روان شناسی و دين

مقدمه
خانواده به‌عنوان یک واحد اجتماعی (Tilden & et al, 2020) با پیوند زناشویی زن و مرد ایجاد می‌گردد (بئان و همکاران، 2020، به نقل از: کاوه و همکاران، 1403). ارتباط زناشويي معمولاً از طریق تعاملات کلامی، عاطفی، جسمی و جنسی میان همسران شکل می‌گیرد. بسیاري از پژوهش‌ها نشان داده‌اند ارتباط کارآمد همسران پیش‌بینی‌کنندة قوي کیفیت زناشویی (Marital quality) بوده (Ledbetter, 2009) و نقشی تعیین‌کننده در احساس امنیت زوجین ایفا می‌کند (بشارت، 1391). از سوی دیگر، مشکلات ارتباطی، یکی از اساسی‌ترین ریشه‌های مشکلات خانوادگی (جاویدی و همکاران، 1392)، سرچشمة نارضایتی زناشویی (گلاسر، 1398) و از مهم‌ترین عوامل بروز ناسازگاری زناشویی به‌شمار می‌رود که بیش از هر مقولة دیگری سبب ارجاع و دریافت خدمات درمانی و مشاوره‌ای (فتوحی و همکاران، 1397) و حتی سبب جدایی زوجین می‌شود (Basri & Anom, 2023; Guetto & et al, 2021; Stanley & Markman, 2020). 
یکی از بااهمیت‌ترین ویژگی‌های روابط زناشویی، الگوهای ارتباطی همسران است که به وفور در يك خانواده تکرار می‌گردد (Jalali & et al, 2019 ؛ کرمانشاهی و شفیع‌آبادی، 1393؛ ترنهلم و یانسن، 1996، به نقل از: فاتحی‌زاده و احمدی، 1384). ارتباط زناشويي عبارت است از فرايندي كه در طي آن زن و شوهر چه به‌صورت كلامي در قالب گفتار و چه به‌صورت غيركلامي در قالب گوش دادن، مكث، حالت چهره و ژست‌هاي مختلف با يكديگر به تبادل احساسات و افكار مي‌پردازند (امانی و لطافتی بریس، 1392). این الگوها مشخص می‌کنند که زوجین چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار نمایند (نامدارپور و بلقان‌آبادی، 1397). ویل (2000) معتقد است که همسران مجموعه‌اي از الگوهاي ارتباطی را میان خود به وجود می‌آورند و رفتارهاي مشکل‌آفرین، صرفاً اجراي همان الگوها هستند؛ یعنی آشفتگی ازدواج به نرخ بالای تعاملات منفی و نرخ پایین تعاملات مثبت مرتبط است (اپستین و باکوم، 1401). تحقیقات گاتمن (1993) نشان داد که ارتباط زناشویی ناشاد، غالباً به خاطر الگوهای ارتباطی منفی است و الگوهای ارتباطی سالم و سازنده یکی از مهم‌ترین عوامل رضایتمندی زناشویی به‌شمار می‌آید (گاتمن و گاتمن، 1398). 
بنابراین با توجه به پیامدهای مخربی که الگوهای ارتباطی آشفته بر سلامت روان زوجین (Siffert & Schwarz, 2011) و رابطة زناشویی (Donato & et al, 2014) دارد، و با توجه به اینکه با تغییر الگوی ارتباطی می‌توان به کاهش ناسازگاری زناشویی و افزایش سلامت روان و رضایت زناشویی کمک کرد، رویکردهای مختلف خانواده و زوج‌درمانی (نیکولز و شوارتز، 1387؛ گلدنبرگ و گلدنبرگ، 1394؛ مینوچین، 1390؛ Gottman, 1993؛ جانسون، 1401؛ اپستین و باکوم، 1401) تلاش کرده‌اند به طبقه‌بندی الگوهای ارتباطی سالم و ناسالم زوجین پرداخته و مطابق با آنها مداخلات پیش‌گیرانه و درمانی طراحی کنند. رویکرد بین‌نسلی، همجوشی را عامل شکل‌گیری الگوهای ارتباطی می‌داند (نیکولز و شوارتز، 1387) که عبارت‌اند از: ناکارآیی فیزیکی یا هیجانی در یکی از زن و شوهر، اختلاف زناشویی آشکار، مزمن و حل و فصل نشده، اختلال روان‌شناختی کودک، رابطة متقابل باعرضه ـ بی‌عرضه (گلدنبرگ و گلدنبرگ، 1394). گاتمن (1993) و فيتزپاتريك (1988) به وجود دو نوع الگوي ارتباطي كلي در ازدواج پي بردند: زوجيت باثبات و زوجيت بي‌ثبات. زوجيت باثبات شامل زوج‌هاي سنتي، زوج‌هاي دوجنسيتي و زوج‌هاي اجتنابي مي‌شود. زوجيت بي‌ثبات نيز شامل زوج‌هاي ناسازگار و زوج‌هاي آزاد و مستقل می‌شود (فاتحی‌زاده و احمدی، 1384). در زوج‌درمانی هیجان‌مدار، رایج‌ترین چرخه در زوج‌های آشفته، برخی از اشکال تعقیب ـ انتقادگری و کناره‌گیری ـ اجتناب است و چرخه‌های گریز ـ گریز و چرخه‌های ناپایدار حمله ـ حمله است (جانسون، 1401). سنت درمان‌شناختی رفتاری نیز، پرداختن به تبادلات رفتاری میان زوجین است (گاتمن و نوتاریوس، 2000، به نقل از: اپستین و باکوم، 1403). الگوي مطلوب همسران، الگوی سازندة متقابل (كريستنسن و سالاوي، 1991، به نقل از: هنرپروران و همکاران، 1390) و الگوی‌های آسیب‌رسان توقع ـ کناره‌گیری، حملة دوسویه، کناره‌گیری دوسویه، دل کندن یک یا دوسویه هستند (اپستین و باکوم، 1403). 
از سوی دیگر، حدود پنجاه درصد زوجین، با طلاق به رابطة خود پایان می‌دهند و مطالعات زمینه‌یابی نشان می‌دهد حتی در میان زوجینی که به ازدواج خود خاتمه نمی‌دهند، نزدیک به 20 درصد زوجین روابطی آشفته دارند (اپستین و باکوم، 1401). جامعة ایران نیز در سال‌های اخیر شاهد افزایش نرخ طلاق بوده است؛ به‌طوری‌که در سال 1379 به ازای هر 12 ازدواج یک طلاق، در سال 1389 به ازای هر 6/5 ازدواج یک طلاق و در سال 1399 به ازای هر 2/97 ازدواج یک طلاق رخ داده است و در هشت ماهة نخست سال 1404 به ازای هر 2/48 ازدواج یک طلاق ثبت شده است (سایت سازمان ثبت احوال کشور) که نشان می‌دهد در دوره‌های اخیر و به دلایل گوناگون نهاد خانواده دچار آسیب‌های متعددی شده‌ است. ضعف در آگاهی‌های لازم پیش از ازدواج، انتخاب نامناسب در ازدواج و نیز نداشتن مهارت لازم برای زندگی زناشویی نمونه‌هایی از عوامل آسیب‌زا برای خانواده به‌شمار می‌رود (میرمحمد صادقی، 1397). 
یکی از عواملی که می‌تواند در حذف یا کم‌رنگ شدن عوامل تهدیدکنندة روابط زناشویی نقش بسزایی داشته باشد، مشاورة قبل از ازدواج (Premarital Counseling) است (Stutzman, 2011). در حال حاضر بیش از صد برنامة مشاورة پیش از ازدواج در دنیا وجود دارد که از لحاظ اهداف، روش و محتوا متفاوت هستند (Robin, 2005). در ایران نیز پژوهش‌هایی جهت ساخت و اعتباریابی برنامة بومی مشاورة پیش از ازدواج صورت گرفته ‌است (کریمی ‌ثانی و همکاران، 1389؛ گلزاری و کمن، 1394؛ اختیاری ‌امیری و همکاران، 1397؛ کاوه‌ای ‌سده و همکاران، 1401؛ ثمری ‌صفا و همکاران، 1401؛ ‌طهرانی و همکاران، 1401). 
