اثربخشی قصههای قرآنی بر ناسازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری دانشآموزان ابتدایی
Article data in English (انگلیسی)
- Ariwkhan, A. (2024). Reasons for aggressive behavior of students in educational institutions and its psychocorrection. American Journal of Social Sciences, 4(6), 134-139.
- Achenbach, T. & Rescorella, L. (2005). Handbook of school-age forms of the experience-based assessment system. Translated by Asghar Minaei, 2011, second edition, Tehran, Education Research Institute (In Persian)
- Astuti, A., Suryono, S., Nurul Widyawati, M., Suwondo, A., Mardiyono, M. (2017). Effect of Audio Therapy Using Al Qur’an Murrotal on Behavior Development in Children with Autism. Belitung Nursing Journal, 3(5), 470-477.
- Aljamal, OYS, Baioumy, NAAA, Abd Wahid, N. (2022). The role of Islamic culture in reducing aggressive behavior among primary school students (kindergarten) in Jordan. Al-Qanatir: International Journal of Islamic Studies, 25(2), 121-131.
- Bajnath, V., Harcourt, S., Spagna, S. & Derbaly, A. (2020). The effects of violent urban settings on neuropsychological outcomes: A review. Aggression and violent behavior, 54, 101410.
- Davis, C. H. (2022). Storytelling to promote mental health: a conceptual analysis and application with acceptance and commitment therapy for depression. [PhD Thesis]. Utah State University.
- Fatima, T., Tasgheer, A. (2021). Psychological Nurturing of Adolescents through Prophetic Stories of Quran. Int Res J Islamic Stud, 3(2) ,22-42.
- Hegazi, M. H. M., Abdullah, H. B. H., Shehab, A. A. A. (2021). Concepts of Quranic stories & their impact on the raising & reforming of the children’s behavior Surat Yusuf (Joseph) as a model. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(3), 1621-1628.
- Kraft, L., Ebner, C., Leo, K. & Lindenberg, K. (2023). Emotion regulation strategies and symptoms of depression, anxiety, aggression, and addiction in children and adolescents: A meta-analysis and systematic review. Clinical Psychology: Science and Practice, 30(4), 485-502.
- LAFON. R: "L'enfance inadaptee", Encyclopedias. Universalis.
- Li, C., Zhang, X. & Cheng, X. (2023). Associations among academic stress, anxiety, extracurricular participation, and aggression: An examination of the general strain theory in a sample of Chinese adolescents. Current Psychology, 42(25), 21351-21362.
- Morelli, F., Aprile, G. , Martolini, C., Ballante, E., Olivier, L. , Ercolino, E. & Signorini, S. (2022). Visual function and neuropsychological profile in children with cerebral visual impairment. Children, 9(6), 921.
- Miranda, A., Mira, A., Berenguer, C., Rosello, B. & Baixauli, I. (2019). Parenting stress in mothers of children with autism without intellectual disability: Mediation of behavioral problems and coping strategies. Frontiers in Psychology, 10, 464.
- Morrison, F. J., Kim, M. H., Connor, C. M., Grammer, J. K. (2019). The causal impact of schooling on children’s development: Lessons for developmental science. Curr Dir Psychol Sci, 28(5), 441-449.
- Philipp, J., Zeiler, M. , Waldherr, K., Truttmann, S., Dür, W., Karwautz, A. F. K. (2018). Prevalence of emotional and behavioral problems and subthreshold psychiatric disorders in Austrian adolescents and the need for prevention. SPPE, 53(12), 1325-1337.
- Putwain, D. W., Pekrun, R., Nicholson, L. J., Symes, W., Becker, S., Marsh, H. W. (2018). Control-Value Appraisals, Enjoyment, and Boredom in Mathematics: A Longitudinal Latent Interaction Analysis. American Educational Research Journal, 55(6), 1339-1368.
- Ray, J. A. , Choi, J. K. , Jackson, A. P. (2021). Adverse childhood experiences and behavior problems among poor Black children: Nonresident father involvement and single mothers' parenting stress. Child Abuse & Neglect, 121, 105264.
- Saged AA, Mohd Yusoff MY, Abdul Latif F, Hilmi SM, Al-Rahmi WM, Al-Samman A, et al(2020). Impact of Quran in treatment of the psychological disorder and spiritual illness. Journal of Religion and Health. ; 59: 1824-37.
- Sinha, A. K. P., Singh, R. P. (1993). Manual for adjustment inventory for school students (AISS). Agra: National Psychological Corporation.
- Slaby T, Gaura T. (2003). Self-efficacy and personal goal setting. American education research journal, 29(3), 663-676.
- Shonkoff, J. P., Garner, A. S. (2012). Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health; Committee on Early Childhood, Adoption, and Dependent Care; Section on Developmental and Behavioral Pediatrics. The lifelong effects of early childhood adversity and toxic stress. Pediatrics, 129(1), e232-e246.
- Teepe, R., Molenaar, I., Verhoeven, L. (2017). Technology enhanced storytelling stimulating parent–child interaction and preschool children's vocabulary knowledge. Journal of Computer Assisted Learning, 33(2), 123-36.
- Tahir M, Zubairi SU. (2019). Exploring Quranic stance on mental health: an analytical review. University of Wah Journal of Social Sciences, 2(2), 46-71.
- Voulgaridou, I. & Kokkinos, C. M. (2023). Relational aggression in adolescents across different cultural contexts: A systematic review of the literature. Adolescent Research Review, 8(4), 457-480.
- Warburton, W. A. & Anderson, C. A. (2015). Aggression, social psychology of. International encyclopedia of the social & behavioral sciences, 2015, 373-380.
- Zhang, W, hong, W. (2022). Parenting Styles and Adolescents’ Problem Behaviors: The Mediating Effect of Adolescents’ Self-Control. Asian Journal of Psychiatry, 126(6), 2979-2999.
اثربخشی قصههای قرآنی بر ناسازگاری، مشکلات رفتاری
و پرخاشگری دانشآموزان ابتدایی
سيداميد ستوده ناورودی / دکتری تخصصی مشاوره، آموزشوپرورش دانشگاه گيلان Omid.sotodeh@yahoo.com
تارا فلاح ارجمند خواه/ دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، دانشگاه محقق اردبيلی tara.fllh.ar@gmail.com
نسا قربانی دهبنه/ کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، مؤسسة آموزش عالی سيمای دانش Nesaghorbani1404404@gmail.com
دريافت: 19/08/1404 ـ پذيرش: 14/11/1404
چکيده
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی قصههای قرآنی بر ناسازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری دانشآموزان ابتدایی انجام شد. روش پژوهش، نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون ـ پسآزمون و گروه کنترل بود و جامعة آماری شامل تمامی دانشآموزان پسر پایة سوم ابتدایی مدرسة ابنسینای شهر سنگر در سال تحصیلی 1403ـ1404 بود. از این بین، ۳۰ نفری که معیارهای ورود به پژوهش را داشتند به شیوة نمونهگیری در دسترس انتخاب و بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه 15 نفر) قرار گرفتند و به پرسشنامههای سازگاری سینها و سینگ، مشکلات رفتاری کواس و پترسون و سیاهه پرخاشگری شهیم پاسخ دادند. گروه آزمایش طی ۸ جلسة ۶۰ دقیقهای در معرض قصههای قرآنی قرار گرفتند و گروه کنترل هیچ مداخلهای دریافت نکردند. دادهها نیز با استفاده از تحلیل کوواریانس (ANCOVA) به کمک نرمافزار SPSS نسخة ۲۵ تحلیل شدند. نتایج نشان داد قصههای قرآنی موجب کاهش معنادار ناسازگاری و پرخاشگری و بهبود ابعاد سازگاری اجتماعی، عاطفی و آموزشی دانشآموزان شد. بنابراین استفاده از قصههای قرآنی میتواند روشی مؤثر در کاهش مشکلات رفتاری کودکان دورة ابتدایی باشد.
