اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست

پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست انجام شد. روش پژوهش حاضر از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون، پس‌آزمون و گروه کنترل است. جامعة آماری پژوهش، نوجوانان دختر ساکن در مراکز بهزیستی شهر قم در سال تحصیلی 1403ـ1404 بود که با روش نمونه‌گیری در دسترس 30 نفر (15 نفر در گروه آزمایش و 15 نفر در گروه کنترل) به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. برنامه مداخله‌ای تربیت مثبت در 13 جلسه (هر جلسه 45 دقیقه و هر هفته دو بار) آموزش داده شد. برای جمع‌آوری داده‌ها در این پژوهش از پرسش‌نامه‌های تاب‌آوری کانر و دیویدسون و امید به زندگی پاملاهیندز استفاده شد. جهت تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار spss نسخة 27 در ‌بخش تحلیل توصیفی (واریانس، انحراف معیار، چولگی و کشیدگی) و استنباطی (تحلیل کواریانس چندمتغیره) استفاده شد. نتایج نشان داد که برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر افزایش سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست تأثیر دارد (0/05>0P).

کلمات کلیدی:

تربیت مثبت

فرهنگ ایرانی ـ اسلامی

Article data in English (انگلیسی)

Title:

The Effectiveness of a Positive Education Intervention Program with an Emphasis on Iranian-Islamic Culture on the Levels of Resilience and Life Hope in Orphaned Adolescent Girls

Abstract:

The present study was conducted with the aim of investigating the effectiveness of a positive education intervention program with an emphasis on Iranian-Islamic culture on resilience and life expectancy of orphaned adolescent girls. The research method was quasi-experimental with a pretest-posttest design and a control group. The statistical population consisted of adolescent girls residing in welfare centers in Qom during the academic year 1403–1404 (2024–2025). Using convenience sampling, 30 participants (15 in the experimental group and 15 in the control group) were selected as the sample. The positive education intervention program was delivered in 13 sessions (each session lasting 45 minutes, twice a week). For data collection, the Connor-Davidson Resilience Scale and the Pamelahinndez Life Expectancy Questionnaire were used. Data were analyzed using SPSS version 27, employing descriptive statistics (variance, standard deviation, skewness, and kurtosis) and inferential statistics (multivariate analysis of covariance). The results showed that the positive education intervention program with an emphasis on Iranian-Islamic culture significantly increased the levels of resilience and life expectancy among orphaned adolescent girls (P < 0.05).

Keywords:

Positive Education

Iranian-Islamic Culture

References:

Duckworth, A. L. (2016). Grit: The power of passion and perseverance. Biology-Behavioral Reviews, 35(1)، 69-75.
Demerouti, E., van Eeuwijk, E., Snelder, M. & Wild, U. (2011). Assessing the effects of a personal effectiveness training on psychological capital, assertiveness and self awareness using self other agreement. Career Development International. ‏
Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American Psychologist, 56(3), 218-226.
Juvakka, T.& Kylma, J. )2009). Hope in adolescents with cancer. European Journal of Oncology Nursing, 13, 193-9.
Leontopoulou, S. (2015). A Positive Psychology Intervention with Emerging Adults. The European Journal of Counselling Psychology, 3(2)، 113-136.
Margalit, M. & Kleitman, T. (2006). Mother‘s stress, resilience, and early intervention. European Journal of Special Needs Education, 21(3)، 269-283.
Norrish, J. M., Williams, P., O’Connor, M. & Robinson, J. (2013). An applied framework for positive.
Peterson, C. & Seligman, M. (2004). Character strengths and virtues: a handbook and classification. New York, NY: Oxford University Press.
Rashid, T. (2008). Positive psychology: Exploring the best in people. ‏
Rashid, T. & Seligman, M. E. P. (2014). Positive psychotherapy: A treatment manual. Research and Therapy, 49(1), 855-91. ‏
Santrock, J. W. (2016). Adolescence (16th ed. ). McGraw-Hill Education.
Seligman, M. E. P., Ernst, R. M., Gillham, J., Reivich, K. & Linkins, M. (2009). Positive education: Positive psychology and classroom interventions. Oxford Review of Education, 35, 293-311.
Seligman, M. E. & Csikszentmihalyi, M. (2014). Positive Psychology: An introduction. Netherlands: Springe, 279-298.
Shoshani, A. & Slone, M. (2016). The effects of a positive psychology program on the well-being of adolescents: A pilot study. Journal of Positive Psychology, 11(4), 406-414.
Snyder,، C. R. (2002). Hope theory: Past and future directions. Handbook of positive psychology, 1(1)، 250-267.
Soleimanpour, S., Geierstanger, S. & Brindis, C. D. (2017). Adverse childhood experiences and resilience: Addressing the unique needs of adolescents. Academic Pediatrics, 17(7), S108-S14.
Steinberg, L. (2014). Age of Opportunity: Lessons from the New Science of Adolescence. Houghton Mifflin Harcourt.
White, M. A., Slemp, G. R. & Murray, A. S. (Eds. ). (2017). Future directions in well-being: Education, organizations and policy. Switzerland: Springer Nature.

متن کامل مقاله:

مقدمه
نوجوانی به‌مثابة یک دورة گذار حیاتی و سرنوشت‌ساز، در قلمرو روان‌شناسی رشد جایگاهی کانونی دارد؛ چراکه این مقطع با تحولات بنیادین و چندوجهی در ابعاد زیستی، شناختی و روانی ـ اجتماعی همراه است که پایة هویت و عملکرد بزرگسالی را پی‌ریزی می‌کند(Steinberg, 2014). در این مرحله، نوجوانان به دنبال استقلال بیشتری هستند و نیازهای اساسی مانند پذیرفته شدن، محبت، احساس امنیت، داشتن هدف و یافتن معنا در زندگی برایشان برجسته‌تر می‌شود (Santrock, 2016). خانواده به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین منابع، نقش حیاتی در فراهم کردن بسترهای لازم برای رشد همه‌جانبة نوجوان ایفا می‌کند.
به‌ دلیل تغییرات اجتماعی و تأثیرات آن بر ساختار خانواده، شاهد افزایش تعداد کودکانی هستیم که از کسب حمایت و ایجاد تعاملات عاطفی و شناختی اولیه با والدین خود بی‌بهره‌اند (ویسانی و دیگران، 1404) و به دلایلی مانند فوت، اعتیاد و طلاق والدین، خشونت خانوادگی یا فقر شدید، از حضور در خانواده محروم شده و سازمان بهزیستی و مراکز شبه‌خانواده سرپرستی و نگهداری از آنها را بر عهده می‌گیرد. به این افراد، کودکان یا نوجوانان، «بی‌سرپرست» گفته می‌شود و معمولاً در مراکز شبانه‌روزی، پرورشگاهی و نهادهای کانون اصلاح و تربیت نگهداری می‌شوند. طبق گزارش سازمان بهزیستی کشور (1403) اکنون ۸۵۰۰ کودک فاقد سرپرست مؤثر در ۶۳۰ خانة مراقبت شبانه‌روزی سازمان بهزیستی کشور نگهداری می‌شوند.
بنابراین فقدان حمایت خانواده می‌تواند مانعی جدی در مسیر رشد همه‌جانبة نوجوان ایجاد کند. نوجوانان بی‌سرپرست یا بدسرپرست، کودکانی هستند که مراکز شبه‌خانواده برای کاهش اثرات منفی ناشی از فقدان والدین، آنها را تحت پوشش قرار می‌دهند. این مراکز تلاش می‌کنند تا به کارکردهای اصلی خانواده نزدیک شوند، اما فراهم کردن شرایطی مشابه با یک خانوادة عادی در این مراکز ممکن نیست (زمانی بابگهری و دیگران، 1403). تحقیقات نشان می‌دهند که نوجوانان فاقد حمایت خانواده، اغلب در معرض چالش‌های محیطی، جسمانی و روان‌شناختی فراوانی قرار می‌گیرند (روستا، 1404؛ عقیلی، 1403؛ صف‌آرا و دیگران، 1403؛ ویسانی و دیگران، 1404). درنتیجه، بی‌سرپرستی به‌عنوان یک پدیدة اجتماعی، فشارهای روانی قابل توجهی را بر گروه‌های سنی خاص، به‌ویژه نوجوانان، تحمیل می‌کند.
تاب‌آوری، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های حیاتی برای حفظ سلامت روانی نوجوانان بی‌سرپرست، نقشی کلیدی ایفا می‌کند. تاب‌آوری که از مفاهیم مهم در روان‌شناسی مثبت محسوب می‌شود، به فرآیند رشد فرد و کسب تجربه از شرایط سخت و ناگوار اشاره دارد (Margalit & Kleitman, 2006). در مورد نوجوانان بی‌سرپرست، تاب‌آوری به‌عنوان یک منبع درونی قدرتمند، می‌تواند به آنها یاری رساند تا بر چالش‌های پیش رو غلبه کنند، رشد کنند و مسیر زندگی خود را دوباره بسازند. این کودکان به دلیل محرومیت و ناکامی، معمولاً با طیف وسیعی از مشکلات رفتاری و هیجانی مواجه هستند که شامل عدم مهارت در تعاملات اجتماعی، خودکنترلی و موارد دیگر می‌شود. کمبود این مهارت‌ها و بروز رفتارهای ناسازگارانه در ارتباط با محیط، ناشی از کاهش تاب‌آوری است (مرادی و زینلی، 1399). در پژوهشی که زارعی (1396) برای مقایسة حس انسجام درونی، تاب‌آوری و عاطفة مثبت بین نوجوانان بی‌سرپرست و نوجوانان عادی انجام داد، مشخص شد که نوجوانان بی‌سرپرست از میانگین تاب‌آوری کمتری نسبت به نوجوانان عادی برخوردار بودند. تحقیقات نشان می‌دهند که تجربیات ناخوشایند کودکی و نوجوانی، نظیر فقدان سرپرستی، اثرات نامطلوب قابل توجهی بر سلامت و آموزش افراد می‌گذارد. این اثرات شامل کاهش تاب‌آوری، مشکلات یادگیری و رفتاری، و افزایش افکار خودکشی است (سلیمان‌پور و دیگران، ۲۰۱۷).
یکی از مفاهیم بنیادین در حوزة روان‌شناسی مثبت‌گرا که ارتباطی عمیق با شادکامی، رضایت از زندگی و سلامت روانی نوجوانان بی‌سرپرست دارد، مفهوم امیدواری یا امید به زندگی است. امیدواری به‌عنوان یک عامل کلیدی، نقش بسزایی در زندگی نوجوانان ایفا می‌کند، به‌ویژه در مواجهه با شرایط بحرانی و چالش‌برانگیز (جوواکا و کیلما، 2009). این احساس امید به آینده و اعتقاد به بهبود شرایط، به‌عنوان یک مؤلفة اساسی در ارتقای سلامت روان و کاهش استرس‌های روانی شناخته می‌شود و به تقویت فرد در مواجهه با چالش‌ها و مشکلات زندگی کمک می‌کند (حسینی و محبی نورالدین وند، 1399). نوجوانان بی‌سرپرست، به دلیل تجربة فقدان، آسیب‌های روانی و عدم قطعیت در آینده، ممکن است به احساس ناامیدی دچار شوند. تقویت امید به زندگی در این گروه می‌تواند به‌طور قابل توجهی دستیابی به موفقیت، تحصیلات و حفظ سلامت روانی را هموار کند. پژوهش‌های دِمورتی و همکاران (2011) و لئونتوپولو (2015) نشان می‌دهد که نوجوانان بی‌سرپرست در محیط‌های شبه‌خانواده به دلیل کمبود حمایت عاطفی والدین، خوش‌بینی کمتری دارند و بیشتر تحت تأثیر افکار بدبینانه و غیرمنطقی قرار می‌گیرند، لذا آنها بیشتر در معرض خطر ناامیدی هستند.
روان‌شناسی مثبت، رویکردی نوین در این حوزه است که اولویت را به پیشگیری و ارتقای سلامت روان می‌دهد. این شاخة علمی تمرکز خود را به‌جای پرداختن به بیماری‌ها و ناتوانی‌های روانی، بر جنبه‌های مثبت انسان، مانند شادی، خوش‌بینی، امید، فضائل اخلاقی و توانمندی‌های فردی متمرکز کرده است (محسنی و دیگران، 1400). یکی از مداخلات مؤثر روان‌شناسی مثبت‌گرا برای افزایش تاب‌آوری و امید در نوجوانان، «تربیت مثبت» است. سلیگمن و همکارانش(2009) تربیت مثبت را به‌عنوان «آموزش مهارت‌ها و شادی» تعریف کردند. همچنین تربیت مثبت به‌عنوان «ترکیب علم روان‌شناسی مثبت‌گرا با بهترین شیوه‌های آموزشی و تشویق و حمایت از نهادها و افراد برای شکوفایی» (Norrish & et al, 2013) تعریف شده است. این اصطلاح یک مفهوم جامع برای توصیف مداخلات معتبر تجربی و برنامه‌هایی از روان‌شناسی مثبت است که بر سلامت دانش‌آموز تأثیر می‌گذارد (White & et al, 2017).
در این رویکرد، نوجوانان تشویق می‌شوند تا تجربیات مثبت، نقاط قوت خود و دیگران، و همچنین توانایی‌های بالقوه‌شان را شناسایی کنند. این شناخت به ارتقای احترام به خود، عزت‌نفس و بهبود زندگی‌شان کمک می‌کند (Seligman & Csikszentmihalyi, 2014). پژوهش‌ها نشان می‌دهند نوجوانانی که در برنامه‌های مداخله‌ای مثبت شرکت می‌کنند، توانایی بیشتری در مدیریت چالش‌های روزمره و ایجاد روابط مثبت با دیگران دارند (Shoshani & Slone, 2016). همچنین برنامه‌های مداخله‌ای مبتنی‌بر روان‌شناسی مثبت می‌توانند به بهبود سلامت روان نوجوانان کمک کنند (Fredrickson, 2001).
در مواجهه با چالش‌ها و آسیب‌های مرتبط با نوجوانان بی‌سرپرست، اهمیت کسب مهارت‌های مبتنی‌بر تربیت مثبت ضروری می‌نماید. مداخله‌های روان‌شناختی در صورتی می‌توانند کارآمدی خود را نشان دهند که بتوانند در بافت فرهنگی و بومی به نیازهای اساسی در رابطه با مسائل روانی افراد پاسخ دهند (جمشیدیان و دیگران، 1396). پیترسون و سلیگمن (2004) مطرح می‌کنند که «به‌کارگیری فضایل و توانمندی‌های منشی برای درمان‌جویان فرهنگ‌های گوناگون، نیازمند اطمینان از تناسب فرهنگی این فضایل با مراجعین است».
در منظومة فکری اسلام، تأکید بنیادین بر شکل‌گیری ساختار شخصیتی است که سیر تکاملی آن به‌سوی کمال غایی تداوم یابد و در مجموع، گفتمان غالب در تعالیم اسلامی بر رویکردی اثباتی و سازنده و مثبت‌‌گرا استوار است (پاکباز خسروشاهی و دیگران، 1404). به‌عبارت‌دیگر، مفاهیم «توکل و رجا» که با مفهوم امید و خلق مسیرهای رسیدن به هدف هم‌راستا هستند (Snyder, 2002). «شکرگزاری» به‌مثابة یک فضیلت کانونی و نقطة قوت منش (Peterson & Seligman, 2004)، و «استقامت (صبر)» به‌عنوان پافشاری و تاب‌آوری در مسیر هدف (Duckworth, 2016)، به‌عنوان بنیان‌های منحصربه‌فرد تربیت مثبت اسلامی عمل می‌کنند. هدف نهایی این تربیت نه صرفاً شادکامی دنیوی، بلکه دستیابی به حیات طیبه و قرب الهی است که در نهایت به شکوفایی جامع انسان می‌انجامد.
این آموزه‌ها که به تقویت توانمندی‌های درونی فرد می‌انجامند و به‌ویژه در حفظ افراد، به‌خصوص نوجوانان، از آسیب‌های بیرونی مؤثر هستند، نقشی اساسی در تقویت تاب‌آوری و امید به زندگی ایفا می‌کنند. روان‌شناسی مثبت‌گرای ایرانی ـ اسلامی بر توسعة فضایل و توانمندی‌های منش ایرانی و اسلامی تمرکز دارد. این رویکرد مهارت‌هایی چون خوش‌بینی، امید، توکل، صبر و بردباری را آموزش داده و بر تقویت هیجانات مثبت ناشی از شکرگزاری، قدردانی و مهربانی تأکید می‌کند (مددی زواره و دیگران، 1398). توجه به این مؤلفه‌ها، به‌خصوص در میان نوجوانان بی‌سرپرست، از اهمیت بالایی برخوردار است. بر اساس آموزه‌های دینی، ایمان، توکل و یاد خدا به‌عنوان عوامل مؤثر در افزایش تاب‌آوری و امیدواری شناخته می‌شوند؛ چنان‌که قرآن کریم یاد خدا را به‌عنوان منبع آرامش قلبی معرفی می‌نماید: «أَلاَ بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب» (رعد: ۲۸)؛ آگاه شوید که تنها یاد خدا آرام‌بخش دل‌هاست؛ آرامشی که بن‌مایة اصلی سلامت روان، نشاط و امید است. از طرفی ایمان به خدا را سبب نزول سکینه و اطمینان خاطر می‌داند: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ...» (فتح: 4)؛ اوست خدایی که سکینت و وقار بر دل‌های مؤمنان آورد.