علی‌رغم پژوهش‌های انجام‌شده، هنوز مدل مدون مشاورة پیش از ازدواج که ‌بخش قابل توجهی از فرهنگ ایرانی، یعنی قرآن کریم در آن لحاظ شده ‌باشد، وجود ندارد. غالباً پژوهش‌های صورت گرفته به‌صورت کار میدانی و با مصاحبه با مردم انجام گرفته و به‌صورت مستقیم به منابع اسلامی به‌ویژه قرآن کریم نپرداخته‌اند. این در حالی است که قرآن کریم، آموزه‌های زیادی در رابطه با ازدواج از لحاظ مبانی ازدواج مانند ارزش برابر زن و مرد (نساء: 1؛ انعام: 98)، مطلوبیت ازدواج در نزد خداوند (نور: 32)، تفاوت‌های جنسیتی (نساء: 32)، اهداف ازدواج (روم: 21) و فواید ازدواج مانند تأمین صحیح نیاز جنسی (معارج: 29)، فرزند (بقره: 187) و شرایط ازدواج مانند همتایی در ایمان (ممتحنه: 10؛ بقره: 221)، همتایی در پاکی (نور: 26)، پسندیدن طرف مقابل (نساء: 3؛ احزاب: 52)، اجازه پدر دختر (بقره: 237؛ نساء: 25؛ قصص: 27)، استعداد اقتصادی پسر (نساء: 25؛ نور: 32) و ویژگی‌های مطلوب مرد مانند استقلال (بقره: 228؛ هود: 72) تکیه‌گاه بودن (نساء: 34)، مشفق بودن (طور: 26) و ویژگی‌های مطلوب زن مانند توان باروری (بقره: 223)، پاک‌دامنی (مائده: 5؛ آل‌عمران: 15) و تواضع (نساء: 34؛ تحریم: 5) و همچنین نوع برخورد همسران با ناسازگاری طرف مقابل دارد (ترکاشوند، 1394). 
از سوی دیگر، برخی از مدل‌های مشاورة پیش از ازدواج موجود (علاوه بر نپرداختن به منابع دینی) به دلیل مؤلفه‌محور بودن و در نظر نگرفتن تعدیل‌گرهای این مؤلفه‌ها، در عمل دچار خطا شده و موجب شده است تعداد مراجعین زوج‌درمانی که قبلاً مشاورة پیش از ازدواج دریافت کرده‌اند، افزایش بیابد. همچنین برخی دیگر از مدل‌ها به جهت کنترل کثرت مؤلفه‌ها به استفادة بیش از حد از تست‌ها روی آروده‌اند که موجب زمان‌بر و پر هزینه شدن مشاورة پیش از ازدواج شده است. بنابراین ضروری است برای دست یافتن به یک پروتکل مشاورة پیش از ازدواج متناسب با ویژگی‌های ایرانی اسلامی با اجرای آسان و سریع و کم‌هزینه تلاش شود. در این راستا، پژوهش حاضر به‌منظور تدوین یک مدل مشاورة پیش از ازدواج کوتاه و کم‌هزینه با توجه به آموزه‌های قرآنی در ارتباط با الگوهای تعاملی همسران انجام شد.
روش پژوهش
پژوهش حاضر با توجه به هدف «کاربردی» و از نظر جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها در مراحل استنباط الگوهای تعاملی همسران از قرآن کریم، ساخت پروتکل و اعتباریابی نتایج پژوهش، کیفی و در مرحلة بررسی روایی محتوایی پروتکل از نوع توصیفی زمینه‌یابی و کمی بود. جامعة پژوهش، در مرحلة استنباط الگوی تعاملی همسران، تمامی آیات قرآن کریم بود و پنج آیه به‌صورت نمونه‌گیری هدفمند از این جامعه به‌دست آمد، و در ‌بخش کمی، مراجعین دختر و پسر مجرد (زوج خواستگار) مراجعه‌کننده به مرکز مشاورة حانیة کرج جهت دریافت مشاورة پیش از ازدواج در سال 1403 بود. نمونة پژوهش هفت زوج از مراجعه‌کنندگان به مرکز حانیه جهت دریافت مشاورة پیش از ازدواج بودند که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. معیارهای ورود به پژوهش عبارت بود از: 1. رضایت کامل از شرکت در این پژوهش؛ 2. مراجعة دونفری به مرکز مشاوره؛ 3. عدم تصمیم قطعی برای ازدواج در زمان مراجعه؛ 4. آگاهی خانواده‌ها (جهت نظارت و آموزش)، و معیارهای خروج از پژوهش عبارت بود از: 1. عدم شرکت در جلسات مشاوره؛ 2. رسیدن به تصمیم قطعی برای ازدواج یا عدم ازدواج در طول فرایند مشاوره. 
مراحل اجرای پژوهش
اولین مرحله، به‌دست آوردن الگوهای تعاملی سالم و ناسالم همسران در قرآن کریم بود. در این مرحله جامعة پژوهش، قرآن کریم بود. جهت به‌دست آوردن داده‌های اولیه، قرآن کریم توسط دو متخصص قرآنی و روان‌شناختی مورد مطالعة هدفمند قرار گرفت. بررسی، طبقه‌بندی و تحلیل آیات مذکور نشان داد قرآن کریم در ضمن آیات 34، 35، 128، 129 و130 سورة نساء به الگوهای تعاملی همسران و در 46 آیة دیگر به تبیین ویژگی‌های همسران پرداخته است. ترجمه، تحلیل و طبقه‌بندی آیات مذکور، در نهایت شش الگوی تعاملی را به‌دست داد. 
در مرحلة دوم، یک پروتکل چهار مرحله‌ای مبتنی‌بر الگوهای تعاملی همسران طراحی شد. با توجه به اینکه الگوهای تعاملی همسران، تحت تأثیر مدل خانوادة اصلی (از حیث سازمان، ساختار و سبک‌های فرزندپروری) و تحت تأثیر ویژگی‌های شخصیتی همسران و همچنین تحت تأثیر سبک‌های مقابله‌ای آنها در برابر ناملایمات مادرنماد / پدرنماد می‌باشد، پروتکل مذکور به‌صورت مجموعه‌ای از ابزارهای مصاحبه، تست شخصیت و ژنوگرام طراحی شد تا توان به‌دست آوردن الگوی احتمالی تعاملات زوجی را داشته باشد. 
مرحلة سوم، برای اطمینان‌پذیری و بررسی روایی محتوایی الگو، از ضریب شاخص روایی محتوا (CVI) و شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) (Shultz & et al, 2020) توسط سه متخصص ازدواج و خانواده، جهت ارزیابی میزان ارتباط هر مرحله از پروتکل با عوامل مؤثر بر الگوهای تعاملی همسران از نگاه قرآن کریم استفاده شد. 
مرحلة چهارم، اجرای پروتکل و اعتباریابی کیفی نتایج آن بود. پس از آگاهی دختر و پسر نسبت به پژوهش و محرمانه بودن اطلاعات و امکان خروج از طرح در هر زمان که بخواهند، پروتکل بر روی هفت زوج متقاضی دریافت مشاورة پیش از ازدواج اجرا گردید؛ سپس در یک پیگیری یک‌ساله، از طریق مراجعة متقاضیان، شرایط آنها و تطبیق نتایج به‌دست‌آمده با اقدام متقاضیان مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت که خلاصه‌ای از آن در‌ بخش نتایج اعتباریابی کیفی ارائه شده است. 