کليدواژهها: قصههای قرآنی، ناسازگاری، مشکلات رفتاری، پرخاشگری، دانشآموزان.
مقدمه
سالهای نخستین مدرسه از مهمترین دورههای تحول در زندگی کودک است؛ زیرا کودک در این مرحله وارد نظام رسمی آموزش شده و برای نخستین بار با قواعد اجتماعی، انتظارات رفتاری و تعاملات ساختیافته روبهرو میشود (Morrison and et al, 2019). داﻧﺶآﻣﻮزان، ﺑﺰرگﺗﺮﯾﻦ ﺳﺮﻣﺎیة اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻫﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪﺷﻤﺎر ﻣﯽآﯾﻨﺪ؛ ﭼﺮاﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ درﻫﻢآﻣﯿﺨﺘﻦ ﺷﻮر و اﺷﺘﯿﺎق ﮐﻮدﮐﯽ و ﻧﻮﺟﻮاﻧﯽ و ﻋﻠﻢ و ﻣﻬﺎرت آﻣﻮﺧﺘﻪﺷﺪه، ﭼﺮخﻫﺎی ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ را ﺑﻪ ﺣﺮﮐﺖ درآورند (جعفری و همکاران، 1399). هر جامعهای برای پیشرفت در زمینههای مختلف نیاز به افرادی دارد که از نظر جسم و روان سالم باشند. با توجه به اینکه دانشآموزان آیندهسازان جامعه هستند و در رشد و ارتقای آن نقش مهمی ایفا میکنند؛ ازهمینرو توجه به مشکلات آنها یکی از مهمترین دغدغههای روانشناسان و پژوهشگران امروزی است (قاسمزاده و همکاران، 1400؛ Ariwkhan, 2024).
پرخاشگری یکی از شایعترین رفتارهای دوران کودکی و نوجوانی بهشمار میآید (Voulgaridou and Kokkinos, 2023). پرخاشگری واکنشی است که در کودکان و نوجوانان به شکلهای مختلف بروز میکند. بروز پرخاشگری بهصورت کنترل نشده میتواند اثرات مخرب جدی بر روابط میانفردی کودک و نوجوان بگذارد و حتی ممکن است در صورت عدم مدیریت و شناخت صحیح آن، عامل ناسازگاریهای ماندگار، بحرانهای جدی، رفتارهای غیراجتماعی، ایجاد تصویر منفی در میان معلمان همسالان، طرد شدن از سوی همسالان، افت تحصیلی، بزهکاری و مصرف مواد مخدر شود (Li and et al, 2023). پرخاشگری رفتاری است که هدف آن صدمه زدن به خود یا دیگران است. اینگونه رفتارها ممکن است به شکلهای گوناگونی بروز پیدا کند (طاهرزاده و پوررضائیان، 1402). شکلهای مختلف پرخاشگری شامل آسیب جسمی به دیگری (پرخاشگری فیزیکی مانند کتک زدن، لگد زدن، ضرب و شتم و پرتاب کردن)، آسیب رساندن به دیگری با کلمات گفتاری (پرخاشگری کلامی مانند فریاد زدن، ناسزا گفتن و برچسب زدن) یا آسیب رساندن به اعتبار یا دوستی دیگری از طریق آنچه بهصورت کلامی یا دیجیتالی دربارة دیگران بیان میشود (پرخاشگری ارتباطی) است (Warburton and Anderson, 2015؛ غدیری و همکاران، 1401). پرخاشگری بهطور قابل توجهی با طیف گستردهای از پیامدهای منفی همراه است. پرخاشگری و قانونگریزی در کودکان میتواند منجر به رفتارهای ضد اجتماعی در بزرگسالی و باعث نقص در پیشرفت تحصیلی و ضریب هوشی شود (Bajnath and et al, 2020). سازمان بهداشت جهانی (Worth Health Organization) برآورد میکند که خشونت بینفردی در میان افراد زیر سن 19 سال مسئول مرگ روزانه 227 نفر در جهان است. افراد بسیار بیشتری از آسیبها و تجارب آسیبزای ناشی از خشونت و رفتارهای پرخاشگرانه رنج میبرند. مسئلة پرخاشگری در میان همة نوجوانان، یک مسئلة جهانی عنوان شده است که در آن، افراد معمولاً توانایی و مهارت کنترل و مهار رفتار خود را ندارند. اینگونه افراد، خواستهها و نیازهای خود را بهواسطة تسلط، توهین و تحقیر دیگران برآورده مینمایند (Kraf and et al, 2020).
مشکلات رفتاری یکی از موضوعات قابل بررسی و مهم در بسیاری از کودکان و نوجوانان بهشمار میآید. مشکلات رفتاری انحراف یا ناهنجاری در رفتار است که محدودهای از ناسازگاریهای اجتماعی تا استرسهای عاطفی نابهنجار را شامل میشود و گسترة آن شامل رفتارهای بیشفعالی و پرخاشگرانه تا رفتارهای گوشهگیرانه است (Zhang and hong, 2022)، و به دو دسته مشکلات رفتاری درونیسازیشده و برونیسازیشده تقسیم میشود (Achenbach, 2005). اختلالات درونیسازی اساساً به درون فرد متمرکز هستند و معمولاً خود فرد را آزار میدهند و رفتارهای برونیسازیشده اساساً نمود بیرونی دارند و بیشتر با آزار، مزاحمت یا آسیبرسانی به دیگران همراه هستند (رحمانیان و همکاران، 1400). مشکلات رفتاری به الگوهای رفتاری اطلاق میشود که به رابطة سالم بین کودک، محیط و فرصتهای یادگیری آسیب وارد میکند (آقایینژاد و همکاران، 1399). اختلالات رفتاری در کودکان از مشکلات شایع و ناتوانکنندهای بهشمار میروند که میتوانند فشار و دشواریهای زیادی را برای کودک و خانوادة او به وجود آورند، و علاوه بر ایجاد احساس ناتوانی، موجب کاهش کارکرد فرد در زمینههای شخصی و تحصیلی شوند (Morelli and et al, 2022). درصورتیکه توانمندیها و استعدادهای این کودکان شناسایی نشود و مداخلههای مناسب در زمان درست برای آنان ارائه نگردد، این اختلالات ممکن است به کاهش عملکرد در عرصههای مهم زندگی، مانند تحصیل و تعاملات بینفردی منتهی شود و نهایتاً سلامت روان کودک را در معرض خطر قرار دهد؛ بهگونهایکه وی در بزرگسالی نسبت به اختلالات و آشفتگیهای روانی آسیبپذیرتر گردد (Miranda and et al, 2019). مشکلات رفتاری در دوران کودکی به شرایطی اطلاق میشود که در آن الگوهای رفتاری کودک در محیط مدرسه، با معیارهای مورد قبول متناسب با سن، فرهنگ و قومیت تفاوت قابل توجهی داشته و این موضوع منجر به کاهش عملکرد تحصیلی او میشود (Philipp and et al, 2018). این دسته از دانشآموزان معمولاً به شکل مستقیم یا غیرمستقیم از سوی اطرافیان مورد طرد قرار میگیرند و در محیط مدرسه نیز به دلیل رفتارهایشان مورد سرزنش و شکایت مداوم قرار میگیرند. نادیده گرفتن پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت مشکلات رفتاری میتواند باعث بروز تعارضات متعدد بین آنان و معلمان شده و در نهایت به افزایش احتمال رفتارهای مخرب در سالهای آینده منجر شود. درصورتیکه چنین شرایطی بدون ارائة مداخلات آموزشی و درمانی مناسب رها شود، احتمال ظهور رفتارهای آشفتگیآور فردی و اجتماعی در آیندة آنها افزایش مییابد (Ray and et al, 2021).
یکی دیگر از چالشهای مهم رفتاری در میان دانشآموزان، ناسازگاری است که میتواند فرایند یادگیری و تعاملات اجتماعی آنان را تحت تأثیر قرار دهد. ﻫﺮ ﻣﻮﺟﻮدي ﺑﺮاي ﺑﻘﺎي ﺧﻮد و ارﺿﺎي ﻧﻴﺎزﻫﺎﻳﺶ ﺗﻼش میکند ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻛﻪ در آن زﻧﺪﮔﻲ میکند، سازگار شود. ﻓﺮد زﻣﺎﻧﻲ از ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻴﺎن ﺧﻮد و ﻣﺤﻴﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲاش راﺑﻄﻪاي ﺳﺎﻟﻢ ﺑﺮﻗﺮار و اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎي ﺧﻮد را ارﺿﺎ ﻛﻨﺪ، در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت او را ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ (کریمی، 1403). سازگاری و مهارت اجتماعی فرایندی است که فرد را قادر به درک و پیشبینی رفتار دیگران و کنترل رفتار خود میکند، ضمن اینکه تعاملات اجتماعی خود را به نحو سازشیافتهای تنظیم میکند (Salby and Gaura, 2003، به نقل از: مدرس مقدم و حاتمی، 1393)، و ناسازگار فردی است که رفتارهای گوناگون، غیرعادی، دشوار و مزاحم دارد، در شرایط گوناگون نمیتواند خود را با اعضای جامعه و خانوادهاش هماهنگ سازد و آشکارا از قبول مقررات اجتماعی سر باز میزند (قنبرپور، 1401). در اﻳﻦ راستا ﺑﻪ ﻛﻮدﻛﺎن و ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎﻧﻲ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر، ﻛﺞﺧﻮ و ﻳﺎ ﺳﺎزش ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﻃﻼق ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ از ﻫﻮش ﻋﺎدي و ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﻫﻮش ﺑﻬﺮة ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ، وﻟﻲ رﻓﺘﺎر ﻏﻴﺮﻋﺎدي ﻳﺎ ﻧﺎﺑﻬﻨﺠﺎر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﻪﻃﻮر ﻋﺎدي ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺣﻔﻆ راﺑﻄﻪ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ (عمارلو، 1401). تعریفی که لافون از ناسازگاری جوانان میدهد در مورد دانشآموزان دورة ابتدایی نیز میتواند بیان گردد:
گاهی به جوانی ناسازگار گفته میشود که اختلالات، کاستیهای استعدادی، ضعف کارایی عمومی او، همچنین اشکالات منشی وی، سبب میشود که در حاشیه یا در ستیزة مداوم با واقعیتها یا تقاضاهای پیرامونی متناسب با سن و ریشة اجتماعی مربوطه قرار گیرد. گاهی نیز به جوانی اطلاق میشود که استعدادها و کارایی او کافی بوده، منش او طبیعی، ولی از محیطی رنج میبرد که با نیازهای بدنی، عاطفی، فکری و معنوی او مطابقت ندارد و بالاخره گاهی هم به جوانی ناسازگار گفته میشود که با داشتن نقص فردی در یک محیط نامناسب زندگی کند (Lafon, 1950).
ناسازگاری دانشآموزان در مقطع ابتدایی میتواند ناشی از عوامل متعددی باشد. گاهی محتوای درسی برای برخی دانشآموزان بسیار ساده یا بسیار پیچیده است و با تواناییهای آنها همخوانی ندارد (Putwain and et al, 2018). همچنین روشهای تدریس در مدرسه ممکن است با سبک یادگیری هر دانشآموز هماهنگ نباشد که این موضوع باعث کاهش اثربخشی یادگیری و ایجاد حس ناکامی میشود (زمانیه شهری و همکاران، 1403). هرگاه فشار عوامل نامساعد بیش از توانایی، مقاومت یا قدرت سازگاری کودک باشد، در او واکنشهای غیرعادی ایجاد کرده و باعث بحرانهای عاطفی حاد، ولی گذرا و ناپایدار میشود (Shonkoff and Garner, 2012). برخی عوامل در ایجاد رفتارهای ناسازگارانه نقش برجستهای دارند. این عوامل شامل تعارضات در محیط خانوادگی کودک، از جمله بهرهکشی، بیتوجهی، مشکلات زناشویی والدین و اعتیاد آنها میباشد (سیف نراقی و نادری، 1392). این کودکان ممکن است نسبت به دیگران رفتار پرخاشگرانه یا قلدرمآبانه داشته باشند و با آنها وارد دعوا و زد و خورد شوند، تمایل به دروغگویی، غیبت از کلاسهای درس، فرار از خانه یا سوءمصرف مواد داشته باشند (بذرافشان و حجتی، 1398).
