نقش میانجیگری شکرگزاری در رابطۀ بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی نوجوانان
/ استاد گروه مشاورة دانشکدة علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه الزهرا (س) / Hosseinian@ Alzahra.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
- Blakemore, S. J. & Mills, K. L. (2014). Is adolescence a sensitive period for sociocultural processing? Annual Review of Psychology, 65, 187-207.
- Brassai, L., Piko, B. F. & Steger, M. F. (2011). Meaning in life: Is it a protective factor for adolescents’ psychological health? International Journal of Behavioral Medicine, 18(1), 44-51.
- Czyżowska, N. & Gurba, E. (2022). Enhancing meaning in life and psychological well-being among a european cohort of young adults via a gratitude intervention. Frontiers in psychology, 12, 751081.
- Chen, X., Zhao, F. F., Zhang, L. X., Hou, S. B. & Wang, T. T. (2024). Chain mediating effect of gratitude and meaning in life between nurses’ psychological response and emergency capability-a multicenter cross-sectional study. BMC nursing, 23(1), 659.
- Datu, J. A. D. & Mateo, N. J. (2015). Gratitude and life satisfaction among Filipino adolescents: The mediating role of meaning in life. International Journal for the Advancement of Counselling, 37, 198-206.
- Daulay, N., Assingkily, M. S. & Munthe, A. K. (2022). The relationship between gratitude and well-being: The moderating effect of religiosity on university freshmen during the COVID-19 pandemic. Psikohumaniora: Jurnal Penelitian Psikologi, 7(1), 51-64.
- Disabato, D. J., Kashdan, T. B., Short, J. L. & Jarden, A. (2017). What predicts positive life events that influence the course of depression? A longitudinal examination of gratitude and meaning in life. Cognitive therapy and research, 41, 444-458.
- Emmons, R. A. & McCullough, M. E. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377-389.
- Emmons, R. A. & McCullough, M. E. (2004). The Psychology of Gratitude. Oxford University Press.
- Frankl, V. E. (1984). Man’s search for meaning: An introduction to logotherapy. New York: Simon & Schuster.
- Froh, J. J., Kashdan, T. B., Ozimkowski, K. M. & Miller, N. (2009). Who benefits the most from a gratitude intervention in children and adolescents? Examining positive affect as a moderator. The Journal of Positive Psychology, 4(5), 408-422.
- Froh, J. J., Yurkewicz, C. & Kashdan, T. B. (2009). Gratitude and subjective well-being in early adolescence: Examining gender differences. Journal of Adolescence, 32(3), 633-650.
- Joshanloo, M. (2017). Islamic conceptions of well-being. In R. J. Estes & M. J. Sirgy (Eds.), The pursuit of human well-being (p. 109-131). Springer.
- Kapadia, F. (2024). Adolescent mental health and well-being: A public health of consequence, February 2024. American journal of public health, 114(2), 158-160.
- Kashdan, T. B., Uswatte, G. & Julian, T. (2006). Gratitude and hedonic and eudaimonic well-being in Vietnam war veterans. Behaviour Research and Therapy, 44(2), 177-199.
- Kessler, R. C., Avenevoli, S., Costello, E. J., Georgiades, K., Green, J. G., Gruber, M. J. & Merikangas, K. R. (2012). Prevalence, persistence, and sociodemographic correlates of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication Adolescent Supplement. Archives of General Psychiatry, 69(4), 372-380.
- Keyes, C. L. M. & Ryff, C. D. (2002). Psychological well-being in midlife. In S. L. Willis & J. D. Reid (Eds.), Life in the middle: Psychological and social development in middle age (p. 161-180). Academic Press.
- Khalil, A. (2016). The embodiment of gratitude (Shukr) in Sufi ethics. Studia Islamica, 111(2), 159-178.
- Krok, D. (2018). When is meaning in life most beneficial to young people? Styles of meaning in life and well-being among late adolescents. Journal of adult development, 25(2), 96-106.
- Kline, R. B. (2015). Principles and Practice of Structural Equation Modeling, 4th edition,p 497.
- Lambert, N. M., Fincham, F. D. & Stillman, T. F. (2012). Gratitude and depressive symptoms: The role of positive reframing and positive emotion. Cognition and Emotion, 26(4), 615-633.
- Lambert, N. M., Fincham, F. D., Braithwaite, S. R., Graham, S. M. & Beach, S. R. H. (2009). Can prayer increase gratitude? Psychology of Religion and Spirituality, 1(3), 139-149.
- Lombard, J. E. B. (2021). The semantics of gratitude (Shukr) in the Qurʾān. Journal of Islamic Ethics, 5(1-2), 173-198.
- Man, X. & Jing, Z. (2025). The role of prosocial tendencies in the relationships between gratitude, perceived social support, and psychological well-being among Chinese university students: a structural equation modeling approach. Frontiers in Psychology, 16, 1510543.
- Margraf, J., Teismann, T. & Brailovskaia, J. (2024). Predictive Power of Positive Mental Health: A Scoping Review. Journal of Happiness Studies, 25(6), 81.
- McCullough, M. E., Emmons, R. A. & Tsang, J. A. (2002). The grateful disposition: A conceptual and empirical topography. Journal of Personality and Social Psychology, 82(1), 112-127.
- Park, N., Park, M. & Peterson, C. (2010). When is the search for meaning related to life satisfaction? Applied Psychology: Health and Well-Being, 2(1), 1-13.
- Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069-1081.
- Ryff, C. D. & Singer, B. H. (2008). Know thyself and become what you are: A eudaimonic approach to psychological well-being. Journal of Happiness Studies, 9(1), 13-39.
- Steger, M. F. (2012). Experiencing meaning in life: Optimal functioning at the nexus of well-being, psychopathology, and spirituality. In P. T. P. Wong (Ed.), The human quest for meaning: Theories, research, and applications (pp. 165-184). Routledge.
- Steger, M. F., & Frazier, P. (2005). Meaning in life: One link in the chain from religiousness to well-being. Journal of Counseling Psychology, 52(4), 574-582.
- Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The meaning in life questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80-93.
- Steinberg, L. (2017). Adolescence (11th ed.). McGraw-Hill Education.
- Tabachnick, B. G. & Fidell, L. S. (2014). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
- Tahir, R. (2024). The divine gift of gratitude: The secret of happiness in the modern world. Yaqeen Institute for Islamic Research.
- Watkins, P. C., Uhder, J. & Pichinevskiy, S. (2015). Grateful recounting enhances subjective well-being: The importance of grateful processing. The Journal of Positive Psychology, 10(2), 91-98.
- Webb, M. S., Whitmire, J. B., Hills, K. J. & Huebner, E. S. (2024). Gratitude Buffers Against the Effects of Stressful Life Events on Adolescents’ Externalizing Behavior but Not Internalizing Behavior. Contemporary School Psychology, 1-13.
- Wood, A. M., Froh, J. J. & Geraghty, A. W. A. (2010). Gratitude and well-being: A review and theoretical integration. Clinical Psychology Review, 30(7), 890-905.
- Zhang, Z., Tong, J., He, Z. & Qi, X. (2025). Relationship between physical activity and eudaimonic well-being in college students based on Ryff’s six-factor model of psychological well-being. BMC psychology, 13(1), 437.
- Zhao, H., Zhang, M., Li, Y. & Wang, Z. (2023). The effect of growth mindset on adolescents’ meaning in life: The roles of self-efficacy and gratitude. Psychology Research and Behavior Management, 4647-4664.
مقدمه
دورۀ نوجوانی یکی از مهمترین و چالشبرانگیزترین مراحل رشد انسان است که با تغییرات گستردۀ جسمی، شناختی، هیجانی و اجتماعی همراه است. این دوره با بحرانهای هویتی، تغییرات خلقوخو، تلاش برای استقلال، تغییر در روابط با همسالان و والدین و مواجهه با فشارهای تحصیلی مشخص میشود (Steinberg, 2017). پژوهشهای متعددی نشان دادهاند که نوجوانان در این دوره با مشکلات روانشناختی متعددی مانند افسردگی، اضطراب، استرس و احساس بیمعنایی مواجه میشوند (Blakemore & Mills, 2014). آمارها نشان میدهد که شیوع اختلالات روانی در دورۀ نوجوانی حدود 20 درصد است و این اختلالات میتوانند تأثیرات منفی طولانی مدتی بر زندگی فرد داشته باشند (Kessler & et al, 2012). بنابراین جهت پایهگذاری رشد سالم عاطفی، شناختی و اجتماعی افراد در بزرگسالی نیازمند توجه ویژه به سلامت روان آنان در دوران نوجوانی هستیم (Kapadia, 2024). در فرهنگ اسلامی نیز توجه ویژهای به دورۀ نوجوانی و جوانی شده است. امام علی ؟ع؟ ضمن نامۀ مفصلی، نظر و روش عالمانة خود را در طرز تربیت حضرت امام حسن مجتبی ؟ع؟ جوان نوخاسته (نوجوان)خویش میفرمایند: «إِنَّما قَلْبُ الْحَدَثِ كَالأَرْضِ الْخالِيَةِ مآ أُلْقِىَ فيها مِنْ شَىْ ءٍ قَبِلَتْهُ» (نهج البلاغه، نامۀ 31)؛ جز اين نيست كه دل نوجوان همچون زمين ميان تُهى است؛ هرچه در آن افشانده شود، همان را مىپذيرد. این روایت نشان میدهد که دورۀ نوجوانی، فرصت مهمی برای شکلگیری نگرشها، باورها و ارزشهای فرد است. بنابراین تقویت معنای زندگی در این دوره میتواند تأثیر عمیق و ماندگاری بر سلامت روان فرد داشته باشد.
با توجه به چالشهای روانی نوجوانان، مفهوم بهزیستی روانشناختی بهعنوان یکی از شاخصهای مهم سلامت روان، همواره مورد توجه پژوهشگران حوزۀ روانشناسی بوده است. بهزیستی روانشناختی یکی از مفاهیم محوری در روانشناسی مثبتنگر است که بر جنبههای مثبت تجربۀ انسان تمرکز دارد (Margraf & et al, 2024). بهزیستی روانشناختی الگویی چندبعدی است که شامل شش بُعد پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، خودمختاری، تسلط بر محیط، زندگی هدفمند و رشد شخصی میباشد (Zhang & et al, 2025). بهعبارتدیگر، بهزیستی روانشناختی به معنای تلاش برای کمال در جهت تحقق تواناییهای بالقوه واقعی فرد است (Ryff & Singer, 2008). بهزیستی روانشناختی با شاخصهای مختلف سلامت روان ارتباط دارد. همچنین بهزیستی روانشناختی با کاهش نشانههای افسردگی و اضطراب و افزایش رضایت از زندگی همراه است (Keyes & Ryff, 2002). از منظر اسلامی، بهزیستی روانشناختی نتیجۀ زندگی منطبق با فطرت الهی انسان و پیروی از دستورات الهی است. قرآن کریم میفرماید: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً» (نحل: 97)؛ هرکس از مرد یا زن کار شایسته کند و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگی پاکیزهای، حیات [حقیقی] بخشیم. این «حیات طیبه» را میتوان معادل بهزیستی و سلامت روان در نظر گرفت (Joshanloo, 2017). در مطالعهای با عنوان «مفاهیم اسلامی بهزیستی» نشان داده شد که بهزیستی در اسلام مفهومی چندبعدی است که شامل ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی میشود (ژیان و ملکیها، 1400). از دیدگاه اسلام، بهزیستی واقعی زمانی حاصل میشود که انسان در تمام ابعاد زندگی خود به تعادل برسد و این تعادل را در جهت رضای خداوند و خدمت به خلق او بهکار گیرد. پژوهشهای داخلی نیز ارتباط بین دینداری و بهزیستی روانشناختی را تأیید کردهاند. برای مثال، غباریبناب و دیگران (1388) در پژوهشی نشان دادند که بین جهتگیری مذهبی درونی و بهزیستی روانشناختی رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین حسینیزاده آرانی و کلانتری (1394) در مطالعۀ خود دریافت که افراد با سطح بالای دینداری، از سلامت روان بالاتری برخوردارند. در سالهای اخیر، نقش عوامل معنوی و مذهبی در ارتقای بهزیستی روانشناختی مورد توجه قرار گرفته است. در این میان، معناداری زندگی و شکرگزاری بهعنوان دو سازۀ مهم در روانشناسی مثبتنگر و آموزههای اسلامی شناخته شدهاند (Khalil, 2016).
مطالعات نشان دادهاند که معناداری زندگی نقش مهمی در سلامت روان نوجوانان دارد. کروک (2018) در پژوهش خود نشان داد که هدف نهفته در مفهوم معنا در زندگی، در شکلگیری بهزیستی نوجوانان نقش اساسی دارد. در ایران نیز، پژوهش هلاکویی و دیگران (1396) نشان داد که معناداری زندگی با بهزیستی روانشناختی نوجوانان رابطۀ مثبت و با نشانههای افسردگی رابطۀ منفی دارد. معنا در زندگی بهعنوان یکی از مفاهیم بنیادین در روانشناسی وجودی، به احساس هدفمندی، ارزشمندی و معناداری زندگی اشاره دارد. فرانکل (1984)، بنیانگذار لوگوتراپی (معنادرمانی)، معتقد است که جستوجوی معنا، نیروی اولیه در زندگی انسان است و افراد زمانی به بهزیستی روانشناختی دست مییابند که زندگی خود را معنادار بدانند. استگر (2012) معنا در زندگی را به دو بُعد وجود معنا (درک و تجربۀ معنا در زندگی) و جستوجوی معنا (تلاش برای یافتن معنا در زندگی) تقسیم میکند. پژوهشها نشان دادهاند که وجود معنا با شاخصهای مختلف بهزیستی روانشناختی مانند رضایت از زندگی، شادکامی و عاطفة مثبت همبستگی مثبت دارد؛ درحالیکه جستوجوی معنا میتواند با اضطراب و افسردگی همراه باشد (Park & et al, 2010). معناداری زندگی از مفاهیم محوری در آموزههای اسلامی نیز میباشد. قرآن کریم هدف خلقت انسان را عبادت و بندگی خداوند معرفی میکند: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ» (ذاریات: 56)؛ و جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه مرا بپرستند. این هدفمندی زندگی، منبع مهمی برای معناداری زندگی مسلمانان است. در فرهنگ اسلامی، معناداری زندگی با مفاهیمی چون توحید، معاد، نبوت، امامت و عدل (اصول دین) پیوند خورده است. باور به خداوند بهعنوان خالق هستی، اعتقاد به زندگی پس از مرگ و پاسخگویی به اعمال، پیروی از الگوهای انسانی کامل (پیامبران و امامان) و باور به عدالت الهی، چارچوبی معنادار برای زندگی فراهم میکند. (مطهری، 1378). امام صادق ؟ع؟ در تبیین معنای زندگی میفرماید: «خَلَقَکُم لِلبَقاءِ لا لِلفَناءِ» (مجلسی، 1403ق، ج6، ص249)؛ خداوند شما را برای بقا آفریده است، نه برای فنا. این روایت اشاره به هدفمندی و جاودانگی انسان دارد که از عناصر اصلی معناداری زندگی است. همچنین امام علی ؟ع؟ میفرماید: «ما خُلِقتُم عَبَثاً وَلا تُتْرَكونَ سُدىً» (نهجالبلاغه، خطبۀ 86)؛ شما بیهوده آفریده نشدهاید و به حال خود رها نمیشوید. این بیان حضرت، تأکیدی بر هدفمندی خلقت انسان و مسئولیتپذیری او در قبال زندگی است. پژوهشهای داخلی نیز ارتباط بین معناداری زندگی و باورهای دینی را نشان دادهاند. برای مثال، اکبری و دیگران (1401) در پژوهشی دریافتند که بین جهتگیری مذهبی درونی و معنا در زندگی رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین ملکی گلندوز و دیگران (1400) در مطالعۀ خود نشان دادند که آموزش روانشناسی مثبتگرا با تأکید بر آموزههای دینی میتواند به افزایش معناداری زندگی منجر شود.
از سوی دیگر، شکرگزاری بهعنوان یکی از مؤلفههای مهم روانشناسی مثبتنگر، میتواند نقش مهمی در کاهش مشکلات روانشناختی و ارتقای سطح سلامت روان نوجوانان داشته باشد (Webb & et al, 2024). در روانشناسی مثبتنگر، شکرگزاری بهعنوان یک هیجان مثبت، یک ویژگی شخصیتی و یک فضیلت اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است که میتواند به افزایش کیفیت زندگی و سلامت روانی افراد کمک کند (Man & Jing, 2025). امونس و مککالو (2004) شکرگزاری را بهعنوان «یک حالت شناختی ـ عاطفی مثبت که با درک این مسئله همراه است که فرد منفعتی دریافت کرده است و این منفعت، بهطور کامل یا جزئی، به دلیل اقدامات فرد دیگری است»، تعریف میکنند. پژوهشهای متعددی نشان دادهاند که شکرگزاری با شاخصهای مختلف بهزیستی روانشناختی مانند شادکامی، رضایت از زندگی، امیدواری، عاطفۀ مثبت، معناداری زندگی و کیفیت روابط بینفردی همبستگی مثبت دارد (Wood & et al, 2010). همچنین شکرگزاری با کاهش نشانههای افسردگی، اضطراب و استرس همراه است (Lambert & et al, 2012). همچنین در مطالعهای تجربی نشان داده شد که مداخلات مبتنیبر شکرگزاری میتواند به بهبود خلق، افزایش خوشبینی و کاهش استرس در نوجوانان کمک کند(Watkins & et al, 2015). شکرگزاری (شُکر) در فرهنگ اسلامی، مفهومی فراتر از تشکر لفظی است و به معنای قدردانی قلبی، زبانی و عملی از نعمتهای الهی است (قدردان قراملکی، 1404). راغب اصفهانی در مفردات الفاظ قرآن، شکر را به معنای «تصور نعمت و اظهار آن» دانسته است. علامه طباطبائی نیز در تفسیر المیزان، شکر را به معنای «بهکار بردن نعمت در جایی که به خاطر آن، نعمت داده شده است»، تعریف میکند. بنابراین شکرگزاری در اسلام دارای سه بُعد قلبی (شناخت و تصدیق نعمت)، زبانی (ذکر و ستایش منعم) و عملی (بهکارگیری نعمت در مسیر درست) است (مصباح یزدی، 1391). قرآن کریم در آیات متعددی انسان را به شکرگزاری دعوت میکند: «وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ» (نحل: 114)؛ و نعمت خدا را شکر گذارید اگر تنها او را میپرستید. همچنین در آیۀ دیگری میفرماید: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ» (ابراهیم: 7)؛ اگر سپاسگزاری کنید، [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود. ایزوتسو، اسلامشناس برجستۀ ژاپنی، در تحلیل مفهوم شکر در قرآن کریم مینویسد: «یکی از ویژگیهای اصلی ایمان در اسلام، شکرگزاری است و کفر (به معنای ناسپاسی) در مقابل شُکر (سپاسگزاری) قرار میگیرد». او معتقد است که «قرآن کریم همواره بر عمل خالصانه و رایگان خداوند در اعطای نعمتها به انسان تأکید میکند و در مقابل، انسان وظیفه دارد برای این فضل و نیکی شکرگزار باشد» (Lombard, 2021). در آموزههای اسلامی، شکرگزاری با سلامت روان و آرامش درونی ارتباط نزدیکی دارد. امام علی ؟ع؟ میفرماید: «الشُّکرُ زِینَةُ الغِنی وَالصَّبرُ زِینَةُ الفَقرِ» (تمیمی آمدی، 1366، ح1875)؛ شکرگزاری، زینت توانگری و صبر، زینت تنگدستی است. این حدیث شریف نشان میدهد که شکرگزاری نهتنها یک وظیفۀ اخلاقی، بلکه عاملی برای زیبایی و معناداری زندگی است. در آموزههای اسلامی، بین شکرگزاری و معناداری زندگی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. امام سجاد ؟ع؟ در صحیفۀ سجادیه میفرماید: «اَللّهُمَّ إِنَّ أَحَداً لا یَبْلُغُ مِنْ شُکْرِکَ غایَةً إِلاّ حَصَلَ عَلَیْهِ مِنْ إِحْسانِکَ ما یُلْزِمُهُ شُکْراً»؛ (صحیفة سجادیه، دعای 37)؛ خدایا! هیچکس به نهایت شکرگزاری تو نمیرسد، مگر اینکه از احسان تو چیزی به او میرسد که او را به شکر دیگری وامیدارد. این روایت نشان میدهد که شکرگزاری، فرایندی مداوم و پویا در زندگی مؤمن است که به زندگی او معنا و جهت میبخشد. امام علی ؟ع؟ میفرماید: «شُکرُ کُلِّ نِعمَةٍ الوَرَعُ عَمّا حَرَّمَ اللهُ عَلَیکَ» (تمیمی آمدی، 1366، ح5581)؛ شکر هر نعمتی، پرهیز از آن چیزی است که خداوند بر تو حرام کرده است. این حدیث شریف نشان میدهد که شکرگزاری واقعی با عمل به دستورات الهی و زندگی هدفمند و معنادار همراه است. پژوهشهای داخلی نیز ارتباط بین شکرگزاری و شاخصهای سلامت روان را تأیید کردهاند. برای مثال، هوشمند کنگ سلفی و همکاران (1399) در پژوهشی نشان دادند که بین شکرگزاری و بهزیستی روانشناختی رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین اصفهانیان و دیگران (1395) در مطالعۀ خود دریافتند که آموزش شکرگزاری مبتنیبر آموزههای اسلامی میتواند به کاهش نشانههای افسردگی و افزایش رضایت از زندگی منجر شود.
بهطورکلی پژوهشهای اخیر نشان دادهاند که هم معناداری زندگی و هم شکرگزاری با بهزیستی روانشناختی ارتباط مثبت دارند. استگر و فرازیر (2005) در مطالعۀ خود دریافتند که معناداری زندگی با شاخصهای مختلف بهزیستی روانشناختی مانند رضایت از زندگی، شادکامی و عاطفۀ مثبت همبستگی مثبت دارد. همچنین وود و دیگران (2010) در فراتحلیلی نشان دادند که شکرگزاری با طیف گستردهای از شاخصهای بهزیستی روانشناختی همبستگی مثبت دارد. در پژوهشهای داخلی، قاسمی جوبنه و دیگران (1395) در مطالعهای نشان دادند که شکرگزاری میتواند نقش میانجی در رابطة بین دینداری و شادکامی داشته باشد. اما آنچه کمتر مورد بررسی قرار گرفته، نقش میانجیگری شکرگزاری در رابطة بین معناداری زندگی و بهزیستی روانشناختی است، بهویژه از منظر آموزههای اسلامی. مطالعۀ کاشدان و دیگران (2006) نشان داد که شکرگزاری میتواند بهعنوان یک متغیر میانجی در رابطة بین برخی ویژگیهای شخصیتی و بهزیستی روانشناختی عمل کند. همچنین لامبرت و دیگران (2009) در پژوهشی دریافتند که شکرگزاری میتواند رابطة بین معنویت و بهزیستی روانشناختی را میانجیگری کند. با توجه به اهمیت این موضوع در فرهنگ اسلامی و کمبود پژوهشهای تجربی در این زمینه و در قشر نوجوان جامعه، این مطالعه به بررسی نقش میانجیگری شکرگزاری در رابطة بین معناداری زندگی و بهزیستی روانشناختی میپردازد. فرضیۀ اصلی پژوهش این است که شکرگزاری رابطۀ بین معناداری زندگی و بهزیستی روانشناختی را میانجیگری میکند.
شکل 1: مدل مفروض پژوهش
روش پژوهش
ازآنجاییکه هدف پژوهش حاضر تعیین رابطۀ بین معناداری زندگی و بهزیستی روانشناختی با میانجیگری شکرگزاری میباشد، لذا این پژوهش از نظر هدف جز تحقیقات بنیادی محسوب میشود و از نظر رویکرد در دستۀ پژوهشهای کمی قرار میگیرد که توصیفی و از نوع همبستگی بوده و با استفاده از روش مدلیابی معادلات ساختاری انجام گرفته است. جامعۀ آماری پژوهش، نوجوانان 12ـ23 سالۀ شهر تهران در سال 1403 میباشد که با استفاده از روش نمونهگیری در دسترس، 236 نفر (118 دختر و 118 پسر) با میانگین سنی 17/16 سال انتخاب شدند، و منطق نمونهگیری بر اساس نظر کلاین در نظر گرفته شده که حجم نمونة ۲۰۰ یا بیشتر معمولاً برای مدل معادلات ساختاری کافی است (Kline, 2015). ملاکهای ورود به پژوهش شامل قرار داشتن در محدودۀ سنی مذکور، رضایت آگاهانه برای شرکت در پژوهش و توانایی تکمیل پرسشنامهها بود. ملاکهای خروج نیز شامل عدم تمایل به ادامۀ همکاری و تکمیل ناقص پرسشنامهها بود.
ابزارهای پژوهش
پرسشنامۀ معنا در زندگی: این پرسشنامه برای سنجش میزان معناداری زندگی افراد استفاده شد. این ابزار بر اساس نظریۀ معنا در زندگی استگر (2006) طراحی شده و شامل 10 گویه است که دو بُعد که وجود معنا در زندگی و نیز جستوجو برای یافتن معنا را ارزیابی میکنند. پاسخها در طیف لیکرت هفت درجهای از کاملاً نادرست (1) تا کاملاً درست (7) قرار دارند.
روایی و پایایی: استگر و دیگران (2006) ضریب آلفای کرونباخ 86/0 برای زیرمقیاسهای وجود معنا در زندگی و 88/0 برای زیرمقیاس جستوجو برای یافتن معنا در زندگی گزارش کردهاند. همچنین پایایی آزمون و بازآزمون این مقیاس در ایران با دو هفته فاصله برای زیرمقیاسهای معنا 84/0 و برای زیرمقیاس جستجوی معنا 74/0 بهدست آمد (اشتاد، 1388)، و در پژوهش حاضر، پایایی این ابزار با روش آلفای کرونباخ برای زیرمقیاسهای معنا 75/0 و برای زیرمقیاس جستوجوی معنا 78/0محاسبه شد.
پرسشنامۀ بهزیستی روانشناختی: این پرسشنامه بر اساس الگوی بهزیستی روانشناختی ریف (1989) طراحی شده و اين پرسشنامه 18 سؤال داشته و هدف آن ارزيابي و بررسي بهزيستي روانشناختي از ابعاد مختلف (استقلال، تسلط بر محيط، رشد شخصي، ارتباط مثبت با دیگران، هدفمندي در زندگي، پذيرش خود) ميباشد. طيف نمرهگذاري آن بر اساس طيف ليكرت شش گزينهاي ميباشد.
روایی و پایایی: در پژوهش خانجانی و همكاران (1393) نتايج تحليل عاملي تأييدي تك گروهي نشان داد كه در كل نمونه و در دو جنس، الگوي شش عاملي اين مقياس (پذيرش خود، تسلط محيطي، رابطۀ مثبت با ديگران، داشتن هدف در زندگي، رشد شخصي و استقلال) از برازش خوبي برخوردار است. همساني دروني اين مقياس با استفاده از آلفاي كرونباخ در شش عامل پذيرش خود، تسلط محيطي، رابطۀ مثبت با ديگران، داشتن هدف در زندگي، رشد شخصي و استقلال به ترتيب برابر با 51/0، 76/0، 75/0، 52/0، 73/0، 72/0 و برای کل مقیاس 71/0 بهدست آمد. در پژوهش حاضر، پایایی این ابزار با روش آلفای کرونباخ 88/0 بهدست آمد.
پرسشنامۀ شکرگزاری: پرسشنامۀ شکرگزاری توسط گودرزی و دیگران (1393) ساخته شد که شامل 26 گویه و سه مؤلفۀ شكرگزاري اخلاقي (گویههای 1 الی 9)، شكرگزاري دروني (گویههای 10 الی 20) و شكرگزاري افعالي (گویههای 21 الی 26) را شامل میشود. مقیاس اندازهگیری گویهها بر اساس مقیاس پنجدرجهای لیکرت بود که از «خیلی کم» (یک) تا «خیلی زیاد» (پنج) نمرهگذاری میشود.
روایی و پایایی: در پژوهش گودرزی و دیگران (1393) ضرایب آلفای کرونباخ مؤلفههای شكرگزاري اخلاقي 84/0، شكرگزاري دروني 80/0، شكرگزاري افعالي 78/0 و کل مقیاس 87/0 بهدست آمد. همچنین روایی صوری و سازة پرسشنامه نیز مطلوب گزارش گردید. در پژوهش حاضر، پایایی این ابزار با روش آلفای کرونباخ 87/0 بهدست آمد.
پس از کسب مجوزهای لازم و هماهنگی با مدیران مدارس، پژوهشگر به محیط پژوهش مراجعه کرده و پس از توضیح اهداف پژوهش و کسب رضایت آگاهانه از شرکتکنندگان، پرسشنامهها را در اختیار آنها قرار داد. به شرکتکنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات آنها محرمانه باقی خواهد ماند و نتایج بهصورت گروهی تحلیل خواهد شد. پرسشنامهها بهصورت فردی و در حضور پژوهشگر تکمیل شدند تا در صورت وجود ابهام، توضیحات لازم ارائه شود.
جهت تحلیل دادهها از نرمافزارهای SPSS و AMOS استفاده شد. ابتدا شاخصهای توصیفی متغیرها محاسبه شد و سپس پیشفرضهای تحلیل مانند نرمال بودن توزیع دادهها و عدم وجود دادههای پرت مورد بررسی قرار گرفت، در ادامه، از روش مدلسازی معادلات ساختاری با رویکرد دو مرحلهای استفاده شد.
یافتههاي پژوهش
نتایج حاصل از بررسی شاخصهای آمار توصیفی ویژگیهای جمعیتشناختی نشان میدهد از میان 236 نفر شرکتکننده در این پژوهش 118 دختر (50 درصد) و 118 پسر (50 درصد) با دامنۀ سنی 12ـ23 ساله و میانگین سنی (17/16) و انحراف معیار (50/2) بودند.
میانگین، انحراف استاندارد و شاخصهای کجی و کشیدگی هریک از متغیرهای مربوط به ابزارهای پژوهش در جدول (1) آمده است.
جدول 1 شاخصهای توصیفی و همبستگی ابزارهای پژوهش
کشیدگی کجی انحراف استاندارد میانگین بیشترین نمره کمترین نمره متغیر
598/0- 110/0 59/11 35/77 108 51 بهزیستی روانشناختی
754/0 093/0 46/2 10/12 18 3 پذیریش خود
477/0- 083/0 98/2 09/11 18 4 هدفمندی در زندگی
421/0 114/0- 52/2 69/12 18 5 رشد شخصی
432/0- 346/0 24/3 61/10 18 4 ارتباط مثبت با دیگران
239/0- 368/0- 65/2 37/13 18 5 استقلال
590/0 074/0- 41/2 30/12 18 5 تسلط بر محیط
444/0- 306/0- 87/9 10/53 67 26 معنا در زندگی
475/0 623/0- 51/5 08/27 35 5 وجود معنا
446/0 347/0- 06/4 86/23 35 9 جستوجوی برای معنا
253/0- 069/0 53/13 70/89 122 50 شکرگزاری
450/0 706/0- 72/5 73/35 45 15 شکرگزاری اخلاقی
786/0- 009/0- 12/8 65/32 52 14 شکرگزاری درونی
149/0- 031/0 21/4 61/20 30 9 شکر گزاری افعالی
پس از بررسی مشخص شد سه شرط مقدماتی شروع تحلیل دادهها برقرار است:
1. در بررسی دادههای پژوهش مشخص شد که هیچ دادۀ از دسترفتهای در این مطالعه وجود ندارد؛
2. در نرمافزار اموس از شاخص ماهالانوبیس جهت شناسایی داده پرت استفاده شد که در بررسی دادهها مشخص شد که یک دادة پرت در مجموعه دادهها وجود داشت و حذف شد (حجم نمونه نهایی = 235 نفر)؛
3. مقادیر کجی دادهها بین ±2 و مقادیر کشیدگی بین±3 قرار دارد که حاکی از بهنجار بودن توزیع دادههای پژوهش است (Tabachnick & Fidell, 2014).
جدول 2: همبستگی دوگانه بین متغیرهای پژوهش
متغیر 1 2 3
بهزیستی روانشناختی 1
معنا در زندگی *64. 1
شکرگزاری **67. **49. 1
** معناداری در سطح 01. و * معناداری در سطح 05.
همانطور که در جدول (2) مشاهده میشود، بین معنا در زندگی و شکرگزاری و بهزیستی روانشناختی همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد. این یافتهها نشان میدهد که افزایش معناداری زندگی و شکرگزاری با افزایش بهزیستی روانشناختی همراه است. همچنین همبستگی بین دادههای پژوهش در جدول (2) نشان میدهد که جهت روابط بین متغیرها طبق پیشینه است؛ مانند رابطۀ مستقیم معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی (64/0) و بهزیستی روانشناختی و شکرگزاری (67/0).
در قسمت بعدی تحلیل براي تجزيهوتحليل دادهها و بررسي فرضيههاي تحقيق از مدلسازی معادلات ساختاري استفاده میگردد.
در اين مطالعه با استفاده از رويکرد دو مرحلهاي ابتدا صحت مدلهاي اندازهگيري به روش تحليل عاملي تأييدي (CFA) بررسي و سپس با استفاده از مدل معادلات ساختاري (SEM)، نقش میانجیگری شکرگزاری در رابطة بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی مورد آزمون قرار گرفت. ابتدا ارزیابی بارهای عاملی متغیرهای پژوهش نشان داد که مقادیر بارهای عاملی گویههای 14 و 21 متغیر شکرگزاری، گویة 9 و 16 بهزیستی روانشناختی کمتر از 3/0 بودند و از تحلیل خارج شدند (Kline, 2015).
نتایج تحلیل عاملی تأییدی نشان داد که مدل اندازهگیری از برازش مناسبی برخوردار است که نشاندهندۀ روایی همگرای مناسب ابزارهای پژوهش است.
بررسی مدل میانجیگری و نوع متغیر میانجی به روش بارون و کنی انجام شد. در این مطالعه مدل میانجی که در آن معنا در زندگی (متغیر پیشبین) و متغیر بهزیستی روانشناختی (متغیر ملاک) و متغیر شکرگزاری (متغیر میانجی) است، ابتدا مسیر مستقیم بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی بدون حضور متغیر میانجی بررسی میشود.
شکل 1: مدل مستقیم بدون حضور متغیر میانجی
شکل (2) نشان میدهد که رابطۀ بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی بدون حضور متغیر میانجی معنادار شده است (05/P<0, 87/0=β). حال به بررسی ضریب مسیر مستقیم بین متغیرهای معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی با حضور متغیر میانجی پرداخته میشود:
شکل 2: مدل میانجی کامل
همانطور که در شکل (3) مشاهده میکنید مسیر بین معنا در زندگی و شکرگزاری (05/P<0, 62/0=β)، شکرگزاری و بهزیستی روانشناختی (05/P<0, 62/0=β) و معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی (05/P<0, 46/0=β) معنادار شده است و لذا نقش میانجیگری شکرگزاری در رابطة بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی تأیید شد. مدل ساختاری نشان داد که ضریب تعیین 78/0 بهدست آمده است که بدین معناست که معنا در زندگی و شکرگزاری 78 درصد بهزیستی را تبیین میکنند. جهت بررسی نوع متغیر میانجی به بررسی مسیر مستقیم بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی در حضور و عدم حضور متغیر میانجی پرداخته میشود. مقایسۀ شکل 2 و 3 نشان میدهد ضریب مسیر مستقیم در مدل میانجی کامل کاهش یافته است و با توجه به روش بارون و کنی اگر رابطۀ متغیر مستقل با وابسته بدون حضور متغیر میانجی معنادار باشد و این رابطه در حضور متغیر میانجی هم معنادار باشد، اما حداقل 10 درصد ضریب مسیر کاهش یابد، میتوان عنوان کرد که متغیر میانجی جزئی است.
جدول 3: شاخصهای برازش مدل
RMSEA P GFI CMIN/DF شاخص
06/0 000/0 9/0 98/1 مقدار بهدستآمده
08/0 03/0 05/0 9/0 5> مقدار قابل قبول
یک بخش مهم در فرایند مدلسازی، ارزیابی برازش مدل است. درصورتیکه حداقل 3 شاخص از شاخصهای برازش، دارای شرایط ملاک قابل قبول باشند، میتوان قضاوت کرد که مدل از برازش قابل قبولی برخوردار است. شاخصهای برازشی که در تجزیهوتحلیل دادههای این پژوهش مورد استفاده قرار گرفتهاند به شرح ذیل میباشند:
کای اسکوئر هنجار شده (Normalized Chi-square) (CMIN/DF) که مقدار کمتر از 5 قابل قبول است و شاخص نیکویی برازش (Goodness of Fit Index) (GFI)، محدودۀ این شاخص بین صفر و یک است که مقدار بالای 9/0 قابل قبول است و مهمترین شاخص برازش ریشۀ میانگین مربعات خطای برآورد (Root Mean Squared Error of Approximation ) (RMSEA) که مقدار قابل قبول این شاخص بین 03/0 و 08/0 قرار دارد (Kline, 2015).
نتایج جدول (3) نشان میدهد که 3 شاخص شرایط قابل قبول را دارند و برازش مدل میانجیگری شکرگزاری تأیید شد.
بحث و نتیجهگیری
هدف از این پژوهش، بررسی نقش میانجیگری شکرگزاری در رابطۀ بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی نوجوانان با رویکرد اسلامی بود. یافتههای پژوهش نشان داد که شکرگزاری نقش میانجی جزئی در رابطۀ بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی دارد. این یافتهها نیز با آموزههای اسلامی دربارۀ شکرگزاری و تأثیر آن بر زندگی انسان همخوانی دارد.
نتایج این پژوهش نشان داد که معنا در زندگی با بهزیستی روانشناختی نوجوانان رابطۀ مثبت و معناداری دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای امونس و مککالو (2004)، فروه و دیگران (2009)، واتکینز و دیگران (2015)، دائولای (2022) و پسندیده و دیگران (1399) همسو است. فروه و دیگران (2009) در مطالعۀ خود بر روی نوجوانان دریافتند که معناداری زندگی میتواند بهعنوان یک عامل محافظتکننده در برابر مشکلات روانشناختی عمل کند و با بهزیستی روانشناختی بالاتر همراه است.
در تبیین این یافته میتوان گفت که معنا در زندگی به نوجوانان کمک میکند تا هدف و جهت مشخصی در زندگی داشته باشند. این هدفمندی به آنها انگیزه میدهد تا برای رسیدن به اهداف خود تلاش کنند و در برابر مشکلات و سختیهای زندگی مقاومت بیشتری داشته باشند. دورۀ نوجوانی دورهای است که فرد با سؤالات اساسی دربارۀ هویت، ارزشها و معنای زندگی مواجه میشود (دادستان، 1385). داشتن پاسخهای مناسب برای این سؤالات میتواند به کاهش سردرگمی و افزایش بهزیستی روانشناختی نوجوانان منجر شود.
از منظر اسلامی، معنا در زندگی با باور به خداوند و هدف خلقت انسان پیوند خورده است. قرآن کریم میفرماید: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ» (ذاریات: 56)؛ و جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه مرا بپرستند. این آیه نشان میدهد که هدف اصلی خلقت انسان، عبادت و بندگی خداوند است. این هدفمندی به زندگی انسان معنا میبخشد و به او کمک میکند تا در مسیر زندگی خود جهت مشخصی داشته باشد. برای نوجوانان، درک این هدف متعالی میتواند بهعنوان یک چارچوب معنایی قوی عمل کند و به آنها در مواجهه با چالشهای این دوره کمک نماید.
یافتۀ دیگر این پژوهش نشان داد که شکرگزاری با بهزیستی روانشناختی نوجوانان رابطۀ مثبت و معناداری دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای امونس و مککالو (2004)، فروه و دیگران (2009)، واتکینز و دیگران (2015)، دائولای (2022) و پسندیده و دیگران (1399) همسو است. فروه و دیگران (2009) در مطالعۀ خود بر روی کودکان و نوجوانان دریافتند که مداخلات مبتنیبر شکرگزاری میتواند به افزایش عاطفه مثبت و بهبود بهزیستی روانشناختی منجر شود.
در تبیین این یافته میتوان گفت که شکرگزاری به نوجوانان کمک میکند تا بر جنبههای مثبت زندگی خود تمرکز کنند و نعمتهایی را که دارند، قدر بدانند. این نگرش مثبت میتواند به افزایش رضایت از زندگی و بهزیستی روانشناختی منجر شود (پسندیده ودیگران، 1399). دورۀ نوجوانی اغلب با تمرکز بر کمبودها، مقایسة خود با همسالان و نارضایتی از وضعیت موجود همراه است. شکرگزاری میتواند این الگوی فکری منفی را تغییر دهد و به نوجوانان کمک کند تا دیدگاه متعادلتری نسبت به زندگی خود داشته باشند.
از منظر اسلامی، شکرگزاری یکی از مهمترین عبادات و وظایف انسان در برابر خداوند است. قرآن کریم میفرماید: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ» (ابراهیم: 7)؛ اگر سپاسگزاری کنید، [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود. این آیه نشان میدهد که شکرگزاری میتواند به افزایش نعمتهای الهی منجر شود. این افزایش نعمت میتواند شامل نعمتهای مادی و معنوی مانند آرامش روانی و بهزیستی باشد. برای نوجوانان، پرورