بازشناسی و طبقهبندی فضایل اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی؟رح؟: تحلیل محتوای کیفی
/ دانشجوی دکتری روانشناسی مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / mohammadjavadhamzepoor68@gmail.com
/ دانشیار گروه روانشناسی مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / mirdirikvandi@iki.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
- Dahlsgaard, K., Peterson, C. & Seligman, M. E. (2005). Shared virtue: The convergence of valued human strengths across culture and history. Review of general psychology, 9(3), 203-213.
- Haslam, N., Bastian, B. & Bissett, M. (2004). Essentialist beliefs about personality and their implications. Personality and Social Psychology Bulletin, 30(12), 1661-1673.
- Park, N., Peterson, C. & Seligman, M. E. (2004). Strengths of character and well-being. Journal of social and Clinical Psychology, 23(5), 603-619.
- Peterson, C. & Seligman, M. E. P. (2004). Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification.
- Rao, M. & Donaldson, S. I. (2015). Expanding opportunities for diversity in positive psychology: An examination of gender, race, and ethnicity. Canadian Psychology/Psychologie Canadienne, 56(3), 271-282.
- Seligman, M. (2002). Authentic Happiness. New York: Free Press.
- Seligman, M. E. P. & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55, 5-14.
- Sheldon, K. M. & King, L. (2001). Why positive psychology is necessary. American psychologist.
- Snow, N. E. (2019). Positive psychology, the classification of character strengths and virtues, and issues of measurement. The Journal of Positive Psychology, 14(1), 20-31.
- Yearley, L. H. (1990). Mencius and Aquinas: Theories of virtue and conceptions of courage. Albany: State University of New York Press
مقدمه
پیش از ظهور روانشناسی یا روانشناسی مثبت، فلاسفه بهطور جدی به مسائل اخلاقیات و رفتارهای اخلاقی میپرداختند (Peterson & Seligman, 2004, p. 139). این پژوهشها در سه حیطه دستهبندی میشوند: الف) بررسی دستورات؛ ب) سازماندهی فضایل؛ ج) تحلیل سبکهای زندگی مبتنیبر دستورات و فضایل (Yearley, 1990, p. 169). تأکید بر دو حیطة مرتبط با فضایل نشاندهندة اهمیت ویژة فضایل در فلسفة اخلاق است (Peterson & Seligman, 2004, p. 85). این اهمیت به فضایل، با تلاش روانشناسان مثبت به حوزة روانشناسی نیز وارد شده است (تبیک و همکاران، 1392، ص2).
روانشناسی مثبتنگر، رویکردی جدید است که توسط سلیگمن در سال 1998 برای تحقق اهداف ناتمام روانشناسی شکل گرفت (خانجانی، 1396، ص138). روانشناسان مثبتنگر طی دو دهه، پژوهشهای گستردهای در سه حوزة هیجانات مثبت، صفات و فضایل مثبت، و نهادهای مثبت انجام داده و آثار متعددی ارائه کردهاند (پیرانی، 1392، ص339؛ Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). فضایل اخلاقی از حوزههای کلیدی روانشناسی مثبت است (مقصودی و حسین ثابت، 1395، ص2؛ قادری، کجباف و شکرالهی، 1396، ص2). شلدون و کینگ این رشته را مطالعة علمی فضایل و نقاط قوت (توانمندیهای) افراد عادی معرفی میکنند (Sheldon & King, 2001, p. 216). سلیگمن (2002) برای دستیابی به شادی حقیقی، کسب فضایل اخلاقی را پیشنهاد میکند و بر اهمیت نقاط قوت و فضایل در زندگی مطلوب تأکید دارد (حسینی مطلق و میردریکوندی، 1397، ص2). او به همراه پترسون (2004) بیان میکند که برای رسیدن به هدفمندی، معنا و خوشبینی، نیاز به تقویت فضایل کلیدی است. بنابراین ضروری است که تحقیقات بیشتری در زمینة توانمندیها و فضایل انسانی انجام شده و فضاهایی در خانواده، مدرسه و جامعة دینی برای پرورش این فضایل ایجاد گردد (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). به همین دلیل در زمینة معرفی و شناساندن فضایل و انواع آن، دیدگاههای مختلفی ارائه شده است. بسیاری از دانشمندان اخلاق در غرب و اسلام، در این باره مطالبی بیان کرده و فضایل مختلفی را برشمردهاند (داناییفرد و همکاران، 1394، ص3). ازاینرو سلیگمن و پترسون با مطالعة گسترده در آثار روانشناسان، آیینها و فلسفههای باستانی و ادیان مختلف، شش فضیلت جهانی و توانمندیهای شخصیتی (Character strengths) یا نقاط قوت (Values in Action) مربوط به هر فضیلت را بررسی کرده و با استفاده از ده ملاک، آنها را وارد ادبیات روانشناسی کردند (Peterson & Seligman, 2004, p. 38; Haslam et al., 2004, p. 3; Dahlsgaard et al., 2005, p. 2). این طبقهبندی گامی مهم در ایجاد زبان مشترک برای صفات مثبت قابل اندازهگیری بود و به روانشناسان امکان تحقیق آسانتر در این صفات را داد (Peterson & Seligman, 2004, p. 5).
در این زمینه، پژوهشهای متعددی انجام شده است. در دورههای اولیه، بنجامین فرانکلین (1790) و شارلمن (1880) فهرستهایی از فضایل تهیه کردند. در دهة 1970، گرینبرگر و همکاران الگویی چندبعدی از بلوغ روانشناختی ارائه دادند که با توانمندیهای شخصیتی مرتبط بود. در دهة 1990، کاولی و همکاران (2000) با روش روانی ـ واژگانی به طبقهبندی فضایل پرداختند؛ سپس سلیگمن و همکارانش (2004) شش فضیلت اصلی را معرفی کردند، اما نقدهایی از سوی پژوهشگرانی چون هاسلم و همکاران (2004) و دیراد و وناودنهوون (2011) بر این طبقهبندی وارد شد. پژوهشهای بعدی مانند روچ و پرایر (2015) نیز چالشهایی را در این زمینه برجسته کردند. در ایران پژوهشهایی همچون حقانی (1377) به طبقهبندی فضایل بر اساس دیدگاه ارسطو پرداخته و جانگداز (1390) و رعناییپور (1391) فضایل را از دیدگاه اندیشمندانی همچون علامه جعفری و ارسطو بررسی کردهاند. همچنین رستمی (1393) و مظاهری (1398) به مقایسة دیدگاه دو اندیشمند در زمینة فضایل اخلاقی پرداخته و بدری (1390) و نائل صالحی (1391) فضایل مطرح در روانشناسی مثبتنگر را در آثار ادبی همچون بوستان و گلستان سعدی تحلیل کردهاند. در سالهای اخیر، گرایش پژوهشگران به سمت استخراج مفاهیم مثبت از منابع دینی افزایش یافته است. برای نمونه، اسماعیلی و یزدانی (1396) در پژوهشی با عنوان «مطالعة تطبیقی فضایل اخلاقی ششگانه در روانشناسی مثبت و نهجالبلاغه»، به مقایسة فضایل انسانمحور سلیگمن با رویکرد خدامحور امام علی؟ع؟ پرداختند. قضاوی (1400) در رسالة دکتری خود، طبقهبندی فضایل و توانمندیهای شخصیت در قرآن کریم را با طبقهبندی فضایل و توانمندیهای شخصیت (CSV)، در روانشناسی مثبت مقایسه کرده و بر ضرورت استخراج نظام فضایل مبتنیبر قرآن تأکید نموده است. رشیدی (1400) با تکیه بر منابع اسلامی، بستهای آموزشی برای تقویت فضایل شخصیتی تدوین کرده است. همچنین نادی (1400) در پژوهشی با محوریت دیدگاه دیوید هیوم، به سیر تطور مفهوم فضیلت و کارکرد اخلاقی آن پرداخته است. در حوزة ادبی نیز رسولیپور (1398) به طبقهبندی فضایل و رذایل در مثنوی معنوی پرداخته و تأثیر قرآن و روایات بر اخلاق مولوی را تحلیل کرده است. اگرچه بیشتر پژوهشهای اخیر یا در قالب تطبیق با روانشناسی مثبت انجام شدهاند یا صرفاً به تحلیل فضایل در متون دینی پرداخته و فاقد نظاممندی مفهومی در طبقهبندی فضایل از دیدگاه متفکران اسلامی هستند، اما این پژوهشها نشان میدهد که فرهنگ نقش تعیینکنندهای در شکلگیری نظام فضایل اخلاقی دارد و روانشناسی مثبت باید به دیدگاههای فرهنگی حساستر باشد (رائو و دونالدسون، 2015، ص4؛ اسنو، 2019، ص2). در واقع، کمتر پژوهشی به استخراج و بازسازی نظام اخلاقی بومی بر اساس آثار یک فیلسوف اخلاق اسلامی پرداخته است.
از میان اندیشمندان معاصر مسلمان، آثار علامه محمدتقی مصباح یزدی از جایگاه ویژهای در حوزة اخلاق نظری و فلسفة اخلاق اسلامی برخوردار است. ایشان با ترکیب رویکرد فلسفی، قرآنی و روانشناختی، کوشیدهاند نظام اخلاق اسلامی را بهصورت منسجم و استدلالی تبیین کنند. انتخاب دیدگاه او در این پژوهش به دلیل جامعیت، انسجام نظری و تأکید بر رابطة میان اخلاق، معرفت و عبودیت است. علامه مصباح یزدی برخلاف بسیاری از علمای اخلاق که فضایل را صرفاً بهصورت توصیههای اخلاقی بیان کردهاند، تلاش میکند فضیلت را در چارچوب یک نظام مفهومی مبتنیبر «توحید، اختیار و کمال انسانی» تحلیل کند و برای هر صفت، حدود افراط و تفریط آن را نیز مشخص سازد (حمزهپور و همکاران، 1402).
در آثار متعددی از جمله اخلاق در قرآن، آموزش اخلاق، در جستوجوی تقوا، رستگاران و درآمدی بر علم اخلاق، فضایل اخلاقی بهصورت منظم و با تبیین عقلانی بررسی شدهاند. علامه مصباح یزدی با تمایز میان سه قلمرو «اخلاق الهی»، «اخلاق فردی» و «اخلاق اجتماعی»، معتقد است که ریشة همة فضایل در «روح عبودیت» و جهتگیری الهی انسان نهفته است (حمزهپور و همکاران، 1402)؛ ازاینرو ارزش اخلاقی هر صفت، به میزان ارتباط آن با قرب الهی وابسته است. این نگاه، الگویی بومی و فلسفی برای طبقهبندی فضایل فراهم میآورد که ضمن حفظ مبانی دینی، قابلیت مقایسه با الگوهای روانشناسی جدید را نیز دارد. بر همین اساس، بررسی و نظاممندسازی فضایل اخلاقی در آثار علامه مصباح یزدی میتواند مبنایی نظری برای طراحی مدلهای بومی آموزشوپرورش اخلاق در فرهنگ اسلامی فراهم کند.
روش پژوهش
بهطورکلی، این پژوهش به لحاظ هدف از نوع تحقیقات بنیادی است که در پی افزایش حیطة دانش و آگاهی میباشد، و روش آن به لحاظ رویکرد، آمیخته از نوع طرح متوالی اکتشافی است. در این پژوهش برای تحقیق کیفی، از روش تحلیل محتوای کیفی شیه و شانون به شیوة تحلیل محتوای عرفی و قراردادی، و دستگاه کدگذاری بهمنظور جمعآوری، توصیف، دستهبندی و تجزیهوتحلیل فضایل اخلاقی در تألیفات علامه مصباح یزدی و برای تحقیق کمی، از روش پیمایشی (میان نظرات کارشناسان) بهمنظور دستیابی به روایی مفاهیم استخراجشده استفاده شد. جامعة متنی پژوهش نیز تمامی جملات توصیفی و تبیینی موجود در تألیفات علامه مصباح یزدی است. جامعة آماری پژوهش را نیز کارشناسان خبرهای که در حیطة علوم دینی و روانشناسی تخصص داشتند، تشکیل میدهد. نمونهگیری در این پژوهش نیز، در هر دو بخش «جمعآوری مستندات متنی بر اساس تألیفات علامه مصباح بهمنظور استخراج فضایل اخلاقی» و «بررسی روایی محتوایی»، غیرتصادفی و از نوع هدفمند بود. در این پژوهش، تجزیهوتحلیل دادهها (متن تألیفات علامه مصباح یزدی ) با استفاده از سه مرحله کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری گزینشی انجام شده است. در مرحلة کدگذاری باز، 1350 کد باز اولیه بهدست آمد، در مرحلة کدگذاری محوری، 43 مفهوم استخراج گردید، و در مرحلة کدگذاری گزینشی، وجوه مشترک مفاهیم بهدستآمده از مراحل قبلی، شناسایی و با توجه به اشتراکات، آنها در دستهبندی کلیتر و محدودتری شامل اخلاق الهی، اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی تقسیم شدند. علاوه بر این، در بخش کمی، برای سنجش روایی، از شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) بر اساس روش لاوشه (1975) استفاده شد. بر این اساس، حداقل مقدار قابل قبول CVR برای نُه متخصص برابر با 79/0 در نظر گرفته شد و صفاتی با نمره کمتر از این مقدار حذف شدند (فتحی آشتیانی و همکاران، 1395، ص30). برای این منظور، فرمهای تحلیل محتوا به همراه تعریف مفهومی فضیلت اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی (حمزهپور و همکاران، 1402)، در اختیار نُه متخصص دارای تخصص همزمان در علوم دینی (حداقل سطح سه حوزه) و روانشناسی (حداقل سطح دکتری) قرار گرفت. از آنان خواسته شد میزان ضرورت هر صفت را در مقیاسی سهگزینهای (ضروری، مفید ولی غیرضروری، غیرضروری) ارزیابی کنند. در نهایت، تعداد 41 وصف بهعنوان فضیلت اخلاقی تأیید شد و در سه محور اخلاق الهی (11 وصف)، اخلاق فردی (18 وصف) و اخلاق اجتماعی (12 وصف) طبقهبندی گردیدند.
یافتههای پژوهش
تحلیل محتوای آثار علامه مصباح یزدی منجر به شناسایی 43 فضیلت اخلاقی شد که پس از بررسی متخصصان، 41 فضیلت نهایی در سه محور اصلی اخلاق الهی (11 صفت)، اخلاق فردی (18 صفت) و اخلاق اجتماعی (12 صفت) طبقهبندی شدند.
جدول 1: نتیجة کارشناسان در مورد فضایل اخلاقی استخراجشده (CVR)
کد انتخابی اوصاف نظرات کارشناسان CVR تایید یا رد
اخلاص الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
اعتماد به خدا ـ توکل الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
ایمان ـ یقین الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
تقوا الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
تواضع ـ خشوع ـ خضوع ـ فروتنی الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
اخلاق الهی تسلیم ـ حقپذیری الف ب ب ب الف الف الف الف الف 1 تایید
حب خدا (محبت به خدا) الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
حقشناسی (شکرگزاری) الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
خوف ـ خشیت الف الف ب الف الف الف الف الف الف 1 تایید
ذکر(توجه، التفات) الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
رضایت الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
آرامش ـ طمأنینه ـ سکینه الف الف ب الف الف الف ب الف الف 1 تایید
امید ـ رجا الف الف ب الف ب الف الف الف ب 1 تایید
اعتمادبهنفس ـ خودباوری الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
استقامت ـ ثبات ـ پشتکار الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
استقلال (استقلال رأی ـ استقلال فکر) الف الف الف الف الف الف الف ب الف 1 تایید
بلندهمتی الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
تفکر ـ خردورزی الف ج ب الف الف الف ب ب ب 88/0 تایید
حزن الف ب الف الف ب الف الف الف الف 1 تایید
حقجویی الف الف ب الف الف ب الف الف الف 1 تایید
حسابگری الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
دوراندیشی ـ آیندهنگری الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
زهد الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
سرزندگی الف الف الف الف ب ب ب الف الف 1 تایید
شجاعت الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
صبر الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
غیرت الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
قناعت الف الف ب ب الف الف الف الف الف 1 تایید
نظم و انضباط الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
تسامح و تساهل ب ج ج ب ب ب ج ب ب 66/0 رد
آراستگی الف الف ب الف الف الف الف الف الف 1 تایید
انصاف الف الف الف ب الف الف الف الف الف 1 تایید
بخشندگی ـ سخاوت الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
حسن ظن ـ خوشبینی الف الف الف الف الف ب الف الف الف 1 تایید
حلم ـ بردباری الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
حیا الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
دلسوزی (رأفت ـ مهربانی ـ ترحم ـ عطوفت) الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
راستگویی ـ صداقت الف الف الف الف ب الف الف الف الف 1 تایید
عفت ـ پاکدامنی الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
گشادهرویی الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
مدارا ـ رفق الف ب الف الف الف ب ب ب ب 1 تایید
وفاداری الف الف الف الف الف الف الف الف الف 1 تایید
صراحت ب ب ج الف الف ب ب ج الف 77/0 رد
شرح فضایل اخلاقی مورد تأیید کارشناسان (بر اساس طبقهبندی انجامشده)
1. فضایل اخلاق الهی
شامل 11 مورد ذیل میشود.
1ـ1. اخلاص
اخلاص بهمثابة عصارة فضایل اخلاقی، به معنای تخلیة قلب از غیرخدا و تخصیص اعمال به ذات الهی است (مصباح یزدی، ۱۳۸۹پ، ص۲۰؛ ۱۳۹۱ح، ص۱۱۶). این فضیلت نهتنها برای فرد (کاهش اضطراب و ایجاد آرامش خاطر)، بلکه برای جامعه نیز سودمند است؛ چراکه انسان را در مسیر هدفی متعالی قرار میدهد (مصباح یزدی، ۱۳۹۱ح، ص۱۱۸ و ۱۲۱). نقطة مقابل اخلاص، «ریا» است که به معنای خودنمایی و از موانع اصلی تأثیرگذاری اعمال عبادی محسوب میشود (مصباح یزدی، ۱۳۸۳پ، ص۲۸۵؛ ۱۳۹۰ث، ج۱، ص۱۹۵). قرآن کریم ریا را همردیف بی ایمانی دانسته و پیوندی ناگسستنی بین این دو پدیده ترسیم میکند (مصباح یزدی، ۱۳۹۱ب، ج۳، ص۳۱۶).
2ـ1. اعتماد به خدا ـ توکل
توحید در استعانت از مظاهر توحید است که با کمال آن، توکل و اعتماد به خدا بهعنوان یک صفت نفسانی و ارزش اخلاقی شکل میگیرد (مصباح یزدی، 1391الف، ص60؛ 1390ت، ص299). توکل در فرهنگ اسلامی به معنای تکیه بر خداوند بهعنوان پشتوانهای مطمئن در همة امور است و انسان را به مقامات معنوی بالا میرساند (مصباح یزدی، 1384ت، ص14؛ 1391ت، ص194). در آیات و روایات، این صفت بهعنوان ویژگی مؤمنان مورد تأکید قرار گرفته است (مصباح یزدی، 1383ب، ص238؛ 1384ت، ص25). بااینحال، افراط در توکل که به تنبلی منجر شود یا تفریط که تکیه بر خداوند را نادیده بگیرد، نادرست است. راه درست، توکل همراه با تلاش است (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص162).
3ـ1. ایمان ـ یقین
ایمان از صفاتی است که در دل جای میگیرد و ریشة کمالات انسانی، اساس فضایل اخلاقی و عامل اصلی سعادت است (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص229 و ص269؛ 1390پ، ص71). یقین که کاملترین مرحلة ایمان است، به باور راسخ نسبت به آخرت اشاره دارد و بهعنوان نشانة هدایت و منشأ رستگاری انسان در قرآن مورد تأکید قرار گرفته است (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص98). در این مرحله، مؤمن با واگذاری امور به خدا، آسودهخاطر است که خیر او در ارادة الهی نهفته است (مصباح یزدی، 1382ب، ص263). تفریط در ایمان به کفر منجر میشود، و میان کفر و ایمان حد وسطی وجود ندارد (مصباح یزدی، 1384ث، ص320).
4ـ1. تقوا
تقوا از مهمترین فضایل اخلاقی است و به معنای پرهیز آگاهانه از گناه و التزام به فرمانهای الهی میباشد. این صفت امری اختیاری و اکتسابی است که از طریق اطاعت آگاهانه از دستورات الهی در انسان شکل میگیرد (مصباح یزدی، 1391ر، ص۲۶۲). در مفهوم قرآنی، تقوا به معنای ترس از خطری است که از رفتار اختیاری انسان و پیامدهای اخروی آن ناشی میشود، نه ترس از تهدیدهای مادی یا بیرونی (مصباح یزدی، 1391ت، ص135). قرآن کریم تقوا را عامل سعادت و رستگاری انسان دانسته و آن را تنها ارزش مطلق اخلاقی معرفی میکند (مصباح یزدی، 1391ب، ص۶۹ و ۸۴). از نظر اخلاقی، تقوا حالتی نفسانی است که در اثر تکرار پرهیز از گناه در وجود انسان پدید میآید و او را در مسیر بندگی و کمال الهی استوار میسازد (مصباح یزدی، 1388پ، ص۳۷).
5ـ1. تواضع ـ خشوع ـ خضوع ـ فروتنی
تواضع، خشوع و خضوع از ارزشهای اخلاقی در قرآن هستند که در مقابل تکبر قرار دارند (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص361؛ 1391ب، ج3، ص328). برخلاف برخی روانشناسان که تواضع را موجب عقدة حقارت میدانند (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص355)، این ویژگیها برای کسانی است که خداوند آنان را دوست دارد (مصباح یزدی، 1387پ، ص26). تواضع در راه خداوند به حقارت نمیانجامد، ولی تواضع افراطی در مقابل دشمنان خدا ناپسند است (مصباح یزدی، 1388پ، ص187). تفریط در تواضع به تکبر میانجامد (مصباح یزدی، 1388پ، ص169). در پیشگاه خداوند، هرچه بیشتر خاکساری کنیم، به کمال نزدیکتر میشویم (مصباح یزدی، 1387الف، ص336).
6ـ1. تسلیم ـ حقپذیری
طبق آیات قرآن، نخستین شرط بهرهمندی از هدایت الهی، داشتن روحیة تسلیم است (مصباح یزدی، 1389ت، ص58). امام صادق؟ع؟ تسلیم و اطاعتپذیری نسبت به ولی نعمت را یکی از سه فضیلت اخلاقی ضروری برای دستیابی به کمالات انسانی میداند (مصباح یزدی، 1391ت، ص279). از منظر روانشناسی نیز، انسانهایی که معارف دینی را تحریف میکنند، فاقد روحیة تسلیم در برابر خداوند هستند (مصباح یزدی، 1391ح، ص205). در مقابل تسلیم، روحیة انکار قرار دارد که در صورت تثبیت، ممکن است به کفر و انکار حقایق دینی منجر شود. بنابراین باید تلاش کنیم روحیة تسلیم را در خود پرورش داده و در صورت اشتباه، بهصراحت به آن اعتراف کنیم (مصباح یزدی، 1384ث، ص320).
7ـ1. حب خدا (محبت به خدا)
محبت خدا از فضایل اخلاقی است (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص324). این محبت در دل موجودات ذیشعور نسبت به چیزی که با وجود و خواستههایشان همخوانی دارد، شکل میگیرد (مصباح یزدی، 1390پ، ص158). محبت به خداوند اصیلترین محبت است و محبت به دیگران زمانی ارزش دارد که در جهت رضای الهی باشد (مصباح یزدی، 1383پ، ص383). مؤمنان بالاترین محبت را به خدا دارند و هیچ چیزی را بهاندازة او دوست ندارند (مصباح یزدی، 1390پ، ص159). خداوند این خصلت را به کسی عطا میکند که به مقام رضا رسیده باشد (مصباح یزدی، 1384ت، ص244). محبت خداوند میتواند انسان را از دلبستگیهای دنیوی نجات دهد (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص188)، و این محبت تنها در صورتی باقی میماند که با محبت پیامبر؟ص؟ و اهلبیت؟عهم؟ همراه باشد (مصباح یزدی، 1391ت، ص309).
8ـ1. حقشناسی (شکرگزاری)
شکر و سپاس از خداوند حالتی است که از منعم بودن خدا نشئت میگیرد و بهعنوان «حس حقشناسی» شناخته میشود (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص333؛ 1382الف، ص15). این حالت با تکرار به خصیصهای درمیآید که به کمالات معنوی منتهی میشود (مصباح یزدی، 1390ب، ص214). امام صادق؟ع؟ آن را از فضایل کلیدی برای نیل به کمالات انسانی میداند (مصباح یزدی، 1391ت، ص279). انسان باید در شکرگزاری مراقب باشد که از حد افراط در تملق و چاپلوسی به دیگران جلوگیری کند (مصباح یزدی، 1383پ، ص382). در مقابل، تفریط در شکر نعمتهای خداوند موجب از دست دادن شرافت ذات انسانی میشود (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص109).
9ـ1. خوف ـ خشیت
ترس یک واکنش روانی است که انسان در برابر تهدید یا خطرهای آینده از خود بروز میدهد (مصباح یزدی، 1391ذ، ص146؛ 1391ب، ج1، ص337). این حالت بهعنوان یک واکنش طبیعی و غیرارادی، ارزشیابی اخلاقی ندارد (مصباح یزدی، 1391ذ، ص146)، اما ترسو بودن (جُبن) که در مقابل شجاعت قرار دارد، مذموم است؛ درحالیکه ترس (خوف) با توجه به هدف و نتیجة آن میتواند ممدوح یا مذموم باشد (مصباح یزدی، 1391ذ، ص148). ترس از خداوند بهعنوان صفتی برجسته در انبیا و عاقلان ذکر شده (مصباح یزدی، 1390پ، ص171؛ 1391ب، ج1، ص344)، و بهترین نوع ترس زمانی است که با امید به خدا (رجا) متعادل باشد (مصباح یزدی، 1391ت، ص120).
10ـ1. ذکر (توجه، التفات)
یکی از مسائل مهم در رابطة انسان با خود، توجه، هوشیاری و بیداری در مقابل غفلت است (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص79). غفلت از خود انسان مورد نظر است و این غفلت ریشة شقاوت، تباهی و مفاسد اخلاقی است (مصباح یزدی، 1390الف، ص95؛ 1391ب، ج2، ص79). آگاهی و توجه به خود و ذکر خدا، در مقابل غفلت، سبب سعادت انسان میشود (مصباح یزدی، 1390ث، ج1، ص141؛ 1391ب، ج2، ص80). در برخی روایات آمده است که برای هر چیزی حدی معین است، جز ذکر خداوند که حدی ندارد و باید با حضور قلب انجام گیرد، نه فقط به لفظ (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص267). تفریط در این فضیلت به غفلت منجر میشود.
11ـ1. رضایت
رضا به قضای الهی، بهترین مقام و ویژگی انسان است که موجب آرامش و آسایش در دنیا و مقامهای عالی در آخرت میشود (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص349؛ 1382ب، ص270). فرد راضی به رضای خدا هرچه برایش مقدر شود، چه عافیت یا مرض، قبول میکند و شکر میگذارد (مصباح یزدی، 1389ت، ص84). تفریط در این صفت، به نارضایتی میانجامد که ویژگی اهل دنیاست (مصباح یزدی، 1384ت، ص140).
2. فضایل اخلاق فردی
شامل 18 مورد ذیل میشود.
1ـ2. آرامش ـ طمأنینه ـ سکینه
طمأنینه و آرامش یکی از مکارم اخلاقی است که در قرآن به قلبها نسبت داده شده (مصباح یزدی، 1389پ، ص20؛ 1391ب، ج1، ص228) و «سکینه» بهعنوان آرامش ویژهای که خداوند به قلب بندگان صالح در هنگام اضطراب نازل میکند، تعریف شده است (مصباح یزدی، 1384الف، ص142). علامه مصباح یزدی برای دستیابی به این فضیلت، یاد خدا را راهکار اصلی میداند (همان، ص56 و 69). این فضیلت حد افراطی ندارد، ولی تفریط آن منجر به اضطراب و «دل خالی شدن» میشود. این رذیلت ناشی از بینش مادی است که اضطراب را جزء جداییناپذیر انسان میداند، بهویژه در دیدگاه اگزیستانسیالیستهای مادی که اضطراب را ویژگی اصلی و ذاتی انسان میپندارند (همان، ص76).
2ـ2. امید ـ رجا
امید و رجا، از ویژگیهای برجستة مؤمنان است که با توکل به خدا و رعایت اعتدال، مسیری ضروری برای کمال انسانی محسوب میشود. نبود این صفت، نقصی در خصائل انسانی و روانی است که بر رفتار و سعادت معنوی تأثیر منفی دارد (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص357). امید واقعی، از خیالپردازیهای دور از واقعیت و ناامیدی مطلق به دور است (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص226). امید به خدا، ثواب اخروی و عنایات الهی از فضایل اخلاقی است؛ درحالیکه امید به غیرخدا و آرزوهای طولانی و خیالی دنیوی، ناپسند و افراطی محسوب میشوند (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص21).
3ـ2. اعتمادبهنفس ـ خودباوری
اعتمادبهنفس، به معنای باور به قدرت خود، از گرایشهای مرتبط با قدرتطلبی است و متناسب با توان و تصور فرد از تواناییهایش میباشد (مصباح یزدی، 1390پ، ص221). در روانشناسی، اعتمادبهنفس در مقابل تکیه به دیگران مطرح شده و به معنای نفی نیاز به خدا نیست، بلکه بر تقویت روحی و عدم وابستگی به دیگران تأکید دارد؛ موضوعی که در اسلام نیز توصیه شده است (مصباح یزدی، 1391خ، ج1، ص259). افراط در اعتمادبهنفس به رذیلت عجب و خودپسندی میانجامد (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص221) و تفریط در آن، احساس نیاز به دیگران را که مذموم است، در پی دارد (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص325).
4ـ2. استقامت ـ ثبات ـ پشتکار
استقامت و پایداری شرط اصلی دستیابی به سعادت است. مهمترین عامل موفقیت انسان در برابر مشکلات، ارتباط با خدا، محبت به او و ترس از عواقب نافرمانی است که به استقامت در دین منجر میشود (مصباح یزدی، 1387الف، ص183). استقامت فراتر از اصلاح اولیه بوده و مستلزم تداوم صلاحیت است. دشواری آن در لزوم استمرار صلاحیت نهفته است؛ زیرا اصلاح اولیه به تنهایی کافی نیست (مصباح یزدی، 1382پ، ج2، ص129). در صورت تحقق این ویژگی، خداوند هیچ خیری را از فرد دریغ نخواهد کرد (مصباح یزدی، 1391ت، ص99).
5ـ2. استقلال (استقلال رأی ـ استقلال فکر)
خداوند مؤمن را به استقلال در تشخیص وظیفه و عمل دوست دارد. بااینحال، استقلال به معنای مخالفت دائمی با دیگران نیست؛ زیرا این امر میتواند به استبداد رأی منجر شود که رذیلتی اخلاقی است. مؤمنان با بهرهگیری از نظرات دیگران، بهترین تصمیم را میگیرند (مصباح یزدی، 1391چ، ص299). تفریط در استقلال رأی نیز میتواند به تلقینپذیری ناشی از رشد ناکافی عقل منجر شود. اگرچه تلقینپذیری در برابر تبلیغات مخرب زیانآور است، اما در چارچوب تعلیموتربیت صحیح میتواند بسیار مفید باشد (مصباح یزدی، 1390ت، ص419).
6ـ2. بلندهمتی
بلندهمتی از ویژگیهای ارزشمندی است که اسلام مؤمنان را به آن دعوت کرده و آنان را به عدم قناعت به کم فراخوانده است. خداوند از مؤمن میخواهد به مقام انبیا بنگرد و برای تأسی به آنها تلاش کند (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص102). بلندهمتی افراد در آرزوهای دنیوی یا اخروی آنان نمایان میشود، و بندگان محبوب خداوند تلاششان برای رسیدن به لقای معبود است (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص93؛ 1391ح، ص84). بلندهمتی در امور دنیا تنها زمانی مطلوب است که ابزاری برای ترویج دین باشد و ارزش ذاتی ندارد (مصباح یزدی، 1391ج، ص122). تفریط در بلندهمتی، فرد را سست، تنبل و سهلانگار میکند؛ درحالیکه افراط در بلندپروازی با آرزوهای نامعقول نتیجهای ندارد (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص93).
7ـ2. تفکر ـ خردورزی
تفکر و اندیشه در حقایق از جمله فضایل و مقومات حیات انسانی (مصباح یزدی، 1391ح، ص62) و کلید علم و بینش است و علم و بینش شرط ایمان به خدا (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص157) و از ویژگیهای اهل آخرت میباشد (مصباح یزدی، 1384ت، ص149). طبق برخی آیات، انسان بدون بهکارگیری عقل و انديشه از بدترین جنبندگان است و سرانجامي جز دوزخ نخواهد داشت (مصباح یزدی، 1391ح، ص62). محبت خدا و اوليای خدا نيرومندترين انگيزهاي است كه در برابر همة گناهان و جاذبههاي منحرفكننده، به انسان قدرت استقامت و ايستادگي میدهد و راه سادة تحصيل اين محبتها، انديشيدن دربارة نعمتهایی است كه به انسان مبذول داشته است (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص171) و از ياد خدا و تفكر در صنع او غافل نمانیم (مصباح یزدی، 1391ح، ص68).
8ـ2. حزن
حزن از حالتهای ممدوح در اسلام است و پيامبر اکرم؟ص؟ دیگران را به ایجاد آن در خود ترغیب میکنند؛ زیرا موجب آمرزش گناهان میشود (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص175). حزن معمولاً در زمانی که نعمتی از انسان گرفته میشود یا خسارتی بر او وارد میآید، ایجاد میشود (مصباح یزدی، 1391ح، ص32). حزن مطلوب در اسلام زمانی است که فرد به یاد خدا، آخرت و مسئولیتهای شرعی خود بیفتد و نه حزن بیدلیل و در امور مادی (مصباح یزدی، 1384ت، ص72ـ73). حزن افراطی که مانع از انجام تکالیف شرعی شود یا به کفر و افسردگی منتهی گردد، مطلوب نیست (مصباح یزدی، 1391ت، ص130؛ 1391ذ، ص52).
9ـ2. حقجویی
حقیقتجویی و علمدوستی از ویژگیهای کمالخواهی انسان است (مصباح یزدی، 1390پ، ص189). این جستوجو در نهایت به شناخت خداوند منتهی میشود (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص96). انسان اگر در تلاش برای شناخت حق کوتاهی کند، به نوعی منافق خواهد بود (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص151). بااینحال، افراط در حقیقتجویی نیز مذموم است. خداوند در قرآن، تجسس در زندگی دیگران و کنجکاوی افراطی را از رذایل اخلاقی دانسته است (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص105ـ106).
10ـ2. حسابگری
پیامبر اکرم؟ص؟ ويژگي حسابگري را از جمله صفات متقين برميشمارند و ميفرمايند: «باتقوا كسي است كه بیمبالات نباشد و خودش را مورد حسابرسي قرار دهد» (طبرسی، ۱۳۸۴، ج1، ص468؛ مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص258). مؤمن در هر ساعتي كه از عمرش ميگذرد، تأمل ميكند و ميانديشد كه آن ساعت را چگونه گذراند، ولي كسي كه به جهان آخرت و روز حساب معتقد نيست، در انديشة حسابرسي نفس نيست و نسبت به حسابرسی بیمبالات است (مصباح یزدی، 1384ت، ص143).
11ـ2. دوراندیشی ـ آیندهنگری
یکی از ویژگیهای اخلاقی مؤمن، دوراندیشی یا حزم است (مصباح یزدی، 1391ج، ص132). این ویژگی به معنای توجه به مسائل آخرت و داشتن همتی بلند است، نه تمرکز صرف بر لذتهای مادی و زودگذر دنیا (مصباح یزدی، 1391ت، ص211). عقل انسان باید به آینده و نهتنها به لذتهای آنی معطوف باشد (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص273). در طرف افراط، برخی افراد ممکن است از لذتهای آنی غافل نباشند، ولی تمرکزشان تنها بر مسائل دنیوی است و از خدا، قیامت و معنویت غافل میشوند (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص292). این گروه نیز مورد نکوهش قرآن قرار گرفتهاند (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص293).
12ـ2. زهد
زهد، از ویژگیهای برجستة اولیای خدا، به معنای بیعلاقگی به دنیا و عدم وابستگی به آن است (مصباح یزدی، 1384ث، ص355). این فضیلت، در تمام زندگی موجب آرامش فکری و نزدیکی به خدا میشود (مصباح یزدی، 1389الف، ص119). زاهد فردی است که به دنیا دلبسته نیست، نه اینکه از آن محروم باشد (مصباح یزدی، 1388ت، ص38). تفریط در زهد منجر به دنیاگرایی و افراط در آن به رهبانیت و گریز از مسئولیتها میشود که با روح اسلام سازگار نیست (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص215؛ 1391پ، ج2، ص264).
13ـ2. سرزندگی
نياز به شادي و نشاط امري غريزي است (مصباح یزدی، 1391ح، ص40). اسلام به هيچ روي با شادي و نشاط مخالفت نميورزد. بدون نشاط نه امور دنيوي انسان به سامان ميرسد و نه امور اخروي (مصباح یزدی، 1391ح، ص40). البته نشاط افراطی که منجر به سرمستی شود مورد مذمت است و اگر چنين حالتي در انسان پديد آمد، بايد با آن مبارزه كند و بيترديد ميراندن شاديهاي كاذب، كودكانه، نابخردانه و سرمستيهاي جاهلانه لازم و مطلوب است. پس از اين نظر، دلمردگي به معناي مبارزه با شاديهاي جاهلانه، مضر و خطرناك، مطلوب است (مصباح یزدی، 1391ذ، ص45).
14ـ2. شجاعت
شجاعت یکی از فضایل اخلاقی و صفات بلند روحی است (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص108؛ 1391ب، ج1، ص316) که بین دو صفت بد «تهور» و «جبن» در دو طرف افراط و تفریط قرار دارد (مصباح یزدی، 1391ت، ص297). شجاع کسی است که با احتمال خطر جزئی از انجام تکالیف دست نکشد، اما درعینحال از خود را به خطر انداختن بیمحابا خودداری کند (مصباح یزدی، 1387الف، ص335). ایمان قوی و اعتقاد استوار باعث تقویت شجاعت میشود؛ زیرا تقویت باورها میتواند رفتار انسانی را اصلاح یا به سمت مطلوب هدایت کند (مصباح یزدی، 1391ژ، ص35).
15ـ2. صبر
صبر از جمله مفاهیم اخلاقی است (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص320) که دارای ارزش مثبت اخلاقی بوده (مصباح یزدی، 1390ت، ص302) و طبق آیات و روایات موجب رسیدن به کمال معنوی میشود (مصباح یزدی، 1383ب، ص64). صبر انواعی دارد: صبر در مقابل معصیت، صبر در اطاعت و صبر بر مصیبت (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص80). تفسیر صبر به تن به ذلت سپردن، تفسیر غلط و افراطی است. در فرهنگ اسلامی، صبر به معنای تحمل سختی و مقاومت در برابر عاملی است که میخواهد انسان را به باطل بکشد (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص321).
16ـ2. غیرت
غیرت اخلاقی فضیلتی ممدوح است که جامعة آرمانی باید دارای آن باشد (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص204). استعمارگران با ترویج پلورالیسم تلاش میکنند حساسیتهای مذهبی و غیرت دینی را از مردم بگیرند تا منافع خود را تأمین کنند (مصباح یزدی، 1391ح، ص201). در این دیدگاه، احترام به عقاید مختلف ضروری است، اما هدف آن کاهش غیرت دینی مسلمانان است (مصباح یزدی، 1391خ، ص159). بااینحال، باید از افراط در غیرت خودداری کرد؛ چون برخی از سنتهای غلط مانند حمیت افراطی در عربهای صدر اسلام باید کنار گذاشته شوند (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص204).
17ـ2. قناعت
قناعت یکی از فضایل اخلاقی مرتبط با امور مادی است و انسان خوشبخت کسی است که قناعت ورزد. این ویژگی، حد اعتدال میان ولخرجی و خست است. بهعبارتدیگر، انسان قناعتپیشه فردی است که از افراط در ولخرجی و تفریط در خست پرهیز میکند و قناعت، یعنی رعایت اعتدال و میانهروی (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص326). مؤمن پرهیزگار با رضایت به تقدیر الهی در امور مادی قناعت میکند و به همین دلیل از مشکلات روانیای که دنیاطلبان با آن مواجهاند، دور میماند (مصباح یزدی، 1384ت، ص74).
18ـ2. نظم و انضباط
نظم و انضباط یکی از اصول مهم روابط اجتماعی است که رعایت آن مصداق تلاش برای فضیلتها محسوب میشود (مصباح یزدی، 1387الف، ص164). امیرالمؤمنین؟ع؟ پس از تقوا، اولین سفارش خود را به نظم و انضباط دادهاند (مصباح یزدی، 1388ت، ص109). بینظمی بهعنوان تفریط در نظم، مانع دستیابی به اهداف عالی میشود (مصباح یزدی، 1388ت، ص119). از سوی دیگر، افراط در نظم نیز در برخی از روشنفکران مشاهده میشود. آنها ممکن است به نام نظم، اجرای دقیقی از زمان برای عبادات مانند نمازها پیشنهاد دهند که با تغییر زمان شرعی و رسمی در تضاد است و این نوع رفتار ممکن است مرز تعبد را بشکند (مصباح یزدی، 1382ب، ص88).
3. فضایل اخلاق اجتماعی
شامل 12 مورد میشود.
1ـ3. آراستگی
در اسلام زينت و خودآرايي مطلوب بوده و از فضایل اخلاقي شمرده میشود (مصباح یزدی، 1389الف، ص110)؛ چراکه اسلام به انس مؤمنان با یکدیگر از طریق تزئین و آراستگی تأکید دارد (مصباح یزدی، 1390پ، ص278). اگرچه این امر در قرآن، روایات و سیرة معصومین؟ع؟ نیز مستند است (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص259)، اما افراط و تفریط در آراستگی مذمت شده است. افراط در این زمینه تبرج است که به خودآرایی و خودنمایی بیش از حد اشاره دارد (مصباح یزدی، 1389الف، ص113)، و تفریط به ژولیدگی مربوط میشود که در قرآن و روایات مورد نکوهش قرار گرفته است (مصباح یزدی، 1382ب، ص313).
2ـ3. انصاف
انصاف از فضایل اخلاقی ارزشمند است که فطرت انسان به آن تمایل دارد و از بیعدالتی بیزار است (مصباح یزدی، 1382پ، ج1، ص130؛ 1391ر، ج1، ص157). برخلاف مکتبهایی چون لیبرالیسم که آن را ناشی از ضعف انسان میدانند و تنها محدودیتی بر آزادی میپذیرند که متوجه منافع خودشان شود (مصباح یزدی، 1391خ، ج1، ص225)، نظام ارزشی اسلام، انصاف را یکی از خصلتهای ارزشمند برای تقرب به خدا میداند (مصباح یزدی، 1388ب، ص214). معصومین؟عهم؟ نیز انصاف را در کنار صدقه در تنگدستی و خوشرویی، از عوامل ورود به بهشت و از والاترین اعمال برشمردهاند (مصباح یزدی، 1387الف، ص167 و 189).
3ـ3. بخشندگی ـ سخاوت
بخشندگی و سخاوت از صفات بلند روحی است که مورد تحسین روانشناسان و علمای اخلاق قرار گرفته است (مصباح یزدی، 1391ب، ج1، ص316؛ 1384ث، ص74). سخاوت چنان ارزشمند است که حتی عذاب شخص سخاوتمند کافر را کاهش میدهد (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص292). بالاترین درجة سخاوت، ایثار است که در میان ملل مختلف نیز بهعنوان یک ارزش شناخته میشود (مصباح یزدی، 1386الف، ص125؛ 1391ر، ج1، ص326). تفریط در سخاوت به بخل یا شح نفس منجر میشود؛ حالتی که از طبع حیوانی انسان نشئت میگیرد و بسیار مذموم است (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص306؛ 1391ت، ص220). افراط در سخاوت نیز به بذل و بخشش غیرمعقول و اسراف میانجامد که ناپسند است (مصباح یزدی، 1387الف، ص335).
4ـ3. حسن ظن ـ خوشبینی
حسن ظن از صفات مطلوب در اسلام است (مصباح یزدی، 1388ت، ص149)؛ درحالیکه تفریط در آن به سوءظن و بدبینی منتهی میشود که در قرآن مذموم است (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص55). افراط در حسن ظن نیز سهلانگاری است که منجر به فریبخوردگی میشود. انسان باید اعتدال را رعایت کند و نه آنقدر خوشبین باشد که به آسانی به همه اعتماد کند، و نه آنقدر بدبین که نتواند به کسی اعتماد کند (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص67ـ68). امیرالمؤمنین؟ع؟ در نهجالبلاغه میفرمایند: «در زمان صالح بودن جامعه نباید سوءظن داشت، ولی در محیط فاسد، حسن ظن میتواند موجب فریب شود» (نهجالبلاغه، قصار الحكم، ش114؛ مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص59).
5ـ3. حلم ـ بردباری
حلم و بردباری از ویژگیهای مهمی هستند که انسان را از خسران روز قیامت نجات میدهند (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص270). حلم به معنای کنترل نفس و جلوگیری از خشم است و از صفات پسندیده بهشمار میرود. تفریط در حلم به غضب منتهی میشود (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص270). این فضیلت اخلاقی از کمالات نفسانی است (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص272). حلم زمانی مطلوب است که در مسیر عبودیت باشد، اما اگر باعث تضییع حقوق الهی شود، پذیرفته نیست (مصباح یزدی، 1388پ، ص194). افراط در حلم موجب وارفتگی میشود که منجر به بیتوجهی به انحرافات جامعه و فساد آن میشود (مصباح یزدی، 1390ت، ص404).
6ـ3. حیا
حیا در روانشناسی بهعنوان یکی از انفعالات روانی معرفی میشود (مصباح یزدی، 1391ت، ص292) و در فرهنگ اسلامی از ارزشهای مهم و یکی از مؤثرترین اخلاقها بهشمار میرود؛ زیرا مانع انجام کارهای زشت میشود (مصباح یزدی، 1391ت، ص302). حیا به معنای ناراحتی از آشکار شدن زشتیهاست (مصباح یزدی، 1391ت، ص293) و حیا از گناه نسبت به مردم یا خداوند مطلوب است (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص92). حیا باید به دور از افراط و تفریط باشد (مصباح یزدی، 1391ت، ص294). خجالت کشیدن از برخی عیوب بهعنوان نقص تلقی میشود و افراط در آن مذموم است (مصباح یزدی، 1391ت، ص295). در مقابل، مقاومت در برابر غریزة حیا باعث ایجاد بیحیایی و رذیلت بیشرمی میشود (مصباح یزدی، 1391ت، ص295).
7ـ3. دلسوزی (رأفت، مهربانی، ترحم، عطوفت)
در اسلام، رأفت، عطوفت و دلسوزی نسبت به دیگران صفاتی ممدوح هستند (مصباح یزدی، 1388پ، ص60). این صفات زمانی ارزش دارند که برای خداوند باشند، اما حتی اگر شخص ایمان نداشته باشد، این ویژگیها همچنان نوعی ارزش دارند و ممکن است فرد را به ایمان نزدیک کنند (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص293). عواطف در اسلام ارزش مطلق ندارند و باید کنترل شوند (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص293). محبت و رأفت نسبت به دشمنانی که مسیر غیرخدا را انتخاب کردهاند، افراطی محسوب میشود (مصباح یزدی، 1387الف، ص305). قرآن در مواردی مؤمنان را از اظهار محبت به دشمنان خدا برحذر داشته و به برخورد جدی با آنها ترغیب میکند (مصباح یزدی، 1391ب، ج2، ص294). تفریط در عطوفت نیز به بیرحمی منجر میشود که ارزشی منفی دارد (مصباح یزدی، 1382پ، ج1، ص176).
8ـ3. راستگویی ـ صداقت
صداقت یکی از فضایل اخلاقی است که به معنای مطابقت عقیده، قول و عمل است (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص108). در بسیاری از آیات قرآن، صداقت بهعنوان صفتی مفید برای رستگاری در قیامت معرفی شده است (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص330). کذب و دروغگویی تفریط در صداقت است و از رذایل اخلاقی بهشمار میآید (مصباح یزدی، 1388پ، ص170). همچنین راستگویی در صورت افراط ممکن است ناپسند باشد، بهویژه اگر موجب فساد شود (مصباح یزدی، 1390پ، ص454).
9ـ3. عفت ـ پاکدامنی
عفت یکی از ارزشها و فضایل اخلاقی است (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص108) و از شرایط مهم برای رسیدن به فلاح و رستگاری، پاکدامنی و عفتورزی است که در آیات و روایات تأکید شده است (مصباح یزدی، 1388پ، ص71). انسان میتواند تمايل به لذتهای حیوانی را کنترل کند که میل به ارزشهای متعالی مانند عفت در او وجود داشته باشد (مصباح یزدی، 1387ب، ص146ـ147). عفاف نهتنها مهمترین راهکار حفظ کرامت و شخصیت انسانی است، بلکه یک ضرورت اجتماعی برای جلوگیری از آلودگی جامعه میباشد (مصباح یزدی، 1389الف، ص105). تفریط در عفت باعث هرزگی و بیبندوباری، و افراط در آن منجر به خمودی میشود (مصباح یزدی، 1391ح، ص127).
10ـ3. گشادهرویی
گشادهرویی یکی از ویژگیهای مؤمن است که امام صادق؟ع؟ آن را زمینهساز بهشتی شدن معرفی کردهاند (مصباح یزدی، 1387الف، ص189). طبق روایات، مؤمن دارای چهرهای بشاش و خندان است و اندوه خود را در دل پنهان میدارد. این خوشرویی و لبخند به معنی قهقهه نیست؛ زیرا خندیدن زیاد با غفلت از یاد خدا و آخرت همراه است (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص322). همچنین ترشرویی و عبوس بودن نیز ناپسند است و زیانهای معنوی و اخلاقی به دنبال دارد (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص224).
11ـ3. مدارا ـ رفق
یکی از ویژگیهایی که انسان را از زیان روز قیامت نجات میدهد، نرمش و مدارا با مردم است. مدارا به معنای نرمی، ملاطفت در رفتار و حسن معاشرت با دیگران است و در موارد استثنایی مطلوب است (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص278). این صفت گاهی با مداهنه اشتباه میشود که نوعی افراط در مداراست و شامل سازش با منحرفان و مخالفان حق میشود (مصباح یزدی، 1391پ، ج2، ص281). مدارا باید در موارد ظنی و مشکوک بهکار رود، نه در امور قطعی اسلام که جایی برای مدارا ندارد (مصباح یزدی، 1389ب، ص40). از سوی دیگر، افراط در مدارا موجب قساوت و تندخویی میشود که ویژگیهای اخلاقی منفی محسوب شده و در قرآن مذمت شده است (مصباح یزدی، 1391ذ، ص24).
12ـ3. وفاداری
وفا به عهد از اصول عقلانی است که ارزش آن بدون نیاز به راهنمایی شرع، قابل درک است (مصباح یزدی، 1390پ، ص359). در قرآن نیز وفای به عهد بهعنوان یکی از مصادیق نیات نیک و شرط فلاح و رستگاری مطرح شده است (مصباح یزدی، 1388پ، ص101). اداي امانت یکی از مصادیق مهم وفای به عهد است که در میان ملل مختلف ارزشمند شمرده میشود (مصباح یزدی، 1388پ، ص106). این اصل هیچ استثنایی ندارد و باید همیشه رعایت شود (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص158). بیوفایی و خیانت در امانت، تفریط در این فضیلت هستند که از مصادیق ظلم و فساد بهشمار میروند (مصباح یزدی، 1391ب، ج3، ص189). پیامبر اکرم؟ص؟ به ابوذر هشدار دادهاند که اولین صفتی که از این امت برداشته میشود، امانتداری است (مصباح یزدی، 1391پ، ج1، ص185). البته وفاداری بیش از حد، در صورت نقض عهد دشمن، ممکن است به سوءاستفاده از آن منجر شود (مصباح یزدی، 1390ج، ج2، ص158).
جمعبندی دیدگاه علامه مصباح یزدی و جدول متناظر با دیدگاه ایشان
با توجه به نظر علامه مصباح یزدی راجع به پذیرفتنیتر بودن الگوی طبقهبندی فضایل اخلاقی به تناسب تنوع متعلقات اوصاف اخلاقي، فضایل جمعآوریشده با توجه به نظر کارشناسان در سه محور اخلاق الهی، فردی و اجتماعی طبقهبندی شدند. همچنين با توجه به ملاک فضیلت (روح عبودیت) از دیدگاه ایشان و البته أماره و نشانه بودن حد وسط برای فضیلت اخلاقی، تمامی حدود افراط و تفریط که در کتب منتسب به علامه مصباح یزدی به آنها اشاره شد در جدول ذیل گنجانده شد (نکته: برخی فضایل برایشان حد افراط یا تفریط متصور نیست که در این صورت از عبارت «وجود ندارد» استفاده شد. همچنين فضایلی که برایشان حد افراط یا تفریط وجود دارد، ولی محقق در کتب علامه مصباح یزدی به آن دست پیدا نکرد، با عبارت «موردی یافت نشد» مشخص شدهاند).
جدول 2: طبقهبندی فضایل اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی به همراه حدود افراط و تفریط
متعلق فضیلت اخلاقی حد افراطی فضیلت اخلاقی حد تفریطی
اخلاق الهی موردی یافت نشد اخلاص ریا
وجود ندارد ایمان ـ یقین کفر ـ شک
تنبلی ـ تنآسایی اعتماد به خدا، توکل سختکوشی حریصانه
وسواس دینی/رهبانیت تقوا بیپروایی در برابر گناه
تذلل (در برابر غیرخداوند) تواضع، خشوع، خضوع، فروتنی تکبر
موردی یافت نشد تسلیم هواپرستی
موردی یافت نشد حب خدا بغض خدا
تملق و چاپلوسي (نسبت به غیرخدا) حقشناسی، شکرگزاری ناسپاسی
ترسویی (خوف بیش از رجا) خوف، خشیت خوف کمتر از رجا
وجود ندارد ذکر، توجه، التفات غفلت (از یاد و توجه)
موردی یافت نشد رضایت نارضایتی
اخلاق فردی موردی یافت نشد آرامش، طمأنینه، سکینه اضطراب، دلخالی شدن، دلهره
خیالپردازی، امید به غیرخدا امید، رجا یأس، ناامیدی
وجود ندارد تفکر ـ خردورزی غفلت (از تفکر و اندیشه)
عُجب، خودپسندی اعتمادبهنفس، خودباوری وابستگی
موردی یافت نشد استقامت، ثبات، پایداری سستی، رخوت
استبداد رأی استقلال رأی تلقینپذیری
انضباط روشنفکرمآبانه نظم و انضباط بینظمی
بلندپروازی ـ خیالپردازی بلندهمتی دونهمتی
کنجکاوی و تجسس (در زندگی دیگران) حقجویی نفاق
موردی یافت نشد حسابگری، حسن تدبیر بیمبالاتی
افسردگی، دلمردگی حزن سرمستی
تن به ذلت سپردن صبر، خویشتنداری اهل جزع و فزع ـ
بیصبری
موردی یافت نشد دوراندیشی، آیندهنگری سطحینگری
رهبانیت زهد دنیاگرایی
سرمستی سرزندگی دلمُردگی
تهوّر شجاعت جُبن
تعصب جاهلی غیرت تساهل و تسامح
خساست قناعت ولخرجی
اخلاق اجتماعی تبرّج آراستگی ژولیدگی
وفاداری در صورت نقض عهد دشمن وفاداری بیوفایی، خیانت
موردی یافت نشد انصاف تعصب
اسراف بخشندگی، سخاوت بخل ـ شُح
هرزگی ـ بیبندوباری عفت، پاکدامنی خمودگی
دریدگی ـ بیشرمی حیا خجالت
مداهنه مدارا، رفق قساوت ـ تندخویی
وارفتگی حلم، بردباری غضب (پرخاشگری)
سهلانگاری حسن ظن، خوشبینی سوءظن، بدبینی
دلسوزی نسبت به دشمن عنود دلسوزی (رأفت، مهربانی، ترحم، عطوفت) بیرحمی
راستگویی فتنهانگیز راستگویی، صداقت دروغگویی
دائمالضحک گشادهرویی ترشرویی، عبوس بودن
نتیجهگیری نهایی
این پژوهش با هدف شناسایی و طبقهبندی فضایل اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه محمدتقی مصباح یزدی انجام شد تا چارچوبی روشن و بومی از اخلاق اسلامی ارائه کند. نتایج نشان داد که در نظام فکری ایشان، فضیلت اخلاقی صرفاً یک ویژگی رفتاری یا روانی نیست، بلکه مرتبهای از رشد انسان در مسیر عبودیت و قرب الهی است. در این نگاه، ارزش هر صفت اخلاقی به میزان ارتباط آن با هدف نهایی آفرینش، یعنی کمال و رضای الهی بستگی دارد. بر این اساس، معیار تشخیص فضیلت نه لذت، نه سود اجتماعی، بلکه میزان تأثیر آن در جهتدهی انسان بهسوی خداوند است. تحلیل آثار علامه مصباح یزدی نشان داد که فضایل اخلاقی در سه محور الهی، فردی و اجتماعی قابل تقسیماند و این سه حوزه در ارتباطی متقابل و پویا با یکدیگر قرار دارند. اخلاق الهی رابطة انسان با خدا را سامان میدهد، اخلاق فردی به تهذیب درونی و اصلاح نیت میپردازد، و اخلاق اجتماعی ناظر به رفتار انسان در جامعه است. چنین تقسیمبندیای بیانگر نگاه نظاممند ایشان به اخلاق است؛ نگاهی که ریشه در مبانی فلسفی و معرفتی دارد و اخلاق را نه مجموعهای از توصیهها، بلکه نظامی هماهنگ از صفات و رفتارها میداند.
در این پژوهش، پس از استخراج 43 صفت از آثار علامه مصباح یزدی ، ۴۱ صفت بر اساس شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) تأیید شد. بررسیها نشان داد که روح مشترک میان تمام فضایل در اندیشة ایشان، «عبودیت» است. در واقع، فضیلت زمانی معنا دارد که از ایمان، معرفت و محبت الهی سرچشمه گیرد. ازاینرو فضایلی مانند تقوا، اخلاص، توکل، تسلیم و زهد که در نظریههای روانشناسی مثبت جایگاه پررنگی ندارند، در نظام اخلاقی اسلامی اهمیت بنیادی دارند. تفاوت اساسی دیدگاه علامه مصباح یزدی با نظریههای غربی در همین نکته نهفته است که او انسان را موجودی الهی و هدفمند میبیند، نه صرفاً عامل لذت یا رفاه روانی.
یکی دیگر از یافتههای مهم پژوهش، تأکید بر «حد وسط» در هر فضیلت است؛ یعنی هر صفت اخلاقی اگر از اندازة طبیعی خود خارج شود، به رذیلت تبدیل میشود. این نکته نشان میدهد که نظام اخلاقی علامه مصباح یزدی دارای انسجام درونی و قابلیت کاربرد تربیتی است. توجه به حدود افراط و تفریط در رفتار، میتواند در تربیت اخلاقی و پرورش شخصیت متعادل مؤثر باشد و الگویی علمی برای طراحی برنامههای آموزشی در حوزة اخلاق اسلامی فراهم آورد.
از نظر کاربردی، نتایج این تحقیق میتواند مبنایی برای تدوین الگوهای آموزشی و تربیتی در نظام آموزشوپرورش و مشاورة اسلامی باشد. استخراج فضایل از متون دینی و تأیید روایی آنها با نظر متخصصان علوم اسلامی و روانشناسی، نشان میدهد که پیوند میان معارف دینی و علوم انسانی جدید امکانپذیر است، به شرط آنکه اصول و مبانی معرفتی اسلام در تحلیل مفاهیم حفظ شود. بر اساس یافتههای این پژوهش، بازشناسی نظام اخلاقی متفکرانی مانند علامه مصباح یزدی میتواند خلأ نظری و فرهنگی موجود در حوزة روانشناسی مثبت را تا حدی برطرف کند و زمینة شکلگیری رویکردی بومی و انسانشناسانه را در مطالعات اخلاقی فراهم سازد.
بهطورکلی، نتایج این تحقیق بیانگر آن است که پرورش فضایل اخلاقی در جامعة اسلامی باید بر پیوند میان اخلاق، ایمان و معرفت استوار باشد. هرگونه آموزش یا ترویج اخلاق، اگر از ریشة الهی خود جدا شود، به سطحی از رفتارگرایی و توصیههای سطحی فروکاسته میشود. در مقابل، اخلاقی که بر مبنای توحید و عبودیت بنا شود، میتواند به شکلگیری انسان متوازن، آرام و مسئول در برابر خدا و جامعه بینجامد. این دیدگاه، اخلاق را از سطح فردی فراتر میبرد و آن را به نظامی جامع برای رشد انسان در تمام ابعاد زندگی تبدیل میکند.
پیشنهادهای تحقیق
ـ شناسایی و طبقهبندی فضایل اخلاقی بر اساس دیدگاه دیگر متفکران اسلامی.
ـ مقایسة طبقهبندی حاضر یا دیگر طبقهبندیها با دیدگاه فلاسفه و روانشناسان خارجی.
ـ ساخت مقیاس برای هریک از فضایل اخلاقی.
ـ ساخت بستة آموزشی بر اساس آموزههای اسلام برای هریک از فضایل اخلاقی.
- قرآن کریم.
- نهجالبلاغه.
- اسماعیلی، مریم و یزدانی، محمد (1396). مطالعة تطبیقی فضایل اخلاقی ششگانه در روانشناسی مثبت و نهجالبلاغه. مطالعات اسلام و روانشناسی،11(20)، 149.
- بدری، بهاره (۱۳۹۰). شناسایی و تبیین مؤلفههای روانشناسی مثبت در بوستان و گلستان سعدی. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبائی. دانشکدة روانشناسی و علوم تربیتی.
- پترسون، کریستوفر و سلیگمن، مارتین. ای. پی. (2004). فضایل و توانمندیهای شخصیت. ترجمة کوروش نامداری، مهدی آیتی، گلیتا امساکی، مهسا موحد ابطحی. اصفهان: یارمانا.
- پیرانی، منصور (1392). نگاهی به شعر حافظ با رویکرد روانشناسی مثبتنگر مارتین سلیگمن. همایش پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی.
- تبیک، محمدتقی، قربانی، نیما و رضازاده، سیدمحمدرضا (1392). راﺑﻄﮥ اﻧﮕﯿﺰش دﯾﻨﯽ و ﺧﻮدﺷﻨﺎﺳﯽ ﺑﺎ ﻓﻀﺎﯾﻞ اﺧﻼﻗﯽ. مطالعات اسلام و روانشناسی، 7(12)، 135ـ148.
- جانگداز، رباب (۱۳۹۰). معناشناسی فضایل و رذایل از دیدگاه علامه محمدتقی جعفری. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه قم. دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی.
- حسینی مطلق، سیدمرتضی و میردریکوندی، رحیم (1397). ویژگیهای زندگی مطلوب در روانشناسی مثبت و مقایسة آن با زندگی مطلوب در منابع اسلامی. پژوهشهای اخلاقی، 8(3)، 27ـ40.
- حقانی زنجانی، حسین (۱۳۷۷). تعریف فضیلت و سعادت و طبقهبندی فضائل و رذائل از دیدگاه ارسطو. درسهایی از مکتب اسلام، 38(6)، 19ـ24.
- حمزهپور، محمدجواد، میردریکوندی، رحیم و بنیانی، محمدرضا (1402). ملاک فضیلت اخلاقی بر اساس دیدگاه علامه مصباح یزدی . معرفت اخلاقی، 14(33)، 45ـ58.
- خانجانی، محمد (1396). اثربخشی رواندرمانی مثبتنگر بر رضایت از زندگی، خوشبینی و عواطف مثبت در دانشجویان. مطالعات روانشناسی بالینی، 7(27)، 137ـ159.
- داناییفرد، حسن، باقری کنی، مصباحالهدی و حجازیفر، سعید (1394). شناسایی مؤلفههای سازمانهای فضیلتمحور و جهادی. مدیریت اسلامی، 23(4)، 45ـ71.
- رستمی، زهرا (۱۳۹۳). فضایل چهارگانۀ اخلاقی از دیدگاه ابنمیثم بحرانی و علامه طباطبائی. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
- رسولیپور، ریحانه (1398). فضایل و رذایل اخلاقی در دفتر پنجم مثنوی معنوی. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه بیرجند. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
- رشیدی، زهرا (1400). تدوین بستة آموزشی فضایل شخصیتی و توانمندیهای منشی بر اساس منابع اسلامی. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکدة علوم اداری و اقتصادی.
- رعناییپور، محمد (۱۳۹۱). بررسی فضایل اخلاقی از دیدگاه ارسطو و دلالتهای تربیتی آن. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید چمران اهواز. دانشکدة علوم تربیتی و روانشناسی.
- طبرسی، حسن بن فضل (۱۳۸۴). مکارم الاخلاق. تحقیق: محمدحسین اعلمی. قم: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- فتحی آشتیانی، علی، محمدی، بهاره و فتحی آشتیانی، مینا (۱۳۹۵). آزمونهای روانشناختی. تهران: بعثت.
- قادری، فرزاد، کجباف، محمدباقر و شکرالهی، مژگان (1396). الگوی ساختاری روابط فضیلتهای شخصیتی، اصالت شخصیت و اقدام برای رشد شخصی با کسب خرد در دانشجویان. پژوهش در سلامت روانشناختی.
- قضاوی، احمد (1400). طبقهبندی فضایل و توانمندیهای شخصیت در قرآن کریم و بررسی تطبیقی آن با طبقهبندی فضایل و توانمندیهای شخصیت در روانشناسی مثبت (CSV). پایاننامة دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکدة الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1382الف). آذرخشی دیگر از آسمان کربلا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1382ب). بر درگاه دوست. تحقیق و نگارش: عباس قاسمیان. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1382پ). کاوشها وچالشها. ج1. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1382پ) کاوشها و چالشها. ج2. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1383ب). جنگ و جهاد در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1383پ). بهسوی تو. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1384الف). یاد او. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1384ت). راهیان کوی دوست. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1384ث). بهسوی خودسازی. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1386الف). خودشناسی برای خودسازی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1387الف). زینهار از تکبر!. تحقیق و نگارش: محسن سبزواری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1387ب). تهاجم فرهنگی. تحقیق و نگارش: عبدالجواد ابراهیمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1387پ). نگاهی گذرا به بسیج و بسیجی. تحقیق و نگارش: حسین ارجینی و علیرضا تاجیک. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388ب). پیشنیازهای مدیریت اسلامی. تحقیق و نگارش: غلامرضا متقیفر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388پ). رستگاران. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی: قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388ت). پیام مولا از بستر شهادت. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389الف). جامی از زلال کوثر. تحقیق و نگارش: محمدباقر حیدری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389ب). سیری در ساحل. تحقیق و نگارش: علی احمدیخواه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389پ). تماشای فرزانگی و فروزندگی. تحقیق و نگارش: غلامرضا گلیزواره. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389ت). قرآن در آیینة نهجالبلاغه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389ث). عبرتهای خرداد. تحقیق و نگارش: علیرضا تاجیک و سیدحسین شفیعی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390الف). بهسوی او. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390ب). در جستوجوی عرفان اسلامی. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390پ). انسانسازی در قرآن. تحقیق و نگارش: محمود فتحعلی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390ت). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390ث). آیین پرواز. تحقیق و نگارش: جواد محدثی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390ج). پند جاوید. ج1. تحقیق و نگارش: علی زینتی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390ج). پند جاوید. ج2. تحقیق و نگارش: علی زینتی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). معارف قرآن 1ـ3: خداشناسی، کیهانشناسی، انسانشناسی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. ج1. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. ج2. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. ج3. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391پ). ره توشه. ج1. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391پ). ره توشه. ج2. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ت). پندهای امام صادق؟ع؟ به رهجویان صادق. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ث). عروج تا بینهایت. تحقیق و نگارش: محمدرضا غیاثی کرمانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). طوفان فتنه و کشتی بصیرت. تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزیکیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391چ). حقوق و سیاست در قرآن. تحقیق و نگارش: شهید محمد شهرابی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ح). بهترینها و بدترینها از دیدگاه نهجالبلاغه. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391خ). نظریة سیاسی اسلام. ج1. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391خ). نظریة سیاسی اسلام. ج2. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ذ). پندهای الهی. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ر). نظریة حقوقی اسلام. تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی و محمدمهدی کریمینیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ژ). آفتاب مطهر. تدوین و نگارش: غلامرضا گلیزواره. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مظاهری کچیئی، مرضیه (۱۳۹۸). مقایسۀ تربیت اخلاقی از منظر امام خمینی؟رح؟ و فیض کاشانی و ارائۀ الگوی مفهومی مناسب در جهت شکوفاسازی و تثبیت فضایل اخلاقی. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه پیام نور اراک.
- مقصودی مدیح، سمیرا و حسینثابت، فریده (1395). اثربخشی آموزش صبر بر سه فضیلت شجاعت، عدالت، میانهروی. روانشناسی و دین، 35، 69ـ88.
- نائل صالحی، محبوبه (1391). کار تطبیقی بین بررسی فضایل اساسی انسان در روانشناسی مثبت و مقایسۀ آن با سعدی. پایاننامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبائی.
- نادی، الهام (1400). طبقهبندی فضایل و کارکرد آن با تأکید بر دیدگاه دیوید هیوم. پایاننامة کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.