ازآنجاییکه قصه همواره در طول تاریخ برای انسانها جذاب و اثرگذار بوده و برای کودکان نیز بهعنوان روشی تربیتی کاربرد دارد، قصهگویی میتواند یکی از ابزارهای مهم در اصلاح و بهبود رفتار کودکان محسوب شود. این روش علاوه بر تقویت تعامل میان والد و کودک، به افزایش آگاهی و سطح دانش کودک نیز کمک میکند (Teepe and et al, 2017). درحقیقت این اسلوب کلامی، ابزار انتقال تجارب گوناگون تمدنها و ملتها و تجربه پیشینیان به پسینیان بوده است. طبع انسانی نیز از میان سایر وجوه گفتاری، گرایش بیشتری به شنیدن قصه دارد؛ چراکه احساس لطیف و عاطفی پردامنهای را در انسانها برمیانگیزد و روح آدمی با شنیدن داستان آرامش یافته و از شخصیتها و حوادث داستانها بسیار تأثیر میپذیرد و سازگارترین فرم کلامی با ذهن بشر است (نخعی و همکاران، 1401). قرآن کریم در طرح داستانها و بهخصوص داستانهای انبیا، از سبک و اسلوبهای خاص و منحصربهفردی بهره جسته است و همین روشهای بدیع بوده که داستانهای قرآن را جاذبه و شکوهی خارقالعاده بخشیده و هریک از داستانها را به صحنة تجلی فضایل اخلاقی و ارزشهای متعالی تبدیل کرده است. چهرههای پاک و تابناک هریک از انبیا در این داستانها نقشهای زیبایی از معنویت، اخلاص، پاکدامنی، امانت و دیگر ارزشهای اخلاقی را در منظر همگان قرار داده است (شجاع پوریان، 1392). قرآن کریم نیز با بهرهگیری از گرایشهای طبیعی انسان به داستان، بخش زیادی از مفاهیم دقیق اعتقادی، اجتماعی و اخلاقی را در قالب روایتهایی زیبا و اثرگذار بیان کرده است (سلیماننژاد و سودی، 1393). قصههای قرآنی سرشار از مفاهیم ارزشمندی هستند که توانایی تأثیرگذاری بر جنبههای مختلف رشد کودکان را دارند. اگر داستانهای منتخب و توضیح مفاهیم موجود در آنها متناسب با سطح درک و تواناییهای کودکان ارائه شود، میتواند موجب تقویت ارتباط آنان با دین شده و فهم آموزههای دینی را برایشان آسانتر و عمیقتر سازد (یاری قلی و خانی خسروشاهی، 1399). این تعالیم در قرآن با هدف ایجاد توازن در سلامت روان شکل گرفتهاند و از طریق آگاهیبخشی نسبت به مسائل زندگی و بهبود روابط اجتماعی و فردی عمل میکنند. علاوه بر این، چنین آموزههایی راهبردهایی اساسی ارائه میدهند که میتواند از سلامت فردی، خانوادگی و اجتماعی در برابر مشکلات مربوط به بهداشت روان و سایر چالشهای سلامت محافظت کند (Tahir and Zubairi, 2019). گرچه قرآن یک کتاب روانشناسی یا جامعهشناسی نیست، اما تأثیرات و کارکردهای متنوع و گستردهای بر زندگی فردی و اجتماعی انسانها دارد که جنبههای روانشناختی و اجتماعی نیز از آن مستثنی نیست. پژوهشگران بر این باورند که قرآن، بهویژه قصههای آن، میتواند آرامش معناداری در فرد ایجاد کند؛ آرامشی که احتمالاً ناشی از تأثیر ویژة قرآن و داستانهای آن بر قلب انسان است و میتواند اثراتی بر هورمونها و مواد شیمیایی مرتبط با احساس آرامش داشته باشد.
پژوهشهای مختلف، اثربخشی قصههای قرآنی را بر هوش هیجانی و پرخاشگری دانشآموزان ابتدایی (رهنمود بخشایش و صادقزاده، 1396)، کنترل خشم دانشآموزان دورة متوسطه (یارمحمدی واصل و همکاران، 1399)، افزایش کنترل پرخاشگری در کودکان پیشدبستانی (هاشمیزاده و صفرزاده، 1401)، افسردگی و پرخاشگری کودکان پیشدبستانی (قشقایی، 1392)، کاهش رفتارهای پرخاشگرانه در میان دانشآموزان پیشدبستانی (Aljamal and et al, 2022)، بر اختلالات رفتاری کودکان دبستانی پایة ششم (پورسپهری، 1402)، رشد اخلاقی دانشآموزان (یاری قلی و خانی خسروشاهی، 1399)، مشکلات رفتاری دانشآموزان دختر پایة ششم (پیروز، 1403)، توسعة رفتاری کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم (Astuti and et al, 2017)، بر پرورش روانی نوجوانان (Fatima and Tasgheer, 2021)، سازشیافتگی عاطفی، اجتماعی و آموزشی کودکان (پیوند و جهانگرد، 1401)، سازگاری و مشکلات رفتاری دانشآموزان ابتدایی (روشنی و همکاران، 1401)، سازشیافتگی کودکان پیشدبستانی (درستی و زارعی، 1396) و بر پرورش و اصلاح رفتار کودکان، سورة یوسف بهعنوان الگو (Hegazi and et al, 2021) نشان دادهاند و همچنین ساجد و همکاران (2020) در پژوهش خود تحت عنوان «تأثیر قرآن در درمان اختلالات روانشناختی و بیماریهای معنوی» نشان دادند که 8/81 درصد از بیمارانی که بهطور منظم در جلسات درمان قرآنی شرکت کردند و درمان موفقی داشتند، معتقد بودند که جلسات درمان قرآنی نیازهای سلامتی آنها را برآورده میکند.
بنابراین قصهگویی کاربردهای بسیار زیادی برای مداخلات سلامت رفتاری دارد، بهویژه در میان کودکان که جذب روشهای سنتی برای اصلاح رفتار در آنها دشوار است. قصههای قرآنی با ساختار جذاب و آموزندة خود، حق و باطل را جدا میکنند و کودکان را با پیامدهای ناسپاسی، نافرمانی، مردمآزاری، شرک، کفر و رفتارهای نادرست آشنا میسازند. این قصهها میتوانند علاقه و انگیزة کودکان برای یادگیری مهارتهای رفتاری و اجتماعی را افزایش دهند و فرصت مناسبی برای آموزش ارزشها و کنترل هیجانات فراهم کنند. آموزش مهارتها از طریق قصههای قرآنی میتواند رفتارهای نوعدوستانه، اعتمادبهنفس، تعامل مثبت با همسالان و کنترل خشم و پرخاشگری را در کودکان تقویت کند و رفتارهای تکانشی و ناسازگار را کاهش دهد (Davis, 2022). با وجود اهمیت قصهگویی، پژوهشهای کمی دربارة تأثیر قصههای قرآنی بر سلامت روان کودکان انجام شده است و این نشان میدهد که بررسی علمی این اثرات ضروری است. ضرورت انجام این پژوهش از آنجا ناشی میشود که بخش بزرگی از جامعه را دانشآموزان تشکیل میدهند و ارتقای ویژگیهای روانشناختی و رفتارهای اجتماعی آنان یکی از اهداف اصلی روانشناسی تربیتی و نظام آموزشوپرورش است. نتایج این تحقیق میتواند کاربرد عملی و علمی برای معلمان، برنامهریزان آموزشی، دانشجویان رشتههای روانشناسی و علوم تربیتی و پژوهشگران داشته باشد و راهنمایی برای طراحی برنامههای آموزشی و اصلاح رفتار کودکان ارائه کند. با توجه به اینکه تا کنون مطالعة جامعی دربارة اثر قصههای قرآنی بر ناسازگاری و پرخاشگری کودکان دبستانی انجام نشده و بررسی همزمان سازگاری، مشکلات رفتاری و خشم در یک چارچوب تجربی نیز صورت نگرفته است، این پژوهش میتواند خلأ مهمی در این حوزه پر کند. با توجه به موارد گفته شده، این پژوهش به دنبال پاسخگویی به این سؤال است که ببیند آیا قصههای قرآنی بر ناسازگاری و پرخاشگری دانشآموزان مؤثر است؟
روش پژوهش
پژوهش حاضر از نظر ماهیت، نیمهآزمایشی و از نظر طرح، پیشآزمون ـ پسآزمون با گروه کنترل بود و با هدف بررسی اثربخشی قصههای قرآنی بر کاهش ناسازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری دانشآموزان پایة سوم ابتدایی انجام شد. جامعة آماری شامل کلیة دانشآموزان پسر پایة سوم مدرسة ابنسینا واقع در شهر سنگر در سال تحصیلی ۱۴۰3ـ۱۴۰4 بود و از میان آنها ۳۰ نفر به روش نمونهگیری در دسترس انتخاب و بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل، هر گروه شامل ۱۵ نفر، تقسیم شدند. معیارهای ورود به مطالعه شامل تمایل و رضایت دانشآموز و والدین برای شرکت در پژوهش، نداشتن اختلالات جسمی یا روانشناختی تداخلگر، حضور فعال در مدرسه، و بررسی اولیة شرایط خانوادگی بهمنظور کنترل تأثیر عوامل خانوادگی بود. معیارهای خروج شامل عدم تکمیل مراحل پژوهش، غیبت بیش از دو جلسه و آغاز هرگونه درمان دارویی یا روانشناختی همزمان با مطالعه تعیین شد. مداخلة پژوهش شامل اجرای برنامة قصههای قرآنی برای گروه آزمایش بود که جلسات آن در محیط مدرسه و در فضای نمازخانه و فعالیتهای فوقبرنامه برگزار میشد تا دانشآموزان در فضایی آشنا و امن آموزش ببینند. زمان اجرای جلسات خارج از ساعات رسمی کلاسها و بهصورت فوقبرنامه تنظیم شد تا اختلالی در روند آموزشی ایجاد نگردد. در هر جلسه، قصههای قرآنی با رویکرد تربیتی و رفتاری ارائه شد و دانشآموزان با پیامهای اخلاقی و راهکارهای رفتاری مرتبط با مشکلات خود آشنا شدند. گروه کنترل در این مدت برنامة آموزشی معمول مدرسه را دنبال میکرد و مداخلة خاصی دریافت نکرد. دادههای مربوط به ناسازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری پیش و پس از مداخله جمعآوری شد و برای بررسی نرمال بودن توزیع دادهها از آزمون شاپیرو ـ ویلک استفاده گردید. همچنین برای مقایسة گروهها و کنترل اثر پیشآزمون، تحلیل کوواریانس (ANCOVA) بهکار گرفته شد و تمامی تحلیلها با استفاده از نرمافزار SPSS نسخة ۲۵ انجام شد.
ابزارهای پژوهش
پرسشنامة سازگاری: سینها و سینگ (1993) این پرسشنامه را بهمنظور تعیین میزان سازگاری اجتماعی، عاطفی و آموزشی دانشآموزان طراحی کردند و شامل60 سؤال 2 گزینهای با گزینههای بلی و خیر است. در ایران، 55 سؤال آن گزینش و استفاده شده است. برای نمرهگذاری این پرسشنامه به پاسخهایی که نشاندهندة سازگاری است، نمرة صفر و به سایر پاسخها نمرة یک داده میشود. نمرة کمتر در این پرسشنامه نشاندهندة سازگاری بیشتر است. پایایی این پرسشنامه را برای نمرة کل با سه روش دونیمه کردن، بازآزمایی و کودر ریچاردسون به ترتیب 95/0، 93/0 و 94/0 برای ابعاد سهگانة آن در روشهای مذکور بین 90/0 تا 96/0گزارش کردهاند. روایی محتوایی و روایی پیشبین آن هم مناسب گزارش شده است. در پژوهش درستی و زارعی (1396) نیز همسانی درونی این پرسشنامه با روش آلفای کرونباخ 75/0 بهدست آمده است.
پرسشنامة مشکلات رفتاری: این پرسشنامه توسط کوای و پترسون (1987) ساخته شده و دارای 88 سؤال میباشد. برای نمرهگذاری این پرسشنامه سه نمرة صفر، یک و دو بهکار برده میشود. نمرة دو به مشکلات رفتاری که بهصورت حاد دیده شود، نمرة یک به مشکلاتی که صورت حاد ندارند و نمرة صفر به عدم وجود مشکلات رفتاری داده میشود. حداقل و حداکثر نمره 0 و 264 و خط برش آن 132 میباشد. این پرسشنامه دارای 4 خردهمؤلفه به این شرح است: اختلال سلوک، مشکلات توجه ـ ناپختگی، پرخاشگری اجتماعی و اضطراب ـ گوشهگیری میباشد. کوای و پترسون (1987) روایی تحلیل عاملی این پرسشنامه را 80 صدم و پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 82 صدم گزارش کردند. غلامزاده نیکجو و همکاران (1401) نیز پایایی آن را با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 71 صدم گزارش کردند.
سیاهه پرخاشگری شهیم: پرسشنامة پرخاشگري كودكان دبستاني (شهيم، 1385) براي ارزيابي پرخاشگري بهكار میرود. اين پرسشنامه كه داراي 21 گوية چهارگزينهاي است، توسط شهيم (1385) ساخته و سه عامل پرخاشگری جسمانی، پرخاشگری رابطهای و پرخاشگری واکنشی کلامی ـ بیشفعالی را میسنجد. نمرهگذاری این مقیاس بهندرت (1 نمره)، یک بار در ماه (2 نمره)، یک بار در هفته (3 نمره) و اغلب روزها (4 نمره) میباشد که نمرات بالایی 25 تا 100 نشانة پرخاشگری در کودکان میباشد. پايايي و روايي آن براي كودكان دبستاني شهر شيراز مورد ارزيابي قرار گرفته است. شهيم ضريب آلفاي كرونباخ را براي كل پرسشنامه 91/0 گزارش كرده است. ارزيابي روايي پرسشنامه توسط شهیم (1385) با استفاده از تحليل عامل با محور اصلي و به دنبال آن چرخش مايل گويهها نيز، منجر به استخراج سه عامل با ارزش ويژة بيشتر از يك گرديد كه درصد واريانس را تبيين ميكرد. همانگونه که در پژوهش حاضر مشاهده گردید، پایایی پرسشنامة پرخاشگري كودكان دبستاني (شهيم، 1385) در این پژوهش با روش آلفای کرونباخ و روش دونیمهسازی به ترتیب 86% و 84% بهدست آمد که این ضرایب بیانگر پایایی بسیار بالای مقیاس است.
پروتکل آموزش قصههای قرآنی: در این پژوهش محتوای جلسات آموزشی و قصههای قرآنی در طی 8 جلسة 60 دقیقهای توسط محقق برای گروه آزمایش آموزش داده شد. این برنامه با توجه به پژوهشهایی مانند روشنی و همکاران (1401)، درستی و زارعی (1396) و همچنین توسط 6 نفر از متخصصان علوم قرآني و روانشناسي بررسي و مورد تأیيد قرار گرفت. در مرحلة اول از شاخص روایی محتوا (CVI) برای بررسی روایی محتوایی بر اساس نظرات متخصصین به شکل کمی استفاده شد و در مرحلة دوم از دو ضریب نسبت روایی محتوا (CVR) و (CVI) برای ارزیابی کمی روایی محتوا جلسههای درمان بر اساس نظر متخصصین استفاده شد. حداقل مقادیر CVR مبتنیبر آزمون معنیداری یک دامنه با سطح 05/0 است که طبق این جدول برای تعداد 6 نفر متخصص پژوهش حاضر CVR مورد قبول 99/0 است. حداقل مقدار قابل قبول برای CVI برابر با 79/0 است که در این پروتکل مورد تأیید است. خلاصة محتوای این پروتکل به شرح ذیل است:
جلسات آموزش قصههای قرآنی محتوا زمان
اول آشنایی آزمودنیها با یکدیگر، بیان اهداف گروه و برنامة آموزشی، اجرای پیشآزمون 60 دقیقه
دوم آیات سورة اعراف: داستان حضرت آدم (رفتار نامناسب و تنبیه آنها) 60 دقیقه
سوم آیات سورة هود: قصه حضرت نوح و عاقبت پسر نافرمانش (سازگاری) 60 دقیقه
چهارم آیات سورة هود: قوم ثمود و ادامه رفتارهای ناسازگارانة قوم عاد، آیات سورة صافات: قصة قربانی بزرگ (رفتار مناسب) 60 دقیقه
پنجم آیات سورة یوسف: رابطة حضرت یوسف با برادرانش (سازگاری)، آیات سورة مائده: داستان هابیل و قابیل (رفتار مناسب و نامناسب) 60 دقیقه
ششم آیات سورة طه: قصة حضرت موسی وظلم و ستم فرعون به مردم (کنترل احساسات و عواطف، سازگاری و پرخاشگری) 60 دقیقه
هفتم آیات یونس: سورة قصة حضرت یونس (رفتارهای اجتماعی مناسب و صبر و بردباری) 60 دقیقه
هشتم مرور کلی و جمعبندی مطالب و اجرای پسآزمون 60 دقیقه
یافتههای پژوهش
در اين قسمت اطلاعات توصيفي مربوط به متغيرهاي مورد نظر گروه آزمايش و كنترل تحقيق در مرحلة پيشآزمون و پسآزمون بررسي شده است. در ادامه يافتههاي توصيفي تك به تك متغيرها به تفصيل آمده است.
