بندگان در قالب کتاب الهی (لقمان: 2 و 3)
اعطای علم الهی به بندگان از سوی خداوند متعال (سبا: 6)
تبیین آنچه انسان بایستی از آن پرهیز کند (توبه: 51)
    لوازم و پیش‌نیازهای هدایت‌پذیری    درک پیام الهی (بقره: 170)
طلب خشنودی خدا (مائده: 16)
ترس از پروردگار (اعراف: 154)
روی آوردن به خدا (شوری: 13؛ رعد: 27)
توبه به درگاه الهی (رعد: 27)
شکرگزاری از خداوند (نحل: 121)
پذیرش هدایت از سوی انسان به شکل داوطلبانه (مریم: 76)
اختیار انسان در هدایت‌پذیری (سجده: 13)
صبوری‌ورزی (سجده: 24)
تسلیم شدن در مقابل خدا (جن: 14)
پرهیزگاری    روش‌های رسیدن به تقوای الهی    پرستش خداوند (بقره: 21)
تدبر در آیات روشنگر الهی (بقره: 187)
توجه به نشانه‌های خلقت الهی از جمله شب‌وروز (یونس: 6)
عمل به آیات و دستورات الهی (بقره: 63)
روزه گرفتن (بقره: 183)
پیروی از راه مستقیم (انعام: 153)
پیروی از احکام و دستورات و فرامین الهی (اعراف: 171)
پاک ‌شدن از گناهان (توبه: 108)
صبوری (هود: 49)
پندگیری از مجازات الهی (بقره: 66)
هدایت و پندپذیری از قرآن (آل‌عمران: 138)
    پیش‌نیازهای پرهیزگاری    ایمان به خدا (بقره: 103)
خردورزی (مائده: 100)
ایمان‌مداری    عوامل تقویت ایمان    تقوای الهی پیشه ‌کردن (بقره: 278)، 
رهاسازی ربا (بقره: 278)، 
ترس ازخدا (آل‌‍‌عمران: 175)، 
تلاوت و شنیدن آیات خدا (انفال: 2) 
جهاد در راه خدا (حجرات: 15)
عمل صالح    انواع عمل صالح    امر به معروف و نهی از منکر (آل‌عمران: 114)
کارهای خیر (آل‌عمران: 114)
عمل به اندرزهای الهی (نساء: 66)
صدقه (نساء: 114)
اصلاح و آشتی میان مردم (نساء: 114)
ولایت‌پذیری الهی    پذیرش ولایت الهی    ولایت خداوند بر انسان مکفی است (نساء: 45)
تسلیم‌پذیری الهی    تنها کسی که بایستی در مقابلش تسلیم شد    خداوند (بقره: 132؛ یوسف: 101؛ آل‌عمران: 102)
نیکوکاری    مصادیق نیکی و نیکوکاری    نماز خواندن (بقره: 177)
ایمان (بقره: 177)
انفاق (آل‌عمران: 92)
پرداخت زکات (بقره: 177)
وفا به عهد (بقره: 177)
صبوری (بقره: 177)
راستگویی (بقره: 177)
پرهیزگاری (بقره: 177)
عمل طبق فرامین الهی (بقره: 229)
بخشش و گذشت (مائده: 13)
انفاق    شیوۀ صحیح انفاق    در راه خدا انفاق ‌کردن (بقره195، حدید10) 
طلب رضایت خداوند متعال (بقره: 265 و 273) 
استوار ساختن روح (بقره: 265)
مقام شهادت    شهادت‌طلبی    کشته‌ شدن در راه خدا (بقره: 154؛ آل‌عمران: 169)

به‌منظور پایایی و اعتباریابی یافته‌‌ها و نتایج نوشتار، ضریب توافق نمره‌گذاران برای واحدهای تحلیل تخصیص ‌داده ‌شده به مؤلفه‌ها، با بهره‌گیری از پنج تن از صاحب‌نظران صورت گرفت؛ به این ‌صورت که مؤلفه‌های مندرج در جدول فوق به صاحب‌نظران ارائه و دیدگاه ایشان در مورد هریک از مقوله‌ها، اخذ و لحاظ گردید. برای تحقق این مهم، پرسش‌نامۀ دوگویه مبنی‌بر موافق و مخالف بودن صاحب‌نظران حوزۀ علوم قرآن و حدیث با مؤلفه‌های حاصل ‌آمده در این پژوهش تنظیم و در اختیار پنج تن از متخصصان قرار داده شد. همچنین در پرسش‌نامۀ مذکور، مقابل هر مؤلفه‌، یک ستون مبنی‌بر ارائۀ نظرات اصلاحی و پیشنهادی به‌صورت بازپاسخ طراحی شد. نتایج پرسش‌نامه‌ها گویای توافق حداکثری (%98) متخصصان با مؤلفه‌های مورد نظر پژوهشگران بود و همچنین پیشنهادها و نکات اصلاحی ایشان در ترمیم و تقویت مؤلفه‌های پژوهش لحاظ گردید. 