امام جواد؟ع؟ اتکای بر خداوند را وسیله‌ای برای رسیدن به افقها و آرزوهای بلند دانسته و می‌فرمایند: «ألثِّقة بِالله ثَمنْ لِکلّ غالٍ وسُلّم إلى كُلِّ عالٍ» (مجلسی، 1362، ج2، ص364)؛ اعتماد به خداوند متعال، بهاى هر چيز گرانى است و نردبان رسيدن به هر بلندايى. در حدیثی از رسول خدا؟ص؟ می‌خوانیم: «مَنْ أَحَبَ‏ أَنْ يَكُونَ أَقْوَى النَّاسِ فَلْيَتَوَكَّلْ عَلَى الله‏» (نوری، 1366، ج11، ص217)؛ هركه دوست دارد توانمندترين مردمان باشد، بايد بر خدا توكل كند. طبق این حدیث توکل بر خدا راهی برای قوی شدن است. انسان‌های قوی و محکم در برابر ناملایمات، نفوذناپذیر بوده و بالاترین تاب‌آوری را از خود به نمایش می‌گذارند. الگوگیری از پیامبر اکرم؟ص؟ و اهل‌بیت؟عهم؟ به‌عنوان نمونه‌های برتر اخلاقی و معنوی، نقش مهمی در تقویت امید به آینده ایفا می‌کند؛ زیرا سیره و سبک زندگی آنان سرشار از صبر، استقامت و اتکال به رحمت الهی است. مرور داستان‌ها و سیرة عملی اهل‌بیت؟عهم؟ نه‌تنها نوجوانان را در مسیر هویت‌یابی و معنابخشی به زندگی هدایت می‌کند، بلکه به آنان نشاط روانی و انگیزه‌ای پایدار برای مواجهه با دشواری‌ها می‌بخشد. قرآن کریم نیز با معرفی پیامبر؟ص؟ به‌عنوان «أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» (احزاب: ۲۱)، تأکید دارد که الگوهای دینی می‌توانند همچون چراغ‌های امید، انسان را از ورطة یأس و ناامیدی رهایی بخشند. داستان کربلا سرشار از الگوهای برجسته‌ای است که نماد امید، نشاط معنوی و تاب‌آوری در اوج سختی‌ها هستند؛ چنانچه حضرت زینب؟عها؟ در پاسخ کسی که به ایشان گفت: دیدی خدا با برادرت چه کرد؟ می‌فرماید: من چیزی جز زیبایی ندیدم: «ما رأیتُ إلا جمیلاً!». این پاسخ، نماد امید و نشاط معنوی در شرایط دشوار است و به‌وضوح نشان می‌دهد که اهل‌بیت؟عهم؟ در سخت‌ترین لحظات نیز به‌عنوان الگوی صبر و امید به‌شمار می‌روند (حلی، 1380، ج1، ص90).
شواهد پژوهشی نشان می‌دهند که تعالیم دینی به‌واسطة فراهم آوردن منابعی چون معناداری زندگی، تعلق به یک وجود برتر، امید به حمایت پروردگار هنگام سختی‌ها و حمایت‌های روانی ـ اجتماعی، نقش محافظتی برای فرد ایفا می‌کنند. این امر به افراد یاری می‌رساند تا بتوانند فشارهای هیجانی ناشی از حوادث فشارزا را بهتر کنترل کرده و صدمات کمتری ببینند (حسینی، ۱۳۸۷). کفیلیان یزدی (1403) به اثبات رسانید که دین به‌عنوان محور رفتارهای ارادی و اختیاری انسان، شامل شیوه‌های تربیتی و کنترل رفتار نیز می‌شود. بنابراین تربیت، تنظیم و هدایت رفتار کودکان و نوجوانان نیز در حوزة دین قرار می‌گیرد و با ایجاد معنا، حس تسلط، ارزشمندی و قابل فهم ساختن وقایع زندگی، به انسان آرامش می‌بخشد. ملکی گلندوز و سرداری (1399) در پژوهش خود نشان دادند که آموزش روان‌شناسی مثبت‌گرا با رویکرد دینی، به‌طور مؤثر رفتارهای پرخطر نوجوانان دارای افکار خودکشی را کاهش می‌دهد و این تأثیر در بلندمدت نیز حفظ می‌شود. همچنین در پژوهش محنایی و دیگران (1399)، یافته‌ها نشان داد که آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی منطبق بر آموزه‌های حضرت علی؟ع؟ باعث بهبود تاب‌آوری و مؤلفه‌های آن و همچنین بهبود سلامت اجتماعی و مؤلفه‌های آن می‌گردد. نعیمی و دیگران (1395) در پژوهش خود نشان دادند که مثبت‌اندیشی بر پایة آموزه‌های دینی، به بهبود نسبی تاب‌آوری و ایجاد تغییراتی در رغبت‌های تحصیلی ـ شغلی این دانش‌آموزان منجر شده است. کمری و فولادچنگ (1395) نیز نشان دادند که آموزش معنویت درمانی (با تکیه بر دین اسلام) مبتنی‌بر روان‌شناسی مثبت‌نگر بر افزایش امید به زندگی نوجوانان در گروه آزمایش تأثیر معناداری داشت. در پژوهش کریمی‌فر و دیگران (1395) که با هدف بررسی اثربخشی آموزش مؤلفه‌های معنوی بر امید، شادکامی و خوش‌بینی در نوجوانان پرورشگاهی انجام شد، نتایج نشان داد که آموزش مؤلفه‌های معنوی تأثیر معناداری بر امیدواری و شادکامی نوجوانان دارد.
پژوهش‌های موجود دربارة نوجوانان بی‌سرپرست محدود است و فقدان برنامه‌های مداخله‌ای جامع مبتنی‌بر تربیت مثبت در این زمینه نیز مشاهده می‌شود (هنرمندزاده و سجادیان، ۱۳۹۶؛ نوفرستی و اخوتی، ۱۳۹۸). شکاف پژوهشی اصلی، عدم بررسی جامع و هم‌زمان اثربخشی این مداخلات با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سازه‌های کلان‌تر مانند تاب‌آوری و امید به زندگی در این گروه سنی خاص است. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ، به بررسی هم‌زمان تأثیر برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر این دو متغیر کلیدی در نوجوانان دختر بی‌سرپرست می‌پردازد. بنابراین سؤال اصلی پژوهش حاضر این بود: «آیا برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست اثربخش است؟»
روش پژوهش
مطالعة حاضر در قالب پژوهش نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون، پس‌آزمون و گروه کنترل انجام شد. جامعة آماری پژوهش، نوجوانان دختر ساکن در مراکز بهزیستی شهر قم در سال تحصیلی 1403ـ1404 بود. با توجه به ماهیت نیمه‌آزمایشی بودن، نمونه‌گیری در دسترس انجام شد. پس از پروسة اخذ مجوزهای لازم برای ورود و اجرای پژوهش، ابتدا لیستی از مراکز بهزیستی مرتبط با دختران نوجوان بی‌سرپرست قم تهیه شد. سه مرکز بهزیستی به روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند و سپس نمونه‌ها با کمک ‌مربیان و کارکنان مرکز در پژوهش جای گرفتند. ملاک‌های ورود به پژوهش شامل داشتن رضایت از شرکت در پژوهش، دامنة سنی 12ـ18 سال و ملاک‌های خروج از پژوهش شامل داشتن هرگونه معلولیت ذهنی، اختلالات رفتاری و غیبت در بیش از سه جلسة درمانی بود. یک مرکز بهزیستی به‌عنوان گروه آزمایشی (15 نفر) و دو مرکز بهزیستی دیگر نیز به‌عنوان گروه کنترل (15 نفر) به‌طور تصادفی در نظر گرفته شدند؛ سپس مواردی دربارة قوانین شرکت در گروه و موازین اخلاقی مثل رازداری، محرمانه ماندن اطلاعات شخصی به آنها اطمینان داده شد. پرسش‌نامه‌های تاب‌آوری کانر و دیویدسون (2003) و امید به زندگی پاملاهیندز (1985) بین شرکت‌کنندگان توزیع شد. این پرسش‌نامه‌ها در دو مرحلة پیش‌آزمون و پس‌آزمون اجرا شد. پس از انجام پیش‌آزمون برای گروه آزمایش، برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت در 13 جلسه (هر جلسه 45 دقیقه و هر هفته دو بار) در سالن و طبقة آموزشی مرکز بهزیستی برگزار شد. در جلسة آخر مجدداً آزمون در مورد گروه آزمایش و کنترل به‌عنوان پس‌آزمون اجرا شد. در طول این مدت برای گروه کنترل هیچ درمانی ارائه نگردید. پس از اجرای پس‌آزمون از دو گروه، با اهدای هدایایی از شرکت‌کنندگان جهت همکاری و حضور در پژوهش تقدیر و تشکر شد؛ سپس داده‌ها با نرم‌افزار آماری spssنسخة 27 و با روش‌های آماری کوواریانس تک‌متغیره و چندمتغیره تحلیل شد.
ابزار پژوهش
در اين پژوهش برای گردآوری اطلاعات از ابزارهای ذيل استفاده گرديد:
پرسش‌نامة تاب‌آوری کانر و دیویدسون (2003): این پرسش‌نامه 25 گویه دارد و کانر و دیویدسون (2003) آن را با مرور منابع پژوهشی 1979ـ1991 در حوزة تاب‌آوری تهیه کردند. نمره‌گذاری پنج‌درجه‌بندی بین صفر=کاملاً نادرست تا چهار=همیشه درست انجام می‌شود. بیشترین نمره 100 و کمترین نمره صفر است. بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی این مقیاس در شش گروه شامل جمعیت عمومی، مراجعه‌کنندگان به ‌بخش مهارت‌های اولیه، بیماران سرپایی روان‌پزشکی، بیماران با مشکل اختلال اضطراب فراگیر و دو گروه از بیماران استرس پس از سانحه انجام شده است. تهیه‌کنندگان معتقدند این پرسش‌نامه به‌خوبی قادر به تفکیک افراد تاب‌آور از غیرتاب‌آور در گروه‌های بالینی و غیربالینی و قابل ‌استفاده در موقعیت‌های پژوهشی و بالینی است. در ایران محمدی (1384) برای هنجاریابی آن، پیش از تعیین روایی با استفاده از تحلیل عاملی به روش مؤلفه‌های اصلی دو شاخص، مقدار کفایت نمونه‌برداری برابر با 0/87 و میزان خی دو آزمون کرویت بارتلت برابر با 5556/38 به‌دست آورد که هر دو شاخص کفایت شواهد برای انجام تحلیل عامل را نشان دادند. ضریب پایایی با محاسبة آلفای کرونباخ، 0/89 به‌دست آمد.
پرسش‌نامة امیدواری پاملا هیندز (1985): پرسش‌نامة امیدواری نوجوانان توسط پاملا هیندز (1985) به‌منظور سنجش امیدواری نوجوانان طراحی و تدوین شده است. این پرسش‌نامه دارای 22 سؤال و 2 مؤلفة تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه می‌باشد و بر اساس طیف لیکرت با سؤالاتی مانند (به شانس‌هایی که ممکن است برایم پیش بیاید فکر می‌کنم) به سنجش امیدواری نوجوانان می‌پردازد. از این عبارات، 15 عبارت برای سنجش تفکر خوش‌بینانه و 7 عبارت برای سنجش تفکر بدبینانه طراحی شده است. ضريب آلفای كرونباخ محاسبه‌شده در پژوهش میرزا علی‌آبادی (1395) برای این پرسش‌نامه بالای 7/0 برآورد شد.
برنامة مداخله‌ای: برای آموزش مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت، از برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی استفاده شد. جهت استفاده و مفهوم‌سازی هرچه بیشتر مباحث، محتوای برنامة مداخله‌ای با بهره‌گیری از منابع و مفاهیم بوم‌زیستی و دینی تدوین گردید. با همین هدف، مفاهیم تربیت مثبت در بستر آموزه‌های قرآن کریم، روایات و احادیث، داستان‌های زندگی انبیا و ائمة اطهار؟عهم؟، داستان‌های کهن ایرانی، زندگی قهرمان‌های شاخص ایرانی و ضرب‌المثل‌ها و شعرهای اصیل ایرانی ارائه گردید. روايی محتوايی و صوری اين برنامه توسط 10 كارشناس روان‌شناسی و مشاوره که 5 نفر از آنها علاوه بر تخصص روان‌شناسی و مشاوره جزء صاحب‌نظران مذهبی نیز بودند به تأييد رسيد و برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تکیه بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در قالب 13 جلسة 45 دقيقه‌ای (هر هفته 2 جلسة 45 دقيقه‌اي) اجرا شد كه خلاصه برنامة مداخله‌ای در جدول (1) ارائه شده است.
جدول 1: خلاصه جلسات برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تکیه بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی

جلسات   هدف   محتوا
جلسة 1   معارفه و اجرای پیش‌آزمون   خوش‌آمدگویی و معارفه و ایجاد ارتباط، تنظیم و شرح قوانین جلسات آموزشی، توضیح کلیات تربیت مثبت و نتایج آن، اجرای پیش‌آزمون
جلسة 2     خودآگاهی؛ من کیستم، توجه به تفاوت‌های فردی   بررسی تکالیف جلسة قبل، استفاده از «داستان کهن ایرانی» برای ورود به بحث و گفت‌وگو در مورد آن، آموزش خودآگاهی و ویژگی افراد خودآگاه با استفاده از منابع دینی و روان‌شناختی، ترسیم «نقشة خودشناسی»، تمرین «تن‌آرامی و توجه به افکار و احساسات»، ارائة تکالیف پاسخ به سؤالات خودشناسی و معرفی کامل خود و تمرین تن‌آرامی در منزل
جلسة 3   خودپندارة مثبت، خودباوری و عزت‌نفس   بررسی تکالیف جلسة قبل، آموزش چیستی خودپنداره و خودپندارة مثبت و منفی، آموزش از طریق «پخش انیمیشن»، «قصه‌گویی و بحث و گفت‌وگو» در موردآن، فعالیت «چرخ‌دنده‌های تعویض نقاط ضعف»، فعالیت «توانایی تجسم بصری علایق و استعدادها»، آموزش در زمینة «تقویت اعتمادبه‌نفس و اتکا به خداوند»، انجام «فعالیت گروهی»، ارائة تکالیف نوشتن ویژگی و مهارت‌های مثبت با مثال واقعی از زندگی و نوشتن نقاط ضعف و نحوة جبران آن
جلسة 4   معنایابی و داشتن هدف در زندگی   بررسی تکالیف جلسة قبل، آموزش داشتن معنا در زندگی، «قصه‌گویی با محوریت معنایابی با شناخت و عبودیت خدای تعالی و بحث و گفت‌وگو» در مورد آن، فعالیت «یاد خدا در زندگی»، «قصه‌گویی با محوریت داشتن هدف در زندگی و بحث و گفت‌وگو»، آموزش نحوة «هدف‌گذاری و برنامه‌ریزی، ارائة تکالیف برنامه‌ریزی بلندمدت، میان‌مدت و کوتاه‌مدت در منزل
جلسة 5   دوست‌یابی و تعاملات مثبت اجتماعی   بررسی تکالیف جلسة قبل، «قصه‌گویی و بحث و گفت‌وگو»، بیان اهمیت دوست‌یابی و آموزش مهارت‌های دوست‌یابی و تداوم ارتباط با استفاده از روش« بارش فکری»، آموزش مهارت‌های ارتباط با دوست با استفاده از «احادیث و روایات»، فعالیت «سناریوی ارتباط چهره به چهره»، «قصه‌گویی داستان کهن ایرانی و بحث و گفت‌وگو»، «شعرخوانی»، ارائة تکالیف «ضرب‌المثل‌های کهن ایرانی» در مورد دوست، «کشیدن نقاشی و یا دل‌نوشته در مورد احادیث دوستی»
جلسة 6   شناخت و مدیریت هیجان‌ها   بررسی تکالیف جلسة قبل، آموزش شناخت هیجان‌ها و زمان دردسرساز شدن آنها، آموزش «چرخة فکر، احساس و رفتار»، آموزش راهبردهای تنظیم هیجان و حل مسئله با استفاده از منابع دینی و روان‌شناختی، ارائة تکالیف «کاربرگ تمایز افکار و احساسات و رفتار»
جلسة 7   مدیریت خشم   بررسی تکالیف جلسة قبل، «قصه‌گویی از زندگی معصومین؟عهم؟ و بحث و گفت‌وگو»، آموزش کنترل خشم با استفاده از «منابع دینی و روان‌شناختی»، ارائة «احادیث مرتبط از منابع اسلامی»، ارائة تکلیف «کاربرگ خودارزیابی خشم»
جلسة 8   مثبت‌نگری و مثبت‌اندیشی   بررسی تکالیف جلسة قبل، «قصه‌گویی با محوریت خانوادة ایرانی و بحث و گفت‌وگو»، آموزش مثبت‌اندیشی با استفاده از «آموزش توسعة توکل به خداوند»، «مدیریت افکار منفی»، «چرخة فکر، احساس و رفتار»، «تمرینات قدردانی» و توضیح برخی از «احادیث مرتبط با مثبت‌اندیشی»، استفاده از پاورپوینت جهت آموزش، فعالیت «رنگ‌آمیزی تصویر دوپهلو»، «شعرخوانی و قصه‌گویی با محوریت زیست‌بوم و خانوادة ایرانی»، فعالیت «پرسش‌نامة تفکر واقع‌بینانه»، ارائة تکلیف «جدول آثار مثبت‌نگری و منفی‌نگری»
جلسة 9   پرورش توانمندی‌های اخلاقی و منشی و غرقگی   بررسی تکالیف جلسة قبل، آشنایی با توانمندی‌های اخلاقی و منشی، توضیح «کاربردهای فضائل اخلاقی در زندگی»، آموزش از طریق «قصه‌گویی از زندگی معصومین؟عهم؟ و داستان‌های کهن ایرانی و بحث و گفت‌وگو»، آموزش غرقگی از طریق «پرداختن به فعالیت‌های مورد علاقه»، ارائة تکالیف «تمرین غرقگی» و «خوشنویسی احادیث مرتبط با توانمندی‌های منشی»
جلسة 10   امیدواری و رضایتمندی (پذیرش و شکرگزاری)   بررسی تکالیف جلسة قبل، آموزش در زمینة امیدواری و آثار آن، آموزش «توسعة توکل به خداوند»، «گسترش باور به حمایت الهی»، «هدف‌گذاری»، «تفکر مثبت»، «تمرینات ذهنی و آرام‌سازی، فعالیت «نقاشی سمبل امید و ناامیدی»، آموزش رضایتمندی از طریق «پخش فیلم کوتاه و بحث و گفت‌وگو»، آموزش توسعة مهارت‌های رضایتمندی، فعالیت «بازی بردار و بگو با استفاده از احادیث و ضرب‌المثل‌های کهن ایرانی»، ارائة تکلیف «دفترچه و قلک شکرگزاری»
جلسة 11   تاب‌آوری و مهارت‌های حل مسئله؛ تفکر خلاق و تصمیم‌گیری   بررسی تکالیف جلسة قبل، آموزش در زمینة تاب‌آوری و ویژگی‌های افراد تاب‌آور، آموزش «تکنیک تنفس عمیق»، آموزش نحوة مواجهه با مشکل و «حل مسئله»، انجام «فعالیت گروهی»، آموزش از طریق «قصه‌گویی از زندگی معصومین؟عهم؟ و داستان‌های ایرانی و بحث و گفت‌وگو»، «پخش فیلم کوتاه در مورد تاب‌آوری با محتوای اعتقادات دینی»، ارائة تکلیف «تنفس عمیق و حل مسئله»
جلسة 12   احساس تعلق به اجتماع و تقویت هویت ملی ـ دینی    بررسی تکالیف جلسة قبل، آموزش در زمینة دل‌بستگی به وطن، فعالیت «متن‌خوانی» و «جدول افتخار به وطن»، «معرفی مشاهیر افتخارآفرین ایرانی»، «پخش فیلم کوتاه در مورد مشاهیر و وطن‌دوستی با تأکید بر دین اسلام و بحث و گفت‌وگو»، آموزش مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی از طریق «قصه‌گویی با محتوای اعتقادات دینی»، ارائة تکلیف تحقیقی «ضرب‌المثل‌های کهن ایرانی در مورد جمع و جماعت و فایده‌های آن» و «نامه‌نویسی به میهن»
جلسة 13       جمع‌بندی و اجرای پس‌آزمون