جدول 1: میانگین و انحراف استاندارد نمرة کل مشکلات رفتاری، سازگاری و پرخاشگری به تفکیک دو گروه و مراحل آزمون
مؤلفه گروه آزمون میانگین انحراف استاندارد
نمرة کل مشکلات رفتاری گروه آزمایش
پیشآزمون 57/95 40/7
پسآزمون 85/79 41/7
گروه کنترل
پیشآزمون 60/92 82/7
پسآزمون 80/89 66/7
نمرة کل سازگاری
گروه آزمایش
پیشآزمون 42/18 02/2
پسآزمون 28/30 63/1
گروه کنترل
پیشآزمون 46/17 19/2
پسآزمون 40/17 63/1
نمرة کل پرخاشگری گروه آزمایش پیشآزمون 28/46 93/1
پسآزمون 57/32 47/2
گروه کنترل پیشآزمون 46/45 80/1
پسآزمون 13/43 95/1
نتایج جدول (1) نشان داد که میزان میانگین نمرة کل مشکلات رفتاری، سازگاری و پرخاشگری در پسآزمون گروه آزمایش نسبت به پیشآزمون افزایش محسوسی داشته؛ درحالیکه بین پیشآزمون و پسآزمون گروه کنترل تفاوت محسوسی مشاهده نشد و این کاهش به معنای اثربخشی مداخلات دارد. جهت بررسی اثربخشی مداخله بر نمرة کل سازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری دانشآموزان مورد بررسی با توجه به تعداد متغیرهای وابسته از تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد؛ ازاینرو ابتدا مفروضههای این آزمون بررسی شد. بر این اساس مفروضة همگنی کوواریانسها با استفاده از آزمون ام باکس بررسی شد و نتایج نشان داد که این مفروضه برقرار است (417/0=P، 009/1= 116/5205، 6F، 893/6=ام باکس). نتایج آزمون لون نشان داد که مفروضة همگنی واریانس خطا در مؤلفههای مورد بررسی برای دو متغیر سازگاری و مشکلات رفتاری برقرار (05/0<P) و برای نمرة کل پرخاشگری برقرار نیست (05/0>P). البته با توجه به برابر بودن حجم نمونه دو گروه میتوان گفت تخطی از این مفروضه مشکلی ایجاد نمیکند؛ ازاینرو محدودیتی در استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیری وجود ندارد.
جدول 2: نتایج آزمونهای چندمتغیری جهت بررسی اثربخشی مداخله بر ابعاد مورد بررسی
آزمونها ارزش F سطح معنیداری 2ƞ
لامبدای ویلکز 015/0 014/488 0001/0 985/0
نتایج آزمونهای چندمتغیری نشان داد که قصهگویی قصههای قرآنی بر نمرة کل سازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری دانشآموزان پسر مورد بررسی اثربخش میباشد؛ ازاینرو از تحلیل کوواریانس چندمتغیری جهت بررسی اثربخشی مداخله بر ابعاد مورد بررسی استفاده شد و نتایج این تحلیل در جدول (3) ارائه شده است.
جدول 3: نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری جهت بررسی اثربخشی مداخله
مؤلفهها مجموع مجذور df میانگین مجذور F سطح معنیداری 2ƞ
سازگاری 331/1000 1 331/1000 301/647 001/0 964/0
مشکلات رفتاری 321/1126 1 321/1126 485/331 001/0 932/0
پرخاشگری 606/877 1 606/877 094/670 001/0 965/0
نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری نشان داد که قصهگویی بر اساس قصههای قرآنی بر بهبود نمرة کل سازگاری و مشکلات رفتاری و پرخاشگری دانشآموزان پسر مورد بررسی مؤثر است و مقایسة میانگینهای پیشآزمون و پسآزمون گروه آزمایش حاکی از افزایش نمرة کل سازگاری و کاهش مشکلات رفتاری و پرخاشگری است.
بحث و نتیجهگیری
این پژوهش به دنبال اثربخشی قصههای قرآنی بر ناسازگاری، مشکلات رفتاری و پرخاشگری در دانشآموزان مقطع ابتدایی میباشد. در راستای اثربخشی قصههای قرآنی بر پرخاشگری دانشآموزان، نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری نشان داد، قصههای قرآنی باعث کاهش معنادار نمرة کل پرخاشگری در دانشآموزان میشود؛ ازاینرو این نتایج، حاکی از آن است که مداخلة قصههای قرآنی بهطور مؤثری رفتارهای پرخاشگرانة دانشآموزان را کاهش داده است. در خصوص همسویی یافتههای این پژوهش میتوان به نتایج مطالعة رهنمود بخشایش و صادقزاده (1396) دربارة اثربخشی قصههای قرآنی بر هوش هیجانی و پرخاشگری دانشآموزان ابتدایی، یارمحمدی واصل و همکاران (1399) در خصوص کنترل خشم دانشآموزان دورة متوسطه، هاشمیزاده و صفرزاده (1401) در راستای افزایش کنترل پرخاشگری در کودکان پیشدبستانی، قشقایی (1392) دربارة افسردگی و پرخاشگری کودکان پیشدبستانی و پژوهش الجمال و همکاران (2022) دربارة کاهش رفتارهای پرخاشگرانه در میان دانشآموزان پیشدبستانی اشاره کرد.
در تبیین این یافته میتوان بیان کرد که قصههای قرآنی بهعنوان یک مداخلة تربیتی، توانستهاند پرخاشگری دانشآموزان را کاهش دهند. مواجهة دانشآموزان با شخصیتهایی که در قصص قرآنی با موقعیتهای پرتنش و پرخطر روبهرو شدهاند، فرصتی فراهم میکند تا شیوههای مدیریت خشم و واکنش مناسب در برابر تحریکات را بیاموزند. این تجربه نمادین باعث میشود که دانشآموزان بتوانند احساسات منفی خود را بازشناسی کنند و با تمرین تفکر دربارة پیامدهای رفتار پرخاشگرانه، توانایی خودکنترلی و صبر در آنها تقویت شود.
علاوه بر این، جذابیت و درگیری هیجانی داستانها نقش مهمی در تثبیت این مهارتها دارد. وقتی دانشآموزان در طول داستان با احساسات و تصمیمهای شخصیتها همراه میشوند، نهتنها پیام اخلاقی دریافت میکنند، بلکه یاد میگیرند چگونه در موقعیتهای مشابه واقعی، رفتار خود را بازسازی کنند؛ درنتیجه، این فرآیند مداخلهای باعث کاهش رفتارهای پرخاشگرانه و ایجاد فضایی امن برای تمرین مهارتهای هیجانی میشود.
بهمنظور بررسی تأثیر قصههای قرآنی بر مشکلات رفتاری دانشآموزان، نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری نشان داد که استفاده از قصههای قرآنی تأثیر معناداری بر مشکلات رفتاری دانشآموزان دارد. بهعبارتدیگر، دانشآموزانی که در گروه مداخله قصههای قرآنی را شنیدند، نسبت به گروه کنترل، کاهش معناداری در مشکلات رفتاری خود تجربه کردند. این یافتهها بیانگر آن است که قصههای قرآنی میتوانند بهبود قابل توجهی در رفتار و تجربه هیجانی مثبت دانشآموزان ایجاد کنند.
در خصوص همسویی یافتههای این پژوهش میتوان به مطالعة پورسپهری (1402) دربارة اختلالات رفتاری کودکان دبستانی، یاری قلی و خانی خسروشاهی (1399) در خصوص رشد اخلاقی دانشآموزان، پیروز (1403) در راستای مشکلات رفتاری دانشآموزان دختر، آستیوتی و همکاران (2017) دربارة توسعة رفتاری کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم و پژوهش فاطیما و تسقیر (2021) در خصوص پرورش روانی نوجوانان که نشان میدهد قصههای قرآنی باعث تقویت رفتارهای اخلاقی آنها میشود، اشاره کرد.
در تبیین این یافته میتوان مطرح کرد که قصههای قرآنی این امکان را فراهم میکنند که دانشآموزان با مشاهدة پیامدهای رفتارهای ناپسند، راهکارهای جایگزین برای اصلاح رفتار خود بیاموزند. مواجهه با موقعیتهای قصص قرآنی به دانشآموزان کمک میکند تا اثرات اعمال خود را تحلیل کرده و مهارتهای خودکنترلی، مسئولیتپذیری و همدلی را توسعه دهند. این تجربه تعاملی باعث میشود پیامهای تربیتی صرفاً شنیده نشوند، بلکه در ذهن و رفتار دانشآموزان تثبیت شوند. همچنین قصههای قرآنی با ارائة سناریوهای متنوع رفتاری، فضایی ایجاد میکنند تا دانشآموزان بتوانند رفتارهای مطلوب را تمرین کنند. این تمرین نمادین، بهویژه در محیطهای گروهی یا کلاس درس، باعث میشود دانشآموزان بتوانند مهارتهای اجتماعی و هیجانی خود را در موقعیتهای واقعی بهکار بگیرند و به کاهش مشکلات رفتاری منجر شود.
بهمنظور بررسی تأثیر قصههای قرآنی بر ناسازگاری دانشآموزان، نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری نشان داد که قصههای قرآنی تأثیر معناداری بر کاهش ناسازگاری دانشآموزان دارند. بهعبارتدیگر، دانشآموزانی که در دورة مداخله قصههای قرآنی را شنیدند، نسبت به گروه کنترل کاهش معناداری در رفتار ناسازگار خود نشان دادند. این یافتهها حاکی از آن است که قصههای قرآنی میتوانند در بهبود ناسازگاری دانشآموزان مؤثر باشند.
در خصوص همسویی یافتههای این پژوهش میتوان به مطالعة پیوند و جهانگرد (1401) دربارة سازشیافتگی عاطفی، اجتماعی و آموزشی کودکان، روشنی و همکاران (1401) در راستای سازگاری و مشکلات رفتاری دانشآموزان ابتدایی، درستی و زارعی (1396) در خصوص سازشیافتگی کودکان پیشدبستانی و پژوهش حجازی و همکاران (2021) دربارة پرورش و اصلاح رفتار کودکان اشاره کرد.
در تبیین این یافته میتوان بیان کرد که قصههای قرآنی به دانشآموزان کمک میکنند تا ناسازگاریهای خود را تحلیل و بازسازی کنند. مشاهدة رفتار شخصیتهای قصص و انتخابهای آنها در مواجهه با چالشها، فرصتی فراهم میآورد تا دانشآموزان روشهای جایگزین برای تعامل اجتماعی و حل تعارض را یاد بگیرند. این تجربه باعث میشود که آنها بتوانند الگوهای رفتاری ناسازگارانة خود را بازنگری کنند و بهجای آن، رفتارهای همدلانه و همکاریآمیز را جایگزین کنند. علاوه بر این، قصهها باعث میشوند دانشآموزان درک بهتری از موقعیت دیگران پیدا کنند و مهارتهای همدلی و تنظیم هیجانی تقویت شود. این فرآیند نمادین و تعاملی، کاهش ناسازگاری را تسهیل میکند و نشان میدهد که اثر قصههای قرآنی فراتر از انتقال محتواست و به شکل عملی، رفتارهای اجتماعی و هیجانی دانشآموزان را اصلاح میکند. در این پژوهش، به دلیل محدود بودن نمونهها به دانشآموزان پایة سوم ابتدایی و تنها یک مدرسه که ناشی از اشتغال پژوهشگر بوده است، تعمیمپذیری نتایج به دیگر پایههای تحصیلی و مدارس با محدودیت مواجه میشود؛ همچنین عدم انتخاب تصادفی نمونهها بهعنوان یکی از محدودیتهای مهم در نظر گرفته میشود و در تعمیم نتایج باید با احتیاط عمل کرد. علاوه بر این، محدودیت زمانی سبب شد امکان بررسی پایداری اثر مداخله فراهم نشود و تنها به اجرای پسآزمون بسنده گردد؛ همچنین پیشینة پژوهشهای خارجی محدود در این زمینه از دیگر محدودیتهای این پژوهش است.
با توجه به این محدودیتها، پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی مطالعات بر روی نمونههای بزرگتر و با پراکندگی بیشتر انجام گیرد تا تعمیمپذیری نتایج دقیقتر بررسی شود؛ همچنین فراهم آوردن شرایط لازم برای نمونهگیری تصادفی میتواند به افزایش اعتبار نتایج کمک کند. شناسایی، کنترل و حتی مقایسة متغیرهای جمعیتشناختی تأثیرگذار در مطالعات آینده توصیه میشود تا نقش آنها در نتایج بهصورت دقیقتری مشخص گردد. از سوی دیگر، بهمنظور بررسی پایداری اثر مداخله، اجرای آزمونهای پیگیرانه در پژوهشهای آینده ضروری است.
- آقایینژاد، محمد، چرامی، مریم، غضنفری، احمد و شریفی، طیبه (1399). اثربخشی مداخلة مبتنیبر والدین بر اساس مدل بازیدرمانی بومی بر مشکلات رفتاری کودکان دارای ناتوانی ذهنی 5ـ7 سال. توسعه و یادگیری حرکتی و ورزشی، ۱۲(۴)، ۴۵۹ـ۴۸۰.
- بذرافشان، عاطفه و حجتی، حمید (1398). تأثیر تئوری سازگاری بر تابآوری مادران کودکان کمتوان ذهنی شهرستان گنبدکاووس در سال 1396. پرستاری کودکان، 5(3)، 1ـ7.
- پیوند، شاهد و جهانگرد، علیاکبر (۱۴۰۱). بررسی اثربخشی قصههای قرآنی بر سازشیافتگی عاطفی، اجتماعی و آموزشی کودکان ۳ـ۶ سال (نمونة موردی منطقة ۴ تهران). جستارنامة فرهنگ و هنر اسلامی، 1(4)، 8ـ31.
- پورسپهری، مرجان (۱۴۰۲). اثربخشی قصهگویی قرآنی بر اختلالات رفتاری کودکان دبستانی پایة ششم شهرستان کارون. پنجمین کنفرانس ملی نوآوری و تحقیق در روانشناسی، حقوق و مدیریت فرهنگی.
- پیروز، سمیرا (1403). اثربخشی قصهدرمانی قرآنی بر مشکلات رفتاری دانشآموزان دختر پایة ششم شهرستان اهواز. هشتمین همایش بینالمللی مطالعات دینی، علوم انسانی و اخلاق زیستی در جهان اسلام.
- جعفری، لعیا، حجازی، مسعود و صبحی، افسانه (1399). بررسی رابطة تابآوری تحصیلی با عملکرد تحصیلی دانشآموزان و میانجی معنای تحصیلی. روانشناسی مدرسه، 9(3)، 35ـ49.
- درستی، رقیه و زارعی، حیدرعلی (1396). تأثیر قصهگویی قصص قرآنی بر سازشیافتگی کودکان پیشدبستانی. سلامت روان کودک، 4(1)، 56ـ66.
- رهنورد بخشایش، مهدی و صادقزاده، محمد (۱۳۹۶). تأثیر قصههای قرآنی بر هوش هیجانی و پرخاشگری دانشآموزان ابتدایی ناحیة یک تبریز. چهارمین کنفرانس بینالمللی نوآوریهای اخیر در روانشناسی، مشاوره و علوم رفتاری.
- رحمانیان، مهدیه، اورکی، محمد، امینی شیرازی، نرگس و فرزانه، محمدرضا (1400). مقایسة اثربخشی موسیقیدرمانی فعال و بازیدرمانی بر مهارت اجتماعی و تماس چشمی کودکان پسر مبتلا به اوتیسم سطح ۲. علوم رفتاری و شناختی، ۲۱(۳)، ۱۱۳ـ۱۲۶.
- روشنی، افسانه، سپهوند، تورج و باقری، محسن (1401). بررسی اثربخشی قصههای قرآنی بر سازگاری و مشکلات رفتاری دانشآموزان ابتدایی. دین و سلامت، 10(2)، 11ـ20.
- زمانیه شهری، بیبی حمیده، شیروانی شیری، طاهره، اسمعیلی، زهرا و کمالی، آرزو (1403). مروری بر ناسازگاری دانشآموزان مقطع ابتدایی. هفدهمین همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی در ایران.
- سلیماننژاد، اکبر و سودی، حورا (1393). تأثیر آموزش مهارتهای اجتماعی از طریق قصههای قرآنی بر کودکان. روانشناسی و دین، ۷(۲)، ۸۱ـ۹۷.
- سیف نراقی، مریم و نادری، عزتالله (1392). روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی. تهران: پیامنور.
- شهیم، سیما (۱۳۸۵). پرخاشگری رابطهای در کودکان پیشدبستانی. روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، ۱۳(۳)، ۲۶۴ـ۲۷۱.
- شجاع پوریان، ولیالله (۱۳۹۲). تأملی در شاخصههای قصه در قرآن. ادب عربی، ۵(۲)، ۱۱۳ـ۱۳۴.
- طاهرزاده، احسان و پوررضائیان، مهدی(1402). اثربخشی درمان روان نمایشگری بر نظمجویی هیجانی و پرخاشگری نوجوانان. روانشناسی تحولی: روانشناسان ایرانی، 19(75)، 335ـ344.
- عمارلو، فریده (1401). بررسی علل ناسازگاری و پرخاشگریهای دانشآموزان. پنجمین همایش بینالمللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی. همدان.
- غلامزاده نیکجو، حانیه، علیوندی وفا، مرضیه، طباطبایی، سیدمحمود و محب، نعیمه (1401). اثربخشی درمانشناختی مبتنیبر تنظیم هیجان بر تکانشگری و پرخاشگری دانشآموزان با مشکلات رفتاری. پرستاری کودکان، 9(1)، 22ـ33.
- غدیری، فرهاد، عبدالمحمدی، کریم، شیخی، سینا و ابراهیمزاده، خوشدوی (1401). پیشبینی اعتیاد به اینترنت بر اساس پرخاشگری، قانونگریزی و بیشفعالی در دانشآموزان مقطع دوم متوسطه. دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی، 23(4)، 258ـ246.
- قشقایی، صغری (۱۳۹۲). اثربخشی قصهگویی بر افسردگی و پرخاشگری کودکان پیشدبستانی: مطالعهای نیمهآزمایشی با گروه کنترل. اصول بهداشت روانی، 18(4)، 234ـ238.
- قاسمزاده، افتخار، عباسیان، حسین و محمودی، حسین (1400). بررسی مشکلات رفتاری دانشآموزان در مدارس: مؤلفهها و راهکارهای مقابله با آن. مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعهشناسی، 1(14)، 35ـ46.
- قنبرپور، زهرا (1401). علل ناسازگاری دانشآموزان. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 4(37)، 106ـ120.
- کریمی، اکرم (1403). علل و عوامل مؤثر بر ناسازگاری دانشآموزان مقطع ابتدایی. ششمین همایش ملی پژوهشهای حرفهای در روانشناسی و مشاوره با رویکرد از نگاه معلم.
- مدرس مقدم، علیاکبر و حاتمی، جواد (1393). مقایسة میزان سازگاری اجتماعی در کودکان نابینا و عادی در مدارس ابتدایی شهر مشهد. دانشکدة بهداشت یزد، 13(1). 104ـ114.
- نخعی، سمیه، قادرسارانی، راضیه، روزرخ، زهرا و میر، عباس (1401). تأثیر خواندن داستانهای قرآنی بر مهارتهای ارتباطی و هویت دینی و تابآوری دانشآموزان دختر مقطع متوسطة اول شهرستان زابل. ایدههای نوین روانشناسی، 13(17)، 313ـ325.
- هاشمیزاده، لیلی و صفرزاده، سحر (۱۴۰۱). اثربخشی قصهگویی مبتنیبر قصص قرآنی بر افزایش کنترل پرخاشگری در کودکان پیشدبستانی. ششمین کنفرانس ملی روانشناسی (علم زندگی).
- یارمحمدی واصل، مسیب، عروتی موفق، اکبر و حصارخانی، مهری (۱۳۹۹). تأثیر آموزش آموزههای قرآن بر کنترل خشم دانشآموزان دورة متوسطة شهر همدان. روانشناسی تربیتی، ۱۶(۵۷)، ۱۷۱ـ۱۸۷.
- یاری قلی، بهبود و خانی خسروشاهی، مهدیه (1399). بررسی اثربخشی آموزش داستانهای قرآنی بر رشد اخلاقی دانشآموزان. تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۸(۴۸)، 70ـ147.