بحث و نتیجه‌گیری
هدف پژوهش حاضر شناسایی و تبیین عوامل اثربخش در دستیابی به آرامش درونی، با تحلیل آیات قرآن کریم به‌عنوان مهم‌ترین منبع زمینه‌ساز تعلیم‌وتربیت اسلامی، با روش کدگذاری استقرایی داده‌ها بود. در پاسخ به این پرسش اصلی که مؤلفه‌های هویت‌ساز از منظر قرآن کریم کدام‌اند؟ تحلیل و کدگزاری استقرایی داده‌ها نشان داد، مطابق با جدول شمارۀ (1)، 10 مؤلفه شامل یاد خدا، هدایت‌یابی، پرهیزگاری، ایمان‌مداری، عمل صالح، ولایت‌پذیری الهی، تسلیم‌پذیری الهی، نیکوکاری، انفاق و مقام شهادت تشکیل‌دهندۀ عوامل اثربخش در دستیابی به آرامش درونی از منظر قرآن کریم هستند که بر اساس مقایسه و تجمیع کد بازها (آیات قرآنی) و کدهای محوری احصا گردید. 
چنانچه فراگیران در نظام تعلیم‌وتربیت و به‌طورکلی هر انسانی در یک جامعۀ اسلامی بخواهد به آرامش درونی دست یابد، لازم است مؤلفه‌های فوق در وجودشان رشد و تکوین یابد. در ادامه، به بسط و تبیین مؤلفه‌های فوق پرداخته می‌شود. 
در خصوص مؤلفۀ ‌یاد خدا، فرد یاد خدا را از صبحگاهان تا شامگاهان، در مصائب و شادی‌ها و همۀ امور روزمره از کوچک گرفته تا بزرگ، سرلوحۀ تمام اعمال خود قرار داده و در مقاطع مختلف از طول شبانه روز، زمانی را به تسبیح و عبادت الهی اختصاص داده و در این کار مداومت به‌ خرج دهند. دایرۀ بندگی خدا از انجام عبادات روزانه مثل نماز تا خدمت به خلق خدا، پرهیزگاری، نیکوکاری و تقویت بنیان‌های ایمان فردی امتداد دارد که لازم است فرد در این مسیر از هیچ کوششی دریغ نورزد. در این ‌خصوص، خداوند در آیۀ 41 سورۀ آل‌عمران می‌فرماید: «وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكَارِ»؛ پروردگارت را بسیار یاد کن و [او را] شامگاه و بامداد تسبیح گوی.
در تبیین مؤلفۀ هدایت‌یابی می‌توان اظهار داشت، در خصوص را‌ه‌های پیمودن مسیر هویت‌یابی، شایسته است فرد به تقویت ایمان قلبی و عمیق به خدا اقدام نماید؛ چراکه پذیرش دعوت الهی و ایمان به خدا، راه ورود به مسیر حیات طیبه و پیش‌نیاز سبک زندگی اسلامی است. همۀ لحظات زندگی همواره به خداوند و کتاب آسمانی متمسک و متوسل گردد و تمام تلاشش را بر نگهداشت خود در مدار الهی در همۀ شرایط به‌کار گیرد. لیستی از پند و اندرزهای الهی برآمده از قرآن و روایات تهیه شده و توسط فرد به‌کار گرفته شود. داستان‌های عبرت‌آموز مربوط به انبیا و سرگذشت پیشینیان تهیه و مطالعه گردد. فرد بر مدار عمل‌گرایی رفتار نماید؛ بدین معنی که آموزه‌های دینی و قرآنی تنها در حد حرف باقی نمانده و در رفتار و کردار خود نیز نشان دهد؛ به‌طوری‌که آنچه از فرد بروز داده می‌شود، مصداق عمل صالح باشد. همچنین حالات ناپسند روحی از جمله تکبر، حسد، ریا، حیله، استهزا و حرص را از خود دور ساخته و مقابل آنها ایستادگی کنند. عامل اوج‌گیری و ارتقای فرد در مسیر انسانیت، پیروی و عمل به فرامین الهی بوده و برعکس عامل سقوط و افول فرد در مسیر انسانیت، عدم پرهیز از نافرمانی الهی است؛ چنان‌که داستان آدم و حوا گویای همین موضوع است که نافرمانی ایشان سبب سقوط و عمل مجدد به فرامین الهی سبب بازگشت به نقطۀ ابتدایی انسانیت یا همان فطرت پاک برای ایشان گردید. در این‌ خصوص، خداوند در آیۀ 20 سورۀ طه می‌فرماید: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى»؛ و هرکس از هدایت من [که سبب یاد نمودن از من در همة امور است] روی بگرداند، برای او زندگی تنگ [و سختی] خواهد بود، و روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم.
در ارتباط با تبیین مؤلفه‌های مربوط به مقولۀ پرهیزگاری می‌توان گفت از دیدگاه قرآن کریم، یکی از مواردی که بایستی از روی پاکی و اخلاص بدان روی آورد، دین‌داری (اعراف: 29؛ زمر: 11؛ غافر: 14) و خداپرستی (زمر: 89؛ انعام: 79) است. قرآن کریم نشانه‌های دینی که برای خدا خالص شده است را شامل تسلیم ‌خدا ‌بودن (آل‌عمران: 83 و 85)، حق‌گرایی (نساء: 125 و 171)، دین‌داری تهی‌شده از هر نوع شرک (یونس: 105)، یکپارچه برای خداوند دین‌داری‌ کردن (انفال: 39) و حرکت در صراط مستقیم الهی (انعام: 161) می‌داند. منظور از صراط مستقیم در قرآن، مسیر امن، روشن و محکم الهی است که جزئیات آن از طریق پیامبران و کتب الهی در قالب دین به مردم ارائه شده است. راه رسیدن به صراط مستقیم از منظر قرآن شامل پرستش خداوند (آل‌عمران: 51؛ مریم: 36)، چنگ ‌زدن به کتاب آسمانی (نساء: 175)، قرار گرفتن در مدار الهی (انعام: 126)، پند گرفتن از آیات الهی (انعام: 126)، عدالت‌ورزی (انعام: 153)، حق‌گرایی (انعام: 53)، پیروری از آیین ابراهیمی (انعام: 161) و پذیرش دعوت الهی (مؤمنون: 73 و 74)، و مهم‌ترین مانع قرار گرفتن انسان در صراط مستقیم، شیطان (اعراف: 16) می‌باشد. لذا برای در امان‌ ماندن از شر توطئۀ شیطان در خروج از صراط مستقیم و به‌تبع آن دستیابی به تقوای الهی، بایستی انسان به خداوند و کتاب آسمانی تمسک جسته، دستورات و فرامین الهی را بدون کم و کاست اجرا نموده، حق‌گرا بوده و همواره رضایت و خواست الهی در انجام امور را ملاک عمل خود قرار داده و از افکار و انجام اموری که منتج به کفر، خشم الهی، استهزاگری بندگان خدا و گمراهی می‌شود، دوری جوید. در این ارتباط پروردگار در آیۀ 6 سورۀ یونس می‌فرماید: «إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ»؛ به یقین در رفت و آمد شب و روز و آنچه را خدا در آسمان‌ها و زمین پدید آورد، برای گروهی که همواره تقوا پیشه‌اند‌، نشانه‌هایی [بر توحید، ربوبیت و قدرت خدا] است.
در خصوص مقولۀ پیش‌نیازهای پرهیزگاری و مؤلفۀ تفکر، قرآن کریم مواردی که تفکر در آنها به فرد بصیرت و اندرز می‌دهد را شامل تأمل در آیات و نشانه‌های الهی (بقره: 73؛ آل‌عمران: 118)، نحوۀ آفرینش آسمان و زمین و چرخش شب و روز (بقره: 164؛ آل‌عمران: 90)، فلسفۀ هستی (آل‌عمران: 191)، شنوایی و بینایی انسان و سایر نعمات (انعام: 46) و تدبر در قرآن (نساء: 82؛ اسرا: 106) می‌داند. همچنین قرآن کریم مواردی که انسان‌ها نسبت بدان جهل دارند و نیاز است با عقل‌ورزی (اعراف: 199) جهل خود را نسبت به آنها از بین برده، شامل جهل نسبت به علم (بقره: 77)، توانمندی (بقره: 118) و تدبیر الهی (بقره: 142) می‌داند. لذا تأمل در مورد خالق هستی یک گذرگاه کلیدی برای دستیابی به تقوای است که بسبار در قرآن کریم بدان اشاره رفته است؛ چنان‌که خداوند در آیۀ 191 سورۀ آل‌عمران می‌فرماید: «وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النّارِ»؛ پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اند‌یشند، [و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند:] پروردگارا! این [جهان با عظمت] را بیهوده نیافریدی، تو از هر عیب و نقصی منزه و پاکی؛ پس ما را از عذاب آتش نگاهدار.
در خصوص مقولۀ ابعاد پرهیزگاری و مؤلفۀ پرهیز از محرمات، قرآن راه بخشیده‌ شدن فسق و گناهان فرد را شامل پیروی از فرامین الهی (آل‌عمران: 31)، بر پا داشتن نماز (مائده: 12)، پرداخت زکات (مائده: 12)، پرهیزگاری (مائده: 65)، توبه ‌کردن (اعراف: 153) و ایمان به خدا و پیامبران (مائده: 65؛ مائده: 12) می‌داند. لذا در جهت تقویت تقوای ‌الهی، لازم است فرد ابتدا دست از فسق و گناه کشیده و با عمل به فرامین الهی به تقویت ایمان قلبی و پرهیزگاری در خود بپردازد؛ همان‌گونه که خداوند در آیة 31 سورۀ آل‌عمران می‌فرماید: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ»؛ بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد و گناهان شما را بر شما ببخشايد و خداوند آمرزندۀ مهربان است.