یافته‌های پژوهش
در بررسی توصیفی شرکت‌کنندگان پژوهش تعداد 15 نفر با درصد فراوانی 50 برای هریک از گروه‌های آزمایش و کنترل در نظر گرفته شد. شاخص‌های توصیفی شامل میانگین و انحراف معیار متغیرهای اصلی پژوهش در دو گروه آزمایشی و کنترل در پیش‌آزمون و پس‌آزمون برای نمرة کل تاب‌آوری و امید به زندگی در جدول (2) ارائه شده است.

جدول 2: شاخص‌های توصیفی گروه آزمایش و کنترل در پیش‌آزمون و پس‌آزمون نمرة کل تاب‌آوری و امید به زندگی

   گروه   تعداد   میانگین   گروه آزمایش انحراف معیار   میانگین   گروه کنترل انحراف معیار
تاب‌آوری امید
به زندگی   پیش‌آزمون
پس‌آزمون
پیش‌آزمون
پس‌آزمون   15
15
15
15   93/87
33/101
00/81
13/90   71/8
80/13
85/6
22/12   53/89
53/۸3
60/82
66/81   92/7
58/13
97/6
20/10

نتایج مندرج در جدول (2) نشان می‌دهد که میانگین‌ها و انحراف معیار نمرات پس‌آزمون گروه آزمایشی در متغیرهای تاب‌آوری و امید به زندگی بیشتر از میانگین‌ها و انحراف معیار نمرات پس‌آزمون گروه کنترل می‌باشد؛ درصورتی‌که بین میانگین‌ها و انحراف معیار نمرات پیش‌آزمون گروه آزمایشی با نمرات پیش‌آزمون گروه کنترل تفاوت چشمگیری مشاهده نشد. شاخص‌های توصیفی گروه آزمایشی و کنترل در پیش‌آزمون و پس‌آزمون خرده‌مقیاس‌های تاب‌آوری و امید به زندگی در جدول (3) ارائه شده است.
جدول 3: شاخص‌های توصیفی گروه آزمایش و کنترل در پیش‌آزمون و پس‌آزمون خرده‌مقیاس‌های تاب‌آوری و امید به زندگی

مقیاس‌ها خرده‌مقیاس‌ها مرحله میانگین گروه آزمایشی انحراف معیار میانگین گروه کنترل انحراف معیار

تاب‌آوری

امید به زندگی
شایستگی فردی

اعتماد به غرایز...

پذیرش مثبت...