یافته‌های پژوهش
برخی از آیاتی که صریح‌ترین و بیشترین اشاره را به الگوهای تعاملی همسران دارد، و آیات محوری در تبیین این الگوها می‌باشد، آیه‌های 34 و 128 سورة نساء است. در آیة 34 سورة نساء، خداوند می‌فرماید مردان به سبب ویژگی‌هایی که خود به آنها اعطا کرده است و به سبب تشریع حکم نفقه، مسئول و سرپرست زنان هستند. درحقیقت این آیه درصدد تشریع قوامیت مردان است و در ادامه می‌فرماید زنان در قبال این تشریع، دو نوع موضع‌گیری دارند، و زنان را به دو گروه تقسیم می‌کند: گروه اول، «زنان صالحه» که این تشریع را می‌پذیرند و با تواضع و حفظ خود، الگوی «قوام ـ صالحه» را ایجاد می‌کنند که الگوی سالم و مطلوب است؛ و گروه دوم، «زنان ناشزه» هستند که این تشریع را نپذیرفته و باعث به وجود آمدن الگوهای ناسالم در خانواده می‌شوند. اما در آیة 128 همین سوره، صحبت از نشوز یا اعراض مرد است. همان‌طور که زن ممکن است با نشوز خود موجب برهم زدن الگوی سالم گردد، مرد نیز ممکن است با نشوز یا اعراض (روی‌گردانی، بی‌توجهی) خود، الگوی سالم را تخریب نماید. اکنون با تأمل و دقت در دو آیة مذکور می‌توان الگوهای مطرح‌شده را به سه گروه تقسیم کرد:
1. الگویی که در آن هم زن و هم مرد در وضعیت مطلوب قرار دارند، یعنی الگوی قوام ـ صالحه؛
2. الگوهایی که یکی از همسران در وضعیت مطلوب قرار دارد و دیگری از وضعیت مطلوب خارج شده است، یعنی الگوهای قوام ـ ناشزه، صالحه ـ ناشز و اعراض ـ صالحه؛
3. الگوهایی که هر دوی همسران در وضعیت غیرمطلوب قرار دارند، یعنی الگوهای ناشز ـ ناشزه و اعراض ـ ناشزه. 
معنی نشوز: نشوز در لغت به معنی ارتفاع، بلندی و علو است (ابن‌فارس، 1399ق)، اما در اصطلاح نشوز زن، یعنی بغض زن نسبت به همسرش (راغب اصفهانی، 1412ق). طبرسی (1360، ج‏5) نشوز زن را به معنی تسلط بر شوهر و مخالفت آورده است. گنابادی (1372، ج‏4) نشوز مرد در آیة 128 سورة نساء را بدرفتارى با زنان و منع آنها از حقوقشان می‌داند. بنابراین نشوز ناخوش داشتن همسر و معاشرت بد با همسر است (ابن‌منظور، 1414ق، ج5؛ طریحی، 1375، ج4؛ قرشی، 1371، ج7؛ طباطبائی، 1374، ج‏4). 
معنی اعراض: مادة «عرض» معنی اعراض و روی‌گرداندن و پشت کردن می‌دهد (راغب اصفهانی، 1412ق). گنابادی (1372، ج‏4) می‌نویسد اعراض شوهر، يعنى به او توجه نكند درحالى‌كه حقوقش را مى‏دهد از قبيل نفقه و پوشاك و قسامه؛ زيرا نشوز آن است كه آنچه كه بر او واجب است به آن قيام نكند، و چون اعراض در مقابل نشوز ذكر شده است، بايد چيزى غير از آن باشد. 
معنی قوام: قیام مشتق از قوم است و قیام نقیض جلوس است و البته قیام به معنی محافظت و اصلاح نیز به‌کار می‌رود، مانند قول خداوند متعال در آیة 34 سورة نساء که می‌فرماید: «الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ» (ابن‌منظور، 1414ق، ج12). مردان قوام بر زنان هستند، یعنی مردان ولایت و تدبیر زنان را بر عهده دارند (طریحی، 1375، ج‏6). قوام صيغة مبالغه و به معنی مسلط و قيم است (طبرسی، 1360، ج‏5). قوام مبالغه در قيام به امر شخصی دیگر است (طباطبائی، 1374، ج‏4). 
جدول 1: الگوهای تعاملی سالم و ناسالم همسران بر اساس آیات سورة نساء

    زن
        صالحه: نیک رفتار، شایسته، برطرف‌کنندة نفرت بین خود و دیگری، دوری‌کننده از فساد و گناه    ناشزه: ناسازگاری، سلطه‌گری نافرمانی، پرخاشگری، اذیت، همراهی نکردن، توجه به دیگری
شوهر    قوام: محافظت، اصلاح، تدبیر، ولایت، سرپرست، مسئول    قوام ـ صالحه
الگوی سالم    قوام ـ ناشزه
    ناشز: ناسازگاری، تندی، پرخاشگری، ظلم، اذیت، همراهی نکردن، عدم قیام به وظایف خود، منع از حقوق    ناشز ـ صالحه    ناشز ـ ناشزه
    اعراض: بی‌اعتنایی، روی‌گردانی، پشت کردن، همراه با انجام وظایف و ارائة حقوق    اعراض ـ صالحه    اعراض ـ ناشزه

همان‌طور که در جدول (1) مشاهده می‌شود، سه دسته الگوی تعاملی میان همسران وجود دارد:
دستة اول، الگوی قوام ـ صالحه: در این الگو مرد با ویژگی قوام و زن با ویژگی صالحه مطرح شده است. در این الگو مرد در نقش مسئول زندگی مشترک این ویژگی‌ها را دارد: میل جنسی به زن (آل‌عمران، 14؛ بقره: 187؛ یوسف، 24)، عدم تمایل به مردان (مؤمنون: 6 و 7؛ نمل: 55؛ عنکبوت: 29)، جسم سالم و قوی (قصص: 26)، شجاعت و حمیّت برای محافظت از همسر و احساس مسئولیت (نساء: 34)، دغدغه و تلاش برای تأمین رفاه و فراهم کردن شرایط اولیة زندگی (نمل: 7؛ قصص: 29)، توان مالی برای تأمین هزینه‌های ازدواج (نور: 32؛ نساء: 4، 24 و 25)، تأمین مایحتاج زندگی (نساء: 34؛ بقره: 233)، پرداختن به معنویت خود و همسر و فرزندان (تحریم: 6؛ شعرا: 169؛ طه: 117؛ انبیاء: 76؛ صافات: 134)، تأمین نیازهای عاطفی مثل ابراز محبت (روم: 21)، ترحم (روم: 21)، عیب‌پوشی و حفظ از آسیب (بقره: 187)، شفقت (طور: 26) و بخشش اشتباهات (تغابن: 14) که در این پژوهش به آن «فعال غیرپرخاشگر» می‌گوییم؛ و زن صالحه این ویژگی‌ها را دارد: فرزندآوری (بقره: 223؛ انبیاء: 90؛ آل‌عمران: 40؛ مریم: 5 و 8؛ شورا: 50)، فرزندپروری (لقمان: 14؛ احقاف: 15؛ بقره: 233)، پاک‌دامنی (مائده: 5؛ نساء: 25 و 34)، عفت (بقره: 25؛ نساء: 57؛ آل‌عمران: 15)، حیا (احزاب: 32ـ33 و 53؛ قصص: 25؛ نور: 31) اهل مناسک بودن (تحریم: 5؛ احزاب: 33)، حفظ خود و اموال و اسرار (نساء: 34؛ تحریم: 3)، پذیرش جنسیت خود (نساء: 32)، تواضع و پذیرش مدیریت شوهر (نساء: 34؛ تحریم: 5) و اهل مدارا و مصالحه (نساء: 128) که در این پژوهش به آن «فعال‌پذیرا» می‌گوییم. 
دستة دوم، الگوهایی هستند که یکی از همسران از ویژگی مطلوب (که در دستة اول ذکر شد) برخوردار بوده و دیگری از الگوی مطلوب خارج شده است. در الگوی قوام ـ ناشزه، زن از الگوی مطلوب خارج شده و با عدم پذیرش نقش مرد و یا عدم حفظ خود، اموال یا اسرار به این رابطه آسیب می‌زند. نشوز ممکن است به خاطر ویژگی‌های شخصیتی، تربیت و یا نگرش متفاوت او به مسئلة زوجیت باشد. توصیة قرآن در این‌گونه موارد سبک مقابله‌ای «فعال غیرپرخاشگر» است؛ یعنی اینکه مرد نباید بی‌تفاوت یا پرخاشگر باشد، بلکه باید مسئولانه و فعالانه عمل کرده و با سیر مراحلی، به حل تعارض و حل مسئله بپردازد و از آسیب جلوگیری نماید. در الگوهای ناشز ـ صالحه یا اعراض ـ صالحه، زن از ویژگی مطلوب (که در دستة اول ذکر شد) برخوردار است و مرد دچار نشوز (خروج از نقش خود و عدم انجام وظایف خود در قبال همسر) یا اعراض (در ظاهر وظایف را انجام می‌دهد، اما از زن دل کنده است و حتی ممکن است به دنبال دیگری باشد) شده است. نشوز یا اعراض مرد نیز ممکن است به خاطر ویژگی‌های شخصیتی، تربیت یا نگرش متفاوت او به مسئلة زوجیت باشد. توصیة قرآن در این‌گونه موارد سبک مقابله‌ای «فعال‌پذیرا» است؛ یعنی اینکه زن نباید بی‌تفاوت، منفعل یا پرخاشگر باشد، بلکه بدون درگیری از در مصالحه وارد شده و مانع از بین رفتن این زوجیت گردد. 
دستة سوم، الگوهایی که در آنها اقدامات همسر سالم بی‌ثمر بوده و یا هر دوی زن و شوهر، از الگوی مطلوب خارج شده و نقش و مسئولیت‌های خود را در قبال این زوجیت و همسر انجام نمی‌دهند؛ یعنی مرد دست از محافظت و تأمین اقتصاد همسر برداشته و یا علی‌رغم انجام این امور دیگر دل در گرو همسرش ندارد و زن نیز دیگر به وظایف خود عمل نمی‌کند و خودمختارانه عمل کرده و تعهدی به حفظ خود، اموال و اسرار این زوجیت ندارد. توصیة قرآن در این‌گونه موارد، پذیرش حکمیت و مداخلة دیگران (مشاوره) است. 
بنابراین قرآن کریم در آیات مذکور، هم به ویژگی‌های مطلوب همسران جهت تشکیل زندگی مشترک اشاره می‌کند و هم به سبک مقابله‌ای مطلوب جهت رفع تعارضات پیش‌آمده بین همسران. 
پس از به‌دست آوردن الگوهای سالم و ناسالم همسران از قرآن کریم، و ویژگی‌های مطلوب همسران جهت ورود به زندگی مشترک و همچنین سبک‌های مقابله‌ای مطلوب جهت مدیریت تعارضات بر اساس اهداف پژوهش، پروتکل مشاورة پیش از ازادواج مبتنی‌بر این الگوها طراحی گردید. 
جدول 2: پروتکل مشاورة پیش از ازدواج قرآنی

ردیف    هدف    روش    تکلیف
پذیرش توسط منشی    شروع فرایند و جمع‌آوری داده‌ها        پر کردن فرم مشاوره برای احراز شرایط اولیه و برخی داده‌های جمعیت شناختی، اجرای تست شخصیت کتل
جلسة اول، مشترک    آشنایی با دختر و پسر، معرفی مدل    برقراری رابطه با مراجعین و ترسیم ژنوگرام    توصیه به رفت و آمد دختر و پسر و خانواده‌ها تحت نظر والدین، فعال‌سازی پدر
جلسة دوم، پسر    آشنایی با والدین، 
شناخت عمیق پسر    مصاحبة کوتاه با والدین، 
مصاحبة مبتنی‌بر ژنوگرام و تست شخصیت با پسر    در صورت لزوم، اجرای مصاحبة بالینی و انجام تست‌های تکمیلی (مثل میلون و اس سی ال 90)
جلسة سوم، دختر    آشنایی با والدین، 
شناخت عمیق دختر    مصاحبة کوتاه با والدین، مصاحبة مبتنی‌بر ژنوگرام و تست شخصیت با دختر    در صورت لزوم، اجرای مصاحبة بالینی و انجام تست‌های تکمیلی
جلسة چهارم، مشترک    بیان نتایج مشاوره    گفت‌وگو    ازدواج بلامانع (بر اساس مطابقت الگوی احتمالی با الگوی مطلوب)، ازدواج نیاز به آموزش (بر اساس عدم مطابقت الگوی احتمالی با الگوی مطلوب به دلیل عوامل محیطی) یا ازدواج نیاز به درمان (بر اساس عدم مطابقت الگوی احتمالی با الگوی مطلوب به دلیل وجود اختلالات روان‌شناختی)

همان‌طور که در جدول (2) مشاهده می‌شود، ابزارهای اصلی این پروتکل تست شخصیت کتل، ژنوگرام و مصاحبة بالینی می‌باشد. با توجه به اینکه الگوهای به‌دست‌آمده از قرآن کریم مبتنی‌بر تیپ شخصیتی و سبک مقابله‌ای فرد قابل پیش‌بینی می‌باشد، بنابراین پژوهشگر درصدد به‌کارگیری ابزارها و مسیرهای متفاوت و قدرتمندی جهت کشف تیپ شخصیتی و سبک مقابله‌ای افراد در تعامل با یک عضو غیرهمجنس خانواده بود. تست کتل با سنجش برخی از ویژگی‌های مؤثر در تعاملات بین فردی مثل عامل‌های A و E و F و H و I و L و Q1؛ همچنین با سنجش برخی از ویژگی‌های پایة آسیب‌شناختی مانند A و C و O و Q4 کمک شایانی به شناسایی شخصیت و همچنین سلامت روان مراجع می‌کند (شولتز، 1401). از سوی دیگر، با توجه به اینکه ژنوگرام ابزاری قدرتمند در کشف الگوهای خانوادگی (عملکرد، روابط، جایگاه و تعادل یا تکرار نقش‌ها) است که می‌توانند از یک نسل به نسل دیگر منتقل شوند (مک گلدریک و دیگران، 1398)، ترسیم ژنوگرام از طریق تبیین هماهنگ ترتیب تولد، سبک مدیریت والدینی، سبک فرزندپروری، رابطه با دیگران، مثلث‌ها و آشفته یا گسسته بودن خانوادة اصلی و به‌طورکلی سازمان و ساختار خانواده نیز منجر به تشخیص تیپ کلی شخصیت و سبک‌های مقابله‌ای فرد در تعامل با جنس مخالف می‌گردد. در نهایت، به‌کارگیری تست شخصیت و ژنوگرام در یک مصاحبه و هم‌گرایی نتایج، به طرز قدرتمندی توان تشخیص و پیش‌بینی مشاور را افزایش می‌دهد. 
پس از ساخت اولیة پروتکل مشاورة پیش از ازدواج قرآنی، پروتکل مذکور در اختیار پنج کارشناس مشاورة پیش از ازدواج قرار گرفت تا مورد بررسی روایی قرار گیرد و نتیجة ارزیابی، مثبت بود. 
جدول 3: نتایج روایی محتوایی پروتکل مشاورة پیش از ازدواج قرآنی

هدف    روش    روایی محتوایی
        کاملاً مرتبط    مرتبط    نسبتاً مرتبط    غیرمرتبط    CVI    ضروری    مفید غیرضروری    غیرضروری    CVR
جمع‌آوری اطلاعات اولیه    پر کردن فرم اطلاعات اولیه    4    1            1    5            1
    انجام تست شخصیت کتل    3    2            1    5            1
ارزیابی مراجعین    ترسیم ژنوگرام    4    1            1    5            1
    مصاحبه با خانواده     3    2            1    5            1
    مصاحبه با خود دختر و پسر    5                1    5            1
ارائة نتایج    بیان یکی از سه موقعیت (ازدواج بلامانع، ازدواج نیاز به آموزش، ازدواج نیاز به درمان)    3    2            1    5            1

نتایج اعتباریابی کیفی
پس از ورود تدریجی مراجعین به مشاورة پیش از ازدواج قرآنی و گرفتن بازخورد، با ایجاد برخی تغییرات جزئی در محتوا و در شیوة اجرای پروتکل، فرایند ادامه یافت. گزارش‌ مراجعین مبنی‌بر پذیرش یا عدم پذیرش نتیجة مشاوره، و اقدامات انجام‌شده توسط آنها و تطببیق اقدامات انجام‌شده با نتایج ارائه‌شده به مراجعین، نشان از قابلیت رشد‌دهندگی و آگاهی‌بخشی و پیش‌بینی بالای پروتکل داشت. بازخورد مراجعین در دو بعد آگاهی یافتن از خود، دیگری و فرایند ازدواج و پیش‌بینی الگوهای احتمالی آینده، قابل تحلیل بود. در ادامه، به تطبیق و مقایسة نتیجة مشاوره و اقدامات انجام‌شدة مشارکت‌کنندگان اشاره می‌شود. 
زوج اول، محمد، 27 ساله، لیسانس، نظامی، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، متولد زنجان، فرزند اول یک خانوادة نظامی با تربیتی سخت‌گیرانه و دقیق. فردی رسمی، وظیفه‌شناس، خشک، بدون احساس که در مدیریت، فردی موفق و بدون اغماض است. مریم، 24 ساله، دانشجو، متولد کرج، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، دختر سوم خانواده که تحت نظارت‌های پیگیرانه و مضطربانة مادر به تحصیل ادامه می‌داد. دختر و پسر به دلیل نگرانی‌های زیاد مادر دختر به مشاورة پیش از ازدواج آمده ‌بودند. آقا در دقایق اول اعلام کرد که خودش توان تصمیم‌گیری و مدیریت ازدواج را دارد، اما به خاطر راضی کردن خانوادة دختر وارد فرایند مشاوره شده ‌است (البته همکاری خواهد کرد). ادعای دختر و پسر تشکیل یک خانوادة اسلامی بود که در آن مرد سرپرست خانواده است و زن تابع اوست. دختر جذب اقتدار، توان تصمیم‌گیری و مدیریت آقا و پسر نیز جذب گرمی، پذیرش و تابع بودن خانم شده ‌بود. با توجه به تشخیص اختلال شخصیت وسواسی، یعنی شخصیت جزء‌نگر، دقیق، بدون انعطاف و با سبک مقابله‌ای «حمله» در مورد آقا و تشخیص اضطراب و وابستگی، یعنی شخصیت ناتوان، مردد، ضعیف با سبک مقابله‌ای «چک و کنترل منفعلانه» در رابطه با خانم که منجر به دعوای دائمی و پرخاشگری می‌شود، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده برای این زوج «ناشز ـ ناشزه» بود که با الگوی مطلوب و الگوی مورد نظر دختر و پسر مطابقت نداشت و نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به درمان» برای مراجعین تبیین گردید. 
جلسة بعد، دختر به همراه مادر و پدر به مشاور رجوع کرده و با اعتراض نسبت به نتیجة مشاوره، از افزایش نگرانی مادر و دختر خبر دادند، اما تأکید کردند که با توجه به مذهبی بودن خانواده‌ها و دختر و پسر و تناسب اقتصادی و فرهنگی و تأکید واسطه‌ها، اصرار بر ادامة سریع روند ازدواج دارند. 
زوج مذکور، یازده ماه بعد، با شکایت اصلی نارضایتی خانم از سختگیری، پرخاشگری (زدن) و بی‌محبتی آقا و نارضایتی آقا از ناتوانی خانم در ادارة زندگی و دخالت مادرخانم، پا به مشاورة زوج‌درمانی گذاشتند. آقا اظهار داشت که همسرش توان مدیریت خانه را ندارد و همة امور اعم از تمیزی، نظم، تغذیه با مدیریت و نظارت مستقیم او باید انجام شود، در غیر این صورت خانه ویرانه‌ای بیش نیست و از سوی دیگر، مادر دختر جهت کمک و مدیریت امور خانه، هر روز به خانة آنها رفت و آمد دارد. خانم نیز معتقد بود که آقا زیادی خشک، عصبی، سخت‌گیر و بسیار بی‌محبت است و در همة امور دخالت می‌کند. 
زوج دوم، حامد، 28 ساله، لیسانس، مکانیک، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، متولد کرج، فرزند اول خانواده‌ای مذهبی و یک خواهر دو سال کوچک‌تر از خود دارد. او در یک خانوادة مرد مدیر مذهبی بزرگ شده است، فردی آرام و وظیفه‌شناس. مریم، 24 ساله، لیسانس، متولد کرج، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، دختر و فرزند آخر خانواده‌ای مذهبی و مرد مدیر با دو خواهر و برادر بزرگ‌تر از خود. چهار ماه است که از طریق یک واسطه آشنا شده‌اند و در رفت و آمد هستند. نتیجة صحبت‌هایشان تشکیل یک خانوادة دموکراتیک است، و بر اساس پیشنهاد و توافق خانواده‌ها به مشاورة پیش از ازدواج آمده‌اند. با توجه به تناسب سنی (بزرگ‌تر بودن آقا)، تناسب ترتیب تولد (فرزند اول و آخر)، تناسب نگرش و عمل در مدیریت خانوادة اصلی (هر دو مرد مدیر)، ویژگی‌های شخصیتی مکمل دختر و پسر مثل مدیریت، استقلال، اتکا، انحصارطلبی، و سبک تربیتی والدین (هر دو تقریباً مقتدر) و همچنین سبک مقابله‌ای «فعال غیرپرخاشگر» در آقا و سبک مقابله‌ای «فعال‌پذیرا» در خانم، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده برای این زوج «قوام ـ صالحه» بود که با الگوی ادعایی دختر و پسر سازگاری نداشت، اما با الگوی مطلوب همخوانی داشت و نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به آموزش» برای مراجعین تبیین گردید. پس از جلب رضایت مراجعین، دو جلسة آموزش الگوها بر اساس یافته‌های پژوهش و یافته‌های بالینی و آگاهی‌بخشی به مراجعین در رابطه با روند ناخودآگاه شکل‌گیری الگوها و پیشگیری از شکل‌گیری الگوهای غلط، برگزار گردید. یک ماه بعد دختر و پسر پس از انجام مراسمات مربوطه به عقد هم درآمدند و نتیجة پیگیری شش ماهه، نشان داد که مراجعین به‌تدریج به الگوی مطلوب نزدیک شده و از روابط راضی هستند. 
زوج سوم، امیر، 28 ساله، متولد کرج، فرزند آخر خانواده و در ظاهر بسیار آرام و بی‌دغدغه است. بسیار مهربان و احساساتی در یک خانوادة زن مدیر. خودش معتقد است که مانند پدرش برای دوری از تنش و تعارض خیلی زود با دیگران سازگار می‌شود. درآمد اصلی‌اش سرمایه‌گذاری در بورس است. فرشته، 28 ساله، متولد تهران، دختر دوم خانواده و بسیار مبادی آداب، خنده‌رو، حساس و نگران و مراقب است که کسی را از خود نرنجاند و در یک خانواده با الگوی مدیریتی حمله حمله. در 21 سالگی مادرش را از دست داده و یک دوره افسردگی را سپری کرده ‌است. پس از آشنایی و صحبت‌های زیاد، تصمیم به ازدواج گرفته‌اند، اما با توصیة خانواده فرشته به مشاورة ازدواج آمده‌اند. امیر بیان کرد که در طول دورة آشنایی، فرشته با تمام تصمیمات او موافقت کرده است و خانوادة‌ خودش نیز فرشته را بسیار پسندیده‌اند. مراجعین بیان کردند که چندین ساعت با هم صحبت کرده‌اند و توافقات زیادی داشته‌اند و قصد دارند خانواده‌ای با الگوی دموکراتیک بسازند. 
با توجه به عدم تناسب سنی، عدم تناسب ترتیب تولد و عدم تناسب مدل مدیریت خانواده‌ها و شخصیت مضطرب، بی‌مسئولیت، غیراقتصادی، متکی و احساساتی آقا با سبک مقابله‌ای سازگاری منفعلانه و کناره‌گیر و شخصیت مضطرب، مردد، وابسته و افسردة خانم با سبک مقابله‌ای چک و کنترل منفعلانه، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده در این زوج «اعراض ـ ناشزه» بود که با الگوی ادعایی دختر و پسر و الگوی مطلوب مطابقت نداشت؛ بنابراین نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به آموزش» برای مراجعین تبیین گردید. در جلسة بیان نتیجة مشاوره، فرشته تا حدودی مقاوت نشان داد، اما امیر همچنان ساکت و آرام بود. جلسة بعد امیر به مشاور رجوع کرد و بیان کرد آنچه که به‌عنوان نتیجة مشاوره شنیده است، کاملاً درست بوده و در طول دورة آشنایی اتفاق افتاده است. او بیان کرد که از این ازدواج پشیمان شده ‌است، اما به خاطر مادرش و همچنین وضعیت فرشته، توان مخالفت ندارد و سعی می‌کند با سکوت اوضاع را آرام کند. 
امیر: فرشته ابتدا خیلی با احتیاط و ترس با من ارتباط برقرار کرد، اما بعد از چند روز خیلی گرم و مهربان شد و مدام به من محبت می‌کرد، راستش این اواخر دیگه احساس می‌کردم داره منو کنترل می‌کنه؛ چون باید همة کارامو بهش گزارش می‌دادم، اگر یه وقت به هر دلیلی مثلاً فراموشی، این کارو نمی‌کردم، حالش بد می‌شد، چندبار فشارش افتاد و سردردهای شدید گرفت و مجبور شدم ببرمش دکتر، یه جورایی انگار گیر افتاده بودم، فکر می‌کردم این به خاطر محبت و عشقه، و تحمل می‌کردم، راستش منم دوستش دارم، اما نمی‌تونم این وضعیت رو ادامه بدم، الانم اومدم پیش شما که یه جوری این داستانو جمش کنید؛ چون می‌ترسم بهش بگم که این رابطه تمومه، می‌دونم خیلی ناراحت میشه، حالش بد میشه، می‌ترسم بلایی سرش بیاد. 
زوج چهارم، علی، 35 ساله، لیسانس، کارمند، سابقة دوستی با جنس مخالف ندارد، سابقة ازدواج دارد، متولد کرج، تک فرزند، پس از طلاق از همسر سابقش، با مادرش زندگی می‌کند. علت جدایی از همسر سابقش را لجبازی و سرسختی و همچنین مشاجرات همسر و مادرش می‌داند. راضیه، 31 ساله، فوق لیسانس، کارمند، سابقة دوستی با جنس مخالف ندارد، سابقة ازدواج دارد، متولد کرج، فرزند اول خانواده، پس از طلاق از همسر سابقش، به خانة پدرش برگشته و با آنها زندگی می‌کند، اما از وضعیت موجود اصلاً راضی نیست. علت جدایی از همسر سابقش را بی‌عرضگی و رفیق‌بازی او می‌داند. این دو نفر به هدایت و اصرار همکاران، برای همدیگر مناسب تشخیص داده شده و وارد دورة آشنایی شده‌اند، البته واسطة اصلی، آنها را به مشاورة پیش از ازدواج فرستاده است. هر دو از تجربة زندگی سابق بسیار آزرده شده و از ازدواج مجدد هراس دارند. چندین نوبت در اداره با یکدیگر صحبت کرده‌اند، اما غالباً صحبت‌ها به سمت عیب‌های همسر سابق کشیده شده ‌است و بسیار با همدیگر همدردی کرده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که باید یک زندگی مشورتی و آرام تشکیل بدهند. در نهایت ترس از ازدواج و فشار همکاران آنها را به سمت مشاورة پیش از ازادوج سوق داده‌است. هر دو از خانواده‌های فرهنگی هستند و تحت سرپرستی مادر، بزرگ شده‌اند. 
با توجه به عدم تناسب ترتیب تولد، عدم تناسب الگوی مدیریت خانواده‌های اصلی و شخصیت وابسته، بی‌مسئولیت همراه با ضعف در استعداد مالی (عدم توان نگهداری پول و مصرف) برای آقا با سبک مقابله‌ای سکوت و کناره‌گیری و همچنین شخصیت مقتدر، تصمیم‌گیر، مدیر و غیرمتواضع خانم با سبک مقابله‌ای توقع و حمله، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده برای این زوج «ناشز ـ ناشزه» بود که با الگوی ادعایی دختر و پسر و الگوی مطلوب مطابقت نداشت و نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به آموزش» برای مراجعین تبیین گردید. در هنگام تبیین الگوی احتمالی، راضیه تا حدود زیادی مقاومت نشان داد و معتقد بود که تشخیص مشاور نمی‌تواند درست باشد و دلایلی هم برای نظر خود ذکر کرد. 
پنج ماه بعد، راضیه به مشاور مراجعه و گفت دو ماه پس از مشاوره همچنان دورة آشنایی را ادامه داده‌اند و با بیشتر شدن وجوه اشتراک و تناسب‌ها و همچنین با توجه به اینکه خودش احتمال می‌داده که با توجه به مطلقه بودن و سن بالایی که داشته، دیگر چنین موقعیتی برایش فراهم نشود، فرایند ازدواج را ادامه داده‌اند، بنابراین دو ماه بعد، عقد و حدود سه ماه هم در خانة شخصی علی با هم زندگی کرده‌اند. 
راضیه: تقریباً می‌تونم بگم، همة اون چیزایی که گفته بودید، اتفاق افتاد، علی دنبال زندگی کردن نیست، فقط یه منبع درآمد و یک کلفت می‌خواست، یه کسی که مدام ‌تر و خشکش کنه. تو این مدت چندین بار دعوامون شد، اصلاً باورم نمی‌شد که جلوی من گریه کنه، بعضی وقتا احساس می‌کردم منو با مامانش اشتباه گرفته. راستش مطمئن شدم که ما به درد هم نمی‌خوریم، اما حالا دیگه جدا شدنمون سخته؛ چون من یک بار طلاق گرفتم، الان دیگه پای آبروی خانواده‌م در میونه. اومدم کمکم کنید، همین زندگی رو یه جوری جفت و جورش کنم و ادامه بدم. 
زوج پنجم، حسین 27 ساله، لیسانس، شغل آزاد، سابقة ارتباط با جنس مخالف و ازدواج ندارد، متولد کرج، فردی در ظاهر آرام و اهل فکر و استدلال، فرزند ارشد و تک پسر خانواده‌ای مردسالار با پدری پرخاشگر و سلطه‌گر. لیلا 26 ساله، دانشجوی ارشد، معلم، سابقة ارتباط با جنس مخالف ندارد، سابقة طلاق دارد، متولد کرج، فرزند ارشد خانواده‌ای منفعل و ضعیف با پدری غایب که به گفتة خودش در نوجوانی به این نتیجه رسید که خودش گلیم خودش را از آب بیرون بکشد. دختر عمو پسر عمو هستند و خانوادة دختر در بیست سال گذشته در شهر دیگری زندگی کرده و رفت و آمد کمی داشته‌اند. دختر و پسر در طول مشاوره اظهار کردند که به دنبال تشکیل یک خانوادة دموکراتیک هستند و مشورت در زندگی آینده‌شان حرف اول را خواهد زد. 
با توجه به عدم تناسب ترتیب تولد، عدم تناسب الگوی مدیریت در خانواده‌های اصلی، عدم تناسب سبک فرزندپروری و شخصیت مضطرب، منفعل، وابسته، غیرتصمیم‌گیر و عدم استعداد مالی در آقا همراه با سبک مقابله‌ای منفعل توجیه‌گر و شخصیت غیرمتواضع، نفوذناپذیر، مقتدر همراه با سبک مقابله‌ای فعال متوقع و حمله در خانم، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده در این زوج «ناشز ـ ناشزه» بود که با الگوی ادعایی دختر و پسر و الگوی مطلوب مطابقت نداشت و نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به آموزش» برای مراجعین تبیین گردید. بیان مثال‌هایی از زندگی شخصی، خانوادگی و دورة آشنایی دختر و پسر، آنها را متقاعد کرد که الگوی آیندة آنها که از اوایل آشنایی شروع به شکل‌گیری کرده ‌است، همان الگوی احتمالی خواهد بود و دختر و پسر به این نتیجه رسیدند که نیاز به یک دورة آموزشی دارند. دختر، ده ماه بعد دوباره مراجعه کرد و اظهار داشت که هشت ماه است که در عقد پسر عمویش است. 
لیلا: پس از مشاوره، من مجاب شده بودم که این ازدواج مناسب نیست، به‌ویژه اون یک ساعتی که ژنوگرام ما رو کشیدید، تازه متوجه شدم خانواده‌هامون از نظر فرهنگ و آداب‌ورسوم و نوع برخورد و خیلی چیزها با هم فرق داره، خودمون دو تا هم مثل هم نیستیم، اما فشار فامیل و خان عمو (پدر شوهر) باعث شد که ادامه بدیم. البته من به خاطر طلاق قبلیم هم تحت فشار بودم. پس از عقد از همون روزای اول جروبحث شروع شد. همسرم طبق نظر پدرش عمل می‌کرد و من نظرات مخصوص خودمو دارم. الان شش ماهه که خونة بابام هستم. اصلاً قابل اعتماد نیست، تا حالا دوبار گیر کردم و هر بار گفت به بابات بگو. شش ماه قبل وقتی سر ادامة تحصیل من بحث کردیم، گفت ما معتقدیم که تو نیازی به درس خوندن نداری و بعد دعوامون شد و وقتی که رفت بیرون آشغالا رو بذاره، منم در رو قفل کردم و دیگه راهش ندادم تو خونه. چند روز بعد که رفته بودم بیرون، اونم قفل در رو عوض کرد و مجبور شدم برم خونة بابامینا. 
زوج ششم، رضا، 28 ساله، دیپلمه، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، خانواده‌اش اهل تهران هستند و خودش متولد کرج است. تک پسر خانواده که دو خواهر بزرگ‌تر و کوچک‌تر از خود دارد و با حمایت‌های زیاد مادر، فقط توانسته دیپلم بگیرد. سال گذشته به‌عنوان مدیر داخلی فروشگاه پدر با حقوق بالا، منصوب شده ‌است، اما تا کنون هیچ درآمد مستقل، پس‌انداز و سرمایه‌ای ندارد. یک خانوادة آشفته و مثلث مادر، پسر، پدر در ژنوگرام کاملاً مشهود است. تست شخصیت و مصاحبه نشان می‌دهد که فردی احساسی با سبک مقابله‌ای اجتناب است. فردی وابسته به مادر و خانواده که خانواده نیز بسیار روی او و آینده‌اش حساب کرده ‌است. زهرا، 20 ساله، دانشجوی کارشناسی، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، فرزند ارشد یکی از مسئولین ردة متوسط کرج است که در نبودهای متعدد و مکرر پدر، تحت نظارت و مدیریت مادرش، بزرگ شده ‌است. مادر، زنی مستقل و توانمند با انضباط بالاست و زهرا نیز همین‌گونه است. زهرا در کنار تحصیل در دبیرستان و دانشگاه، همواره شغل‌های پاره‌وقت داشته و از درآمد خود مقداری طلا پس‌انداز کرده است. دختر و پسر و خانواده‌هایشان مذهبی بوده و دختر و پسر به دنبال تشکیل یک خانواده مرد ـ مدیر هستند، هر دو معتقدند که مرد باید مدیر خانواده باشد. 
با توجه به عدم تناسب الگوی مدیریت در خانواده‌های اصلی، عدم تناسب ترتیب تولد، عدم تناسب سبک فرزندپروری و شخصیت غیرمسئول، وابسته، غیرمدیر، بدون استعداد مالی در آقا همراه با سبک مقابله‌ای منفعل، کناره‌گیر و شخصیت مستقل، اقتصادی، مدیر، قدرتمند همراه با سبک مقابله‌ای فعال غیرپذیرا، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده در این زوج «ناشز / اعراض ـ ناشزه» بود که با الگوی ادعایی دختر و پسر و الگوی مطلوب مطابقت نداشت و نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به آموزش» برای مراجعین تبیین گردید. 
پس از پایان مشاوره، زهرا در یک جلسة جداگانه بیان کرد که بعد از مشاورة پیش از ازدواج دچار تردید شده ‌است؛ چراکه علائم و نشانه‌های الگوی احتمالی را در تعاملات و رفت و آمدهای دوران آشنایی و خواستگاری مشاهده کرده‌ است و حتی برخی از این موارد را خانواده‌اش نیز بیان کرده‌اند و در نهایت با مشورت خانواده‌اش، به این خواستگار جواب رد داده ‌است. 
زهرا: رضا در حال حاضر هیچ چیزی به‌جز گوشی موبایلش که اونم باباش براش خریده، نداره. بااین‌حال، در مدت آشنایی چند بار به من وعده‌های بسیار عالی داده و گفته که قراره باباش یکی از آپارتمانا رو به نامش بزنه. هر بار که سر موضوعی توافق نداشتیم، و جروبحث کردیم، قهر می‌کرد و بعد از چند ساعت دوباره پیام آشتی می‌داد، البته چند روز پیش فهمیدم که مادرش راضیش می‌کرده که بهم پیام بده یا بیاد دنبالم. تو این مدت، معمولاً من برای با هم بودن برنامه‌ریزی می‌کردم، و معمولاً رضا هم قبول می‌کرد، البته اگه یه چیزی باب میلش نبود، تغییر می‌دادم، اما اگر رو حرفم پافشاری می‌کردم، مثل بچه‌ها سر و صدا می‌کرد آخرشم قهر می‌کرد. 
زوج هفتم، علی، 22 ساله، طلبه، اهل کرمانشاه، ساکن قم، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، پسر اول خانواده‌ای تقریباً مرد ـ مدیر و مذهبی که با فاصلة سنی زیاد، یک برادر و یک خواهر دارد. سابقة اشتغال ندارد، اما چند بار از طریق کمک به خرید و فروش خانواده و تدریس عربی درآمدهایی داشته است و البته با توجه به نیازهای روزانه‌اش خرج کرده است. فردی قاطع و کم انعطاف، منطقی و با جسارت است. زینب، 18 ساله، دانش‌آموز، متولد کرمانشاه و ساکن آبادان، سابقة دوستی با جنس مخالف و ازدواج ندارد، تک دختر و فرزند وسط خانواده‌ای مرد ـ مدیر، مذهبی و مرفّح که یک برادر بزرگ‌تر و یک برادر کوچک‌تر دارد. رابطة خوب و حرف شنوی زیادی از پدر دارد. یک فعال اجتماعی، با اعتمادبه‌نفس بالا. نگرانی‌های اصلی‌اش کم بودن درآمد علی و پوشیدن لباس روحانیت در آینده است. 
دختر و پسر نسبت فامیلی تقریباً دور دارند و در مراسمات شادی و عزای فامیل همدیگر را دیده‌اند. اخیراً به درخواست پسر، مسئلة ازدواج از طریق خانوادة پسر مطرح شده و دختر و پسر چند جلسة حضوری و تلفنی با یکدیگر صحبت کرده‌اند و هر دو به دنبال تشکیل یک خانوادة مشورتی هستند و ملاک سوم آنها برای رفع تعارضات، مشاور است. 
با توجه به تناسب سنی، تناسب ترتیب تولد، تناسب نگرش و عمل در مدیریت خانوادة اصلی (هر دو مرد مدیر)، ویژگی‌های شخصیتی مکمل دختر و پسر مثل مدیریت، استقلال، اتکا، انحصارطلبی، و سبک تربیتی والدین (هر دو تقریباً مقتدر) و همچنین سبک مقابله‌ای فعال غیرپرخاشگر در آقا و سبک مقابله‌ای فعال‌پذیرا و مصالحه در خانم، الگوی احتمالی به‌دست‌آمده برای این زوج «قوام ـ صالحه» بود که با الگوی ادعایی دختر و پسر سازگاری نداشت، اما با الگوی مطلوب همخوانی داشت و نتیجة مشاورة پیش از ازدواج قرآنی با عنوان «ازدواج نیاز به آموزش» برای مراجعین تبیین گردید. پس از جلب رضایت مراجعین، دو جلسة آموزش الگوها بر اساس یافته‌های پژوهش و یافته‌های بالینی و آگاهی‌بخشی به مراجعین در رابطه با روند ناخودآگاه شکل‌گیری الگوها و پیشگیری از شکل‌گیری الگوهای غلط، برگزار گردید. در یک پیگیری یک‌ساله معلوم شد که زوجین پس از گذراندن یک دورة عقد پنج ماهه به‌صورت رسمی ازدواج کرده و در خانة خود ساکن شده‌اند. بررسی تعاملات زوجین نشان داده الگوی تعاملی غالب آنها، الگوی قوام ـ صالحه است و از روابط راضی هستند. 
بحث و نتیجه‌گیری
پژوهش حاضر به‌منظور تدوین یک مدل مشاورة پیش از ازدواج با توجه به الگوهای تعاملی سالم و ناسالم همسران در قرآن کریم، انجام شد. این هدف در دو ‌بخش کلی انجام گرفت: استنباط الگوهای تعاملی همسران از قرآن؛ و ساخت، اجرا و اعتباریابی مدل مشاورة پیش از ازدواج مبتنی‌بر آن. مدل مذکور کوتاه بوده، قابلیت اجرا در چهار جلسة یک ساعته را دارد و فقط از دو ابزار (تست شخصیت کتل و ژنوگرام) استفاده می‌کند. مدل مشاورة پیش از ازدواج قرآنی، توان ایجاد شناخت از خود، طرف مقابل و الگوی تعاملی احتمالی زوجین (در صورت ازدواج) و همچنین ایجاد توان تصمیم‌گیری در مراجعین را دارد. 
پژوهش حاضر درصدد رفع نقایص و ارتقای مدل‌های قبلی و همچنین تلاش برای تدوین یک مدل بومی با به‌کارگیری آموزه‌های قرآنی بود. در مدل‌های قبلی که مؤلفه‌ای هستند، مشاور ویژگی‌های عاطفی، شناختی، رفتاری و معنوی هریک از دختر و پسر را در یک فرایند طولانی (مدت زمان حضور در جلسات مشاوره)، تخصصی و پرهزینه (از حیث ساعات مشاوره و تست‌ها) به‌دست می‌آورد و به‌عنوان نتیجة مشاورة پیش از ازدواج، به مراجعین اعلام می‌کند و همین امر مشاوره‌های پیش از ازدواج رایج را، فرایندی دشوار، پرهزینه و دور از دسترس همگان کرده است. از سوی دیگر، تعداد بسیار کمی از زوج‌ها وجود دارند که تطابق کاملی از حیث این ویژگی‌ها (به دلیل وجود تفاوت‌های فردی، جنسیتی و فرهنگی) با یکدیگر داشته باشند. همچنین اعلام عدم تطابق ویژگی‌ها به مراجعین، خود عامل برچسب‌زنی و تعارض است. این در حالی است که عدم تطابق این ویژگی‌ها در زن و شوهر با عوامل دیگری مانند مذهب، خانواده، حمایت‌های اجتماعی و به‌ویژه الگوهای تعاملی سالم که تأمین‌کنندة نیازهای بنیادین دختر و پسر در ازدواج هستند، قابل تعدیل است. 
همچنین قابل ذکر است که مدل قرآنی، فقط از یک تست‌ (کتل) استفاده می‌کند و این موجب کاهش هزینة مشاوره و همچنین سرعت بالای اجرا و تفسیر می‌شود. ابزار ژنوگرام، در جلسة اول و در حضور هم‌زمان مراجعین ترسیم می‌گردد و خود بخشی از فرایند آگاهی‌بخشی برای مراجعین است. از سوی دیگر، جهت افزاش اعتبار مدل، از روش زاویه‌بندی روش‌شناختی (دنزین و لینکلن، 2005، به نقل از: محمدپور، 1400) در جمع‌آوری داده‌ها استفاده شد؛ به این صورت که داده‌ها از سه طریق کاملاً متفاوت (تست، مصاحبه، ژنوگرام) انجام می‌شود و هم‌گرایی نتایج یا تفاوت آنها، بسیار معنی‌دار بوده و مشاور را در تشخیص کمک کرده و اطمینان‌‌بخش است. 
ویژگی دیگر این روش مشاورة پیش از ازدواج، فرایندی بودن آن است. برخلاف اکثر روش‌های موجود، این مدل در چهار جلسة یک ساعته، اما با فاصلة حداقل یک هفته، انجام می‌گیرد و البته طبق نظر مشاور می‌توان به مراجعین تکلیف داد و فرایند را طولانی‌تر نیز نمود. علاوه بر این، نوع جمع‌آوری داده‌ها (ترسیم ژنوگرام در حضور هم‌زمان دختر و پسر) سبب آشنایی بیشتر دختر و پسر با خود و یکدیگر و خانواده‌ها شده و انجام تکالیف (مراودات مفید، فعال‌سازی پدر، تحقیقات مؤثر و...) در طول زمان نیز این فرایند آگاهی را تقویت می‌کند. 
همچنین بیان نتیجة مشاوره در این مدل متفاوت است. مشاور بدون برچسب زدن به دختر یا پسر و با صحبت کردن راجع به الگوهای تعاملی که نتیجة مراودات طولانی مدت زوجین در گذر زمان هستند، درحقیقت بار اختلاف و تعارض را از روی فرد برداشته و بر روی رابطه قرار می‌دهد.