در ارتباط با تبیین مؤلفه‌های مربوط به مقولۀ مشخصه‌های پرهیزگاران می‌توان گفت قرآن کریم لوازم برپایی نماز خوب را شامل مواظبت بر نماز (بقره: 238)، خاشعانه ‌نماز خواندن (بقره: 238)، ادای نماز در اوقات مشخص‌شده (نساء: 103) و برای رضای خدا نماز خواندن (انعام: 162) می‌داند؛ ازاین‌رو برای تقویت تقوای الهی در وجود آدمی، لازم است نماز با مشخصه‌های فوق ادا گردد. در جهت تقویت پرهیزگاری، بایستی فرد صفاتی از جمله صبوری، اهتمام به عمل، عزتمندی، ایمان قلبی را در خود پرورش دهد. در خصوص مؤلفۀ مغفرت‌طلبی، قرآن کریم از جمله مشمولین آمرزش الهی را مؤمنان (آل‌عمران: 17) و پرهیزگاران (آل‌عمران: 133) و روش طلب آمرزش را توبه‌ کردن (اعراف: 153)، ایمان ‌آوردن به خدا (اعراف: 153) و انجام عمل صالح (طه: 82) می‌داند. زمان مناسب استغفار نیز سحرگاهان (آل‌عمران: 17) دانسته شده است. خداوند در آیۀ 162 سورۀ انعام می‌فرماید: «قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»؛ بگو مسلماً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدای پروردگار جهانیان است.
در تبیین مؤلفۀ ایمان‌مداری، می‌توان گفت بایستی انسان همواره در مدار خواست و اراده و فرامین الهی گام برداشته، به خدا و قیامت ایمان قلبی و درونی داشته، شک و تردید به خدا که ریشه‌اش پندارهای بی‌اساس (نساء: 157)، علم ناکافی (نساء: 157) و بهانه‌جویی (مائده: 113) است را از خود دور نموده و از روی یقین خدا را یاد کند. ترس و تقوای الهی را ملاک عملش قرار داده، از منکراتی مثل خودنمایی و ربا، خود را رها ساخته و از کافران و هر آنچه غیر‌خداست دوری جوید؛ ازاین‌رو تمرکز برنامه‌ریزان آموزش دینی بایستی بر ایجاد و تقویت ایمان قلبی در فراگیران باشد. در آیة 157 سورة نساء آمده است: «وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً»؛ و کسانی که دربارة او اختلاف کردند، نسبت به وضع و حال او در شک هستند، و جز پیروی از گمان و وهم، هیچ آگاهی و علمی به آن ندارند، و یقیناً او را نکشتند.
در تبیین مؤلفة عمل‌گرایی به شیوة الهی، باید گفت عمل انسان نمودی از تشخص و هویت وی است. درحقیقت تکیه ‌گاه تعلیم‌وتربیت اسلامی، عمل است. اسلام انسان را متوجه می‌کند که سرنوشت او را عمل تعیین خواهد کرد. هر عمل نیز در فرایند انجام آن، سه ویژگی دارد: خوب بودن عمل، نیت خالص داشتن و مراقبت از کیفیت عمل؛ یعنی عمل بیش از آنکه به‌اندازه و مقدار آن مربوط باشد، به کیفیت و چگونگی آن ارتباط دارد (دین‌پرور و جمعی از نویسندگان، 1394). انجام اصولی و دقیق امور نشان از قدرت طراحی و برنامه‌ریزی فرد و توان وی در اجرایی کردن و عملیاتی نمودن برنامه‌های طراحی‌شده است. عمل متفکرانه نیز مؤید این حقیقت است که عمل و کنش انسان مبتنی‌بر اهداف، معیارها و اصول خاصی است و بدون هدف و بی‌برنامه نیست. بنابراین در تعلیم‌وتربیت اسلامی، عمل‌گرایی با این مشخصات یکی از مؤلفه‌های اساسی هویت است. این مؤلفة هویت با تعریف هویت از منظر مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم تربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران، از این جهت که هویت حاصل تلاش و توفيق شخص است و آدمی با ایمان و تکوین اراده و تصمیم معطوف به عمل، به‌تدريج هويتش شكل مي‌گيرد، هم‌معناست.
در خصوص مؤلفة انفاق‌گری، قرآن کریم افرادی که انفاق ایشان پذیرفته نمی‌شود را شامل منافقان (توبه: 54) و فاسقان (توبه: 53) برمی‌شمرد. دلیل این امر را نیز آفاتی می‌داند که انفاق را باطل می‌سازد که عبارت‌اند از: منت ‌گذاشتن بر سر انفاق ‌شونده (بقره: 262ـ264)، آزار رساندن به انفاق ‌شونده (بقره: 262ـ264)، خودنمایی ‌کردن (بقره: 264)، انفاق از روی بی‌ایمانی (بقره: 264)، انفاق از چیزهای ناپاک (بقره: 267)، بخل‌ ورزیدن (آل‌عمران: 180)، کافر بودن به خدا و پیامبر (توبه: 54)، انفاق از روی کراهت و بی‌میلی (توبه: 54) و ضرر حساب‌ کردن آنچه فرد انفاق می‌کند (توبه: 98). همچنین موانع انفاق ‌کردن را شامل وسوسه شیطان و ترس از فقر و تهیدستی (بقره: 268) بیان می‌دارد. از طرفی نیت انفاق به شیوة الهی را در راه خدا انفاق‌ کردن (بقره: 195؛ حدید: 10)، طلب رضایت خداوند متعال (بقره: 265 و 273) و استوار ساختن روح (بقره: 265) می‌داند. ازاین‌رو در جهت دستیابی به آرامش درونی، لازم است فرد در زمان انفاق‌ کردن، انفاق را یک امر نیک که خداوند آن را مقرر ساخته (بقره: 177؛ آل‌عمران: 92) قلمداد نموده، آفات فوق را از خود دور ساخته، شیطان را از خود رانده و صرفاً با نیت الهی و کسب رضای باری تعالی عمل نماید. خداوند در آیة 10 سورة حدید می‌فرماید: 
وَما لَكُمْ أَلاّ تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللهِ وَلِلّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلاًّ وَعَدَ اللهُ الْحُسْنَي وَاللهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ؛ 
و شما را چه شده که در راه خدا انفاق نمی‌کنید؟ درحالی‌که میراث آسمان‌ها و زمین مخصوص خداست [و کسی مالک حقیقی چیزی نیست]. کسانی از شما که پیش از فتح [مکه] انفاق کردند و جهاد نمودند [با دیگران] یکسان نیستند، آنان از جهت درجه از کسانی که پس از فتح [مکه] انفاق کردند و جهاد نمودند، بلندپایه‌ترند، و خدا به هریک وعدة نیکو داده است و خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.
وجه شاخص و مميزة نظام اخلاق ديني بر دین‌مداری، ولایت‌پذیری و خدامحوري استوار است (محمدی، 1390، ص77ـ97). انسان موحد با باورمندی به خدای قادر و حکیم و خضوع در برابر فرامین او شکل‌دهندة تشخص و هویتی خدامحورانه در خود است. 
در خصوص مؤلفة تسلیم‌‌شدگی، قرآن کریم نشانه‌های دینی که برای خدا خالص شده است را شامل تسلیم‌ خدا‌ بودن (آل‌عمران: 83 و 85)، حق‌گرایی (نساء: 125 و 171)، دین‌داری تهی‌شده از هر نوع شرک (یونس: 105)، یکپارچه برای خداوند دین‌داری ‌کردن (انفال: 39) و حرکت در صراط مستقیم الهی (انعام: 161) می‌داند. لذا انسان خود را تمام و کمال به خدا واگذار کرده و با توکل به خدا و از سر اخلاص، هر آنچه در توان دارد در راه رضایت خدا کوشیده و نتیجه را به خدا واگذار نماید تا به آرامش درونی دست یابد. در آیة 83 سورة آل‌عمران آمده است: «أَفَغَيْرَ دِينِ اللهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ»؛ آیا [اهل کتاب پس از این همه دلایل روشن] غیر دین خدا را خواستارند؟ درحالی‌که هرکه در آسمان‌ها و زمین است از روی رغبت یا کراهت در برابر او [و اراده و فرمانش] تسلیم است، و همه به‌سوی او بازگردانده می‌شوند.