کنترل

تأثیرات معنوی

تفکر خوش‌بینانه

تفکر بدبینانه

پیش‌آزمون
پس‌آزمون

پیش‌آزمون
پس‌آزمون
66/24
60/32

06/22
20/27

33/33
86/22

26/11
66/12

46/7
13/10

73/55
80/59

93/23
20/27

10/3
32/4

81/2
66/3

90/3
39/3

66/1
58/1

50/1
06/1

45/6
03/7

10/٣
95/2

80/23
40/27

73/23
33/23

66/33
26/18

86/10
13/10

86/6
13/8

73/56
20/53

46/26
93/25

73/2
73/3

12/3
51/3

09/5
71/2

55/1
30/1

12/1
06/1

97/6
69/6

06/٤
61/3

نتایج مندرج در جدول (3) نشان می‌دهد که میانگین‌ها و انحراف معیار نمرات پس‌آزمون گروه آزمایشی در خرده‌مقیاس‌های شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت، کنترل، تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه بیشتر از میانگین‌ها و انحراف معیار نمرات پس‌آزمون گروه کنترل می‌باشد؛ درصورتی‌که بین میانگین‌ها و انحراف معیار نمرات پیش‌آزمون گروه آزمایشی با نمرات پیش‌آزمون گروه کنترل تفاوت چشمگیری مشاهده نشد.
جهت بررسی سؤال پژوهشی (آیا برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تکیه بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست اثربخش است؟)، ابتدا پیش‌فرض‌های تحلیل کوواریانس مورد بررسی قرار گرفتند. ننایج آزمون شاپیرو ویلک نشان داد که توزیع متغیرهای وابسته در گروه‌های مورد مطالعه نرمال است. آزمون ‌ام باکس نیز نشان داد ماتریس واریانس ـ کوواریانس در گروه‌های مورد مطالعه همگن می‌باشند (F=، F= (p<0/05. در نتایج آزمون لون نیز در همة مؤلفه‌ها ثابت شد که واریانس خطا در گروه‌های مورد مطالعه همگن می‌باشند (p<0/05). همچنین مفروضة همگنی شیب‌های رگرسیون در این متغیرها برقرار بود و پیش‌فرض همگنی شیب‌های رگرسیون رعایت شده بود.
به دلیل رعایت پیش‌فرض‌های تحلیل کوواریانس، از تحلیل کواریانس چندمتغیره (MANCOVA) جهت بررسی فرضیه‌های پژوهش استفاده شد. جهت بررسی این نکته که آیا برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت بر ترکیب نمرات شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن و همچنین تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه تأثیر معنی‌داری دارد یا نه؟ از بین آماره‌های چهارگانة پیلایی، لامبدای ویلکز، T هتلینگ و ریشه روی، آمارة T هتلینگ گزارش می‌شود.

جدول ٤: نتایج آزمون تحلیل واریانس چندمتغیری مربوط به نمرات شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل و تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه در گروه‌های پژوهش

متغیر   آزمون   مقدار   F   درجة آزادی فرضیه   درجة آزادی خطا   سطح معنی‌داری   ضریب اتا   توان آزمون
سطوح تاب‌آوری   T هتلینگ   72/3   15/14   ۵   19   ٠٠۱/٠   78/٠   1
سطوح امید به زندگی   T هتلینگ   13/1   22/14   2   25   001/0   53/0   97/0

با توجه به مندرجات جدول (4)، آمارة F تحلیل واریانس چند متغیری بررسی تفاوت گروه‌ها در شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل، تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه در سطح ٠٠١/٠ معنی‌دار می‌باشد (05/0 p<، 22/14 و 15/14=F 13/1 و 72/3 Hoteling= T). بنابراین می‌توان گفت که بین گروه‌ها در شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل و تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه، تفاوت وجود دارد. همچنین نتایج نشان می‌دهد برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت قادر است 78 درصد از تغییرات شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل و تأثیرات معنوی و 53 درصد از تغییرات تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه را تبیین کنند. برای بررسی اینکه گروه‌ها در کدام یک از مؤلفه‌های شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل و تأثیرات معنوی و تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه با یکدیگر تفاوت دارند، در جدول (5) نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیره گزارش شده است.
جدول 5: نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیره جهت بررسی تأثیر برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت بر شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل و تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و بدبینانه

متغیر منابع تغییر مجموع مجذورات درجة آزادی میانگین مجذورات F سطح معنی‌داری ضریب اتا توان آزمون
شایستگی فردی

اعتماد به غرایز

پذیرش مثبت تغییر

کنترل

تأثیرات معنوی

تفکرخوش‌بینانه

تفکر بدبینانه روش
خطا
روش
خطا
روش
خطا
روش
خطا

روش
خطا

روش
خطا 95/103
05/107
53/52
29/143
86/88
38/170
85/31
70/23

09/15
03/21
17/493
33/434

33/36
43/115
۱
23
۱
23
۱
23
١
23

١
23
۱
26

۱
26
95/103
65/4
53/52
23/6
86/88
40/7
85/31
03/1

09/15
91/0
17/493
70/16

33/36
44/4
33/22

43/8

99/11

90/30

50/16

52/29

18/8
٠٠۱/٠

٠٠٨/٠

002/٠

٠٠۱/٠

٠٠1/٠

001/0

008/0 49/٠

26/٠

34/٠

57/٠

41/٠

53/0

23/0 ٩٩/٠

٧9/٠

91/0

97/0

99/0

78/0

نتایج مندرج در جدول (5) نشان می‌دهد که برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تکیه بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، کنترل و تأثیرات معنوی تأثیر دارد؛ زیرا مقدار آمارة F در هریک از متغیرهای شایستگی فردی (33/22)، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی (43/8)، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن (99/11)، کنترل (90/30)، تأثیرات معنوی (50/16)، تفکر خوش‌بینانه (52/29) و تفکر بدبینانه (18/8) در سطح 05/0 p< معنی‌دار می‌باشد. بنابراین پاسخ سؤال پژوهشی، مثبت است. همچنین نتایج نشان می‌دهد برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی قادر است 49 درصد از تغییرات شایستگی فردی، 26 درصد از تغییرات اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، 34 درصد از تغییرات پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، 57 درصد از تغییرات کنترل، 41 درصد از تغییرات تأثرات معنوی، 53 درصد از تغییرات تفکرات خوش‌بینانه و 23 درصد از تغییرات تفکر بدبینانه را تبیین کند. آزمون بون فرنی جهت مقایسة میانگین‌های اصلاح‌شدة متغیرهای شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل، تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه در دو گروه آزمایشی و کنترل در جدول (6) ارائه شده است.
جدول 6: آزمون بون فرنی جهت مقایسة میانگین‌های اصلاح‌شدة متغیرهای شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل، تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه

متغیر   میانگین کنترل ـ میانگین آزمایش   تفاوت میانگین‌ها   خطای برآورد   سطح معنیداری
شایستگی فردی
اعتماد به غرایز فردی
پذیرش مثبت تغییر
کنترل
تأثیرات معنوی
تفکر خوش‌بینانه
تفکر بدبینانه   89/27 – 10/32
76/23 – 76/26
61/18 – 51/22
23/10-56/12
33/8-93/9
13/52 – 86/60
38/25 – 75/27   21/4
99/2
89/3
33/2
60/1
72/8
36/2   89/0
03/1
12/1
41/0
39/0
60/1
82/0   001/٠
008/0
002/٠
٠٠۱/٠
001/0
٠٠۱/٠
٠٠8/٠

مندرجات آزمون بون فرنی نشان می‌دهد که برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت بر افزایش شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، کنترل، تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه اثر‌بخش است؛ چراکه تفاوت میانگین‌های دو گروه کنترل و آزمایش در هریک از متغیر‌های شایستگی فردی (21/4)، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی (29/2)، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن (89/3)، کنترل (33/2)، تأثیرات معنوی (60/1)، تفکر خوش‌بینانه (72/8) و تفکر بدبینانه (36/2) در سطح آلفای کوچک‌تر از 05/0 معنی‌دار است و این معنی‌داری به نفع گروه آزمایش است؛ چراکه میانگین گروه آزمایش در هریک از متغیر‌ها بزرگ‌تر از گروه کنترل است.
نتیجه‌گیری
این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در نوجوانان دختر بی‌سرپرست انجام گرفت. نتایج پژوهش بیانگر اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در نوجوانان دختر بی‌سرپرست است. این یافته‌ها نشان دادند که این برنامة مداخله‌ای بر مؤلفه‌های شایستگی فردی، اعتماد به غرایز فردی تحمل عاطفة منفی، پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن، کنترل، تأثیرات معنوی، تفکر خوش‌بینانه و تفکر بدبینانه اثربخش است.
این نتیجه با یافته‌های گلندوز و سرداری (1399) مبنی‌بر تأثیر آموزش روان‌شناسی مثبت‌گرا با تأکید بر آموزه‌های دینی بر کاهش رفتارهای پرخطر نوجوانان دارای افکار خودکشی، محنایی و دیگران (1399) مبنی‌بر تأثیر آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی منطبق بر آموزه‌های حضرت علی؟ع؟ بر تاب‌آوری و سلامت اجتماعی، کمری و فولادچنگ (1395) مبنی‌بر تأثیر آموزش معنویت درمانی مبتنی‌بر روان‌شناسی مثبت‌نگر بر افزایش امید به زندگی نوجوانان، کریمی‌فر و دیگران (1395) مبنی‌بر اثربخشی آموزش مؤلفه‌های معنوی بر امید، شادکامی و خوش‌بینی در نوجوانان پرورشگاهی، نعیمی و دیگران (1395) مبنی‌بر اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی با تأکید بر آموزه‌های دینی بر تاب‌آوری دانش‌آموزان، فرنام و حمیدی (1394) مبنی‌بر تأثیر آموزش مثبت‌نگری با تمرکز بر آموزه‌های قرآنی و اسلامی بر ارتقای کیفیت زندگی، کفیلیان یزدی (1403) مبنی‌بر اثبات توانایی دین در تنظیم و هدایت رفتار کودکان و نوجوانان با ایجاد معنا، حس تسلط، ارزشمندی و قابل فهم ساختن وقایع زندگی، همسو است. در تبیین این یافتة پژوهشی می‌توان بیان داشت تربیت مثبت‌گرا، با تأکید بر نقاط قوت، روابط حمایتی و مهارت‌های اجتماعی ـ عاطفی، می‌تواند نقش کلیدی در پرورش تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان ایفا کند. تمرکز اصلی روان‌شناسی مثبت‌نگر بر نقاط قوت و پرورش استعدادهای فردی است (ریو، ۱۳۹۷). درعین‌حال، این رویکرد، افزایش هیجان‌های مثبت و ارتقای معنای زندگی را نیز هدف قرار می‌دهد (رشید و سلیگمن، ۲۰۱۴). روان‌شناسی مثبت‌گرا با افزودن معنا به زندگی افراد، به کاهش مشکلات روانی کمک کرده و سطح شادکامی آنها را افزایش می‌دهد (رشید، 2008). از دیدگاه جوادی آملی (۱۳۸۹) آموزه‌های اسلامی که فضای کلی‌شان بر مثبت‌انگاری استوار است، تأکید زیادی بر امید به رحمت بی‌انتهای خداوند دارند. این امر موجب شد تا نوجوانان بی‌سرپرست، با برخورداری از امید بسیار زیاد و درک جنبه‌های سازندة زندگی، خوش‌بینی خود را افزایش دهند، تاب‌آوری خود را در برابر شرایط دشوار زندگی بالا ببرند و با امیدواری بیشتری به آینده‌شان بنگرند.
تربیت مثبت مبتنی‌بر دین اسلام و فرهنگ ایرانی، با سبک زندگی، ارزش‌ها و هنجارهای جامعة بومی سازگاری کامل دارد. این امر، به کاهش تضادهای فرهنگی و اجتماعی در درون فرد و جامعه کمک کرده و فرآیند درونی کردن ارزش‌ها و اجتماعی شدن افراد را تسهیل می‌کند. این رویکرد، مانع از بیگانه شدن افراد با ریشه‌های فرهنگی خود شده و احساس آرامش و تعلق خاطر را در آنها تقویت می‌کند. در امتداد این یافته‌ها، در حوزة تعلیم‌وتربیت، بررسی‌های تطبیقی نشانگر آن است که الگوهای تربیتی بومی که با مبانی دینی و فرهنگی جامعه هم‌راستا هستند، در مقایسه با روش‌های آموزشی وارداتی، اثربخشی فزون‌تری در پرورش نسل نو دارند (کجباف و دیگران، 1396). همچنین مثبت‌نگری اسلامی، رویکردی نوین در حوزة تعلیم‌وتربیت است که به‌جای محدود شدن به خوش‌بینی‌ها و موفقیت‌های صرفاً فردی و اجتماعی، بر دگرگونی نگرش معنوی انسان تمرکز دارد (زنگنه و خاتمی، 1400). باید دانست که نظام تعلیم‌وتربیت اسلامی ـ ایرانی، به‌منزلة ستون فقرات نظام آموزشی‌وپرورشی کشور، در تکوین هویت دینی، فرهنگی و اجتماعی دانش‌آموزان نقشی محوری ایفا می‌کند. این منظومة تربیتی که بر شالودة ارزش‌های اسلامی، اخلاقی و ملی استوار است، تربیت نسلی بصیر، مسئولیت‌پذیر و مقتدر را برای رویارویی با چالش‌های پیچیدة اجتماعی و علمی سرلوحة کار خود قرار داده است (بنیاد، 1404).
پژوهش حاضر مانند هر پژوهش دیگری محدودیت‌هایی داشته است. یکی از این محدودیت‌ها کوچک بودن حجم نمونه است که توانایی تعمیم‌پذیری یافته‌ها را به جمعیت‌های وسیع‌تر کاهش می‌دهد؛ محدودیت دیگر، جنسیت کنترل‌شدة پژوهش است که فقط نوجوانان دختر را شامل می‌شود. با توجه به نتایج پژوهش و محدودیت‌های ذکرشده پیشنهاد می‌شود مطالعات طولی با حجم نمونة بزرگ‌تر، شامل گروه‌های متنوع‌تری از نوجوانان بی‌سرپرست در مناطق جغرافیایی مختلف کشور و همچنین جنسیت متفاوت، به‌منظور افزایش تعمیم‌پذیری بیرونی یافته‌ها و بررسی پایداری اثرات مداخله در طول زمان انجام شود. در راستای پیشنهادهای کاربردی حاصل از نتایج پژوهش تدوین پروتکل ملی برنامة تربیت مثبت با رویکرد ایرانی ـ اسلامی، ادغام برنامه در نظام مراقبت و پرورش، آموزش تخصصی مربیان و نیروی انسانی مراکز و توانمندسازی نوجوانان در مهارت‌های زندگی با رویکرد تربیت مثبت، از جمله این پیشنهادها می‌باشد.

References:

قرآن کریم.
اکبری، زینب و پورابراهیم، تقی (1400). اثربخشی آموزش گروهی مثبت‌نگر بر اشتیاق شغلی و انگیزة شغلی کارمندان. مشاورة شغلی و سازمانی، 13(47)، 23ـ34.
بنیاد، علی (1404). استفاده از تکنیک‌های تعاملی و نوین جهانی در تعلیم‌وتربیت اسلامی ایرانی. پنجمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت، تعلیم‌وتربیت در آموزش‌وپرورش.
پاکباز خسروشاهی، پدرام، موسوی عمادی، مریم السادات و مزرعی، زینب (1404). روان‌شناسی مثبت‌گرا: مفاهیم، تعاریف و ارتباط با آموزه‌های اسلامی. اولین همایش ملی روابط سالم و روان‌شناسی مثبت‌نگر.
جمشیدیان قلعه‌شاهی، پروین، آقایی، اصغر و گل‌پرور، محسن (1396). بررسی اثربخشی درمان مثبت‌نگر ایرانی ـ اسلامی بر اضطراب، استرس و افسردگی زنان نابارور. دانشکدة پزشکی اصفهان، 35(418)، 70ـ76.
جوادی آملی، عبدالله (1389). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء.
حسینی، سیدابوالقاسم (1387). اصول بهداشت روانی: بررسی مقدماتی اصول بهداشت روانی، روان‌درمانی و برنامه‌ریزی در مکتب اسلام. مشهد: شرکت به‌نشر.
حسینی، فاطمه سادات و اسمعیلی ماهانی، حانیه (1403). تأثیر آموزش باورهای دینی و معنوی بر رشد اجتماعی نوجوانان پرورشگاهی. روان‌شناسی و دین، 17(4)، 43ـ59.
حسینی، محمد و محبی نورالدین وند، محمدحسین (1399). طراحی و اعتباریابی پرسش‌نامة سرمایة روان‌شناختی تحصیلی در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز. توسعة آموزش جندی شاپور اهواز، 11(4)، 936ـ947.
حلی، ابن نماء (1380). در سوگ امیر آزادی. ترجمة ع. کرمی. قم: حاذق.
روستا، نیوشا (1404). مقایسة باورهای انگیزشی، آگاهی هیجانی و کفایت اجتماعی در نوجوانان بی‌سرپرست و نوجوانان عادی. پژوهش‌های کاربردی در مشاوره.
ریو، مارشال (1397). انگیزش و هیجان. ترجمة سیدمحمدی. تهران: ویرایش.
زارعی، مجتبی (1396). بررسی مقایسه‌ای حس انسجام درونی، تاب‌آوری و عاطفة مثبت بین نوجوانان بی‌سرپرست و نوجوانان عادی پسر شهرستان بجنورد. دانش انتظامی خراسان شمالی، 4(15)، 85ـ102.
زمانی بابگهری، زهرا، خساره، حمیده و موسوی‌نسب، سیدمحمدحسین (1403). اثربخشی برنامة مداخلاتی بازی وانمودی گروه محور بر افزایش خودتنظیمی هیجانی و تئوری ذهن دانش‌آموزان بی‌سرپرست تحت پوشش بهزیستی. تحقیقات علوم رفتاری، 22(2)، 333ـ334.
زنگنه، فیروزه و خاتمی، فاطمه السادات (1400). اثربخشی آموزش مثبت‌نگری با رویکرد اسلامی بر خودمهارگری و دیدگاه فهمی همسر در زنان متأهل دانشجو. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 15(29)، 103ـ121.
سازمان بهزیستی کشور. https: //www. behzisti. ir/news/127002 Accessed August 2025
صف‌آرا، مریم، سلم‌آبادی، مجتبی، طیرانی ‌راد، علی و خسروی ‌طناک، محمد (1403). نقش سلامت معنوی و انعطاف‌پذیری شناختی در سازگاری عاطفی نوجوانان بدسرپرست و بی‌سرپرست. پژوهش در دین و سلامت، 38(10)، 126ـ134.
عقیلی، صنعتیان (1403). اثربخشی آموزش شایستگی اجتماعی ـ هیجانی بر ترس از ارزیابی منفی و علائم روان تنی نوجوانان بی‌سرپرست و بد سرپرست مراکز شبه‌خانواده. شناخت اجتماعی، 13(26)، 168ـ189.
فرنام، علی و حمیدی، محمد (1394). اثربخشی آموزش مثبت نگری در افزایش کیفیت زندگی با تأکید بر قرآن و آموزه‌های اسلامی. فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 6(22)، 61ـ85.
کجباف، حسینی و قمرانی، رزازیان (1396). مقایسة اثربخشی کیفیت زندگی درمانی و درمان مبتنی‌بر معنویت اسلامی بر تحمل پریشانی، استرس، اضطراب و افسردگی زنان مبتلا به سردرد تنشی. روان‌شناسی بالینی، 9(1)، 21ـ38.
کریمی‌فر، مسعود، روح‌الامینی، مرضیه سادات، دین‌پرور، احسان و سهرابی اسمرود، فرامرز (1395). اثربخشی آموزش مؤلفه‌های معنوی بر مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت در نوجوانان. پژوهش‌نامة اسلامی زنان‌ و‌ خانواده، 4(2)، 113ـ136.
کفیلیان یزدی، علی (1404). بررسی رابطة دین و روان‌شناسی دین با روان‌درمانی، سلامت روان، روان‌شناسی مثبت‌نگر، تربیت کودکان و خانواده.
In Development Engineering Conferences Center Articles Database ، 1‏(3).
کمری، سامان و فولادچنگ، محبوبه (1395). اثربخشی آموزش معنویت درمانی مبتنی‌بر مثبت‌نگری بر میزان امید به زندگی و رضایت از زندگی نوجوانان. پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی و مشاوره، 6(1)، 5ـ23.
مجلسی، محمدباقر (1362). بحار الانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
محسنی، مرتضی، گل‌محمدی، مجید، غنی‌پور ملکشاه، احمد و رضوانیان، قدسیه (1400). تحلیل قابوس‌نامه از منظر روان‌شناسی مثبت. نثرپژوهی ادب فارسی، 24(49)، 185ـ210.
محمدی، مسعود (1384). روان‌سنجی و هنجاریابی مقیاس تاب‌آوری کانر و دیویدسون در ایران. پایان‌نامة کارشناسی ارشد روان‌شناسی. دانشگاه تهران.
محنایی، ستاره، شیخیانی، حسن، گرگین، باقر، گلکام، صدیقه و فراشبندی، رضا (1399). آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی منطبق بر آموزه‌های حضرت علی(ع) بر تاب‌آوری و سلامت اجتماعی زنان افسران پلیس مراجعه‌کننده به کلینیک‌های روان‌شناسی شهر بوشهر. آموزش در علوم انتظامی، (3)8، 581ـ612.
مددی زواره، سارا، گل‌پرور، محسن و آقایی، اصغر (1398). مقایسة تأثیر درمان مثبت‌نگری وجودگرا و درمان مثبت‌نگر ایرانی ـ اسلامی بر سرمایة عاطفی دانش‌آموزان دختر دارای اضطراب اجتماعی. سلامت روان کودک، 6(3)، 112ـ125.
مرادی، ‌خدیجه و زینالی، زهرا (1399). تأثیر درمان مبتنی‌بر پذیرش و تعهد (ACT) بر تاب‌آوری کودکان تحت پوشش بهزیستی. پزشکی قانونی ایران، 99(26)، 8ـ14.
ملکی گلندوز، پری و سرداری، باقر (1399). اثربخشی آموزش روان‌شناسی مثبت‌گرا با تأکید بر آموزه‌های دینی بر کاهش رفتارهای پرخطر دانش‌آموزان دارای افکار خودکشی. پژوهش‌نامة روان‌شناسی مثبت، 6(3)، 51ـ68.
میرزا علی‌آبادی، فاطمه (1395). رابطة مؤلفه‌های روان‌شناسی مثبت با شادی ذهنی با نقش واسطه‌گری بهزیستی روان‌شناختی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد روان‌شناسی تربیتی. دانشگاه کاشان.
نعیمی، ابراهیم، شفیع‌آبادی، عبدالله و داوودآبادی، فاطمه (1395). اثربخشی آموزش مهارت‌های مثبت‌اندیشی با تأکید بر آموزه‌های دینی بر تاب‌آوری و رغبت‌های شغلی دانش‌آموزان. فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، 7(28)، 1ـ31.
نورى، حسین بن محمدتقى (1366). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
نوفرستی، اعظم و اخوتی، فریبا (1398). اثربخشی آموزش مهارت‌های تفکر مثبت بر افزایش شادکامی و تاب‌آوری نوجوانان بی‌سرپرست دختر. رویش روان‌شناسی، 8(10)، 71ـ78.
هنرمندزاده، ریحانه و سجادیان، ایلناز (1396). اثربخشی مداخلة مثبت‌نگر گروهی بر بهزیستی روان‌شناختی، تاب‌آوری و شادکامی دختران نوجوان بی‌سرپرست. پژوهش‌نامة روان‌شناسی مثبت، 2(2)، 35ـ50.
ویسانی، مختار، نجاری، مسعود و احمدپور، روژینا (1404). تعیین اثربخشی برنامة آموزش گروهی شایستگی اجتماعی بر دلبستگی ناایمن و مهارت‌های اجتماعی کودکان بی‌سرپرست. پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، 15(58)، 87ـ100.

بازدید: 411

شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

کرمی، رعنا، واحدی، شهرام، بدری گرگری، رحیم، طهماسب زاده شیخلار، داود. (1405) اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست. فصلنامه روان‌شناسی و دین، 19(1)، 29-49 https://doi.org/10.22034/ravanshenasi.2025.5002532.

APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

رعنا کرمی؛ شهرام واحدی؛ رحیم بدری گرگری؛ داود طهماسب زاده شیخلار."اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست". فصلنامه روان‌شناسی و دین، 19، 1، 1405، 29-49

APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

کرمی، رعنا، واحدی، شهرام، بدری گرگری، رحیم، طهماسب زاده شیخلار، داود.(1405) 'اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست'، فصلنامه روان‌شناسی و دین، 19(1), pp. 29-49

APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

کرمی، رعنا، واحدی، شهرام، بدری گرگری، رحیم، طهماسب زاده شیخلار، داود. اثربخشی برنامة مداخله‌ای تربیت مثبت با تأکید بر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بر سطوح تاب‌آوری و امید به زندگی نوجوانان دختر بی‌سرپرست. روان‌شناسی و دین، 19, 1405؛ 19(1): 29-49

محل چاپ: ایران، قم	ناشر: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
حوزۀ تخصصی: روان شناسی	اعتبار مجله: علمی و پژوهشی(ب)
زبان مجله: فارسی با چكیده انگلیسی	نوبت انتشار: فصل نامه
نوع انتشار: چاپی	هزینۀ بررسی و انتشار مقاله: دارد
نوع داوری: حداقل 2 داور، دوسویه‌ناشناس	زمان داوری: سه تا شش‌ماه
درصد پذیرش مقالات: 40%	دسترسی به مقاله‌ها: رایگان (تمام متن)
نوع مقالات: قابل انتشار: علمی - پژوهشی	نشانی الكترونیك: psyrm@qabas.net
مشابهت ياب: سميم نور

روان شناسی و دين

آرشیو شماره‌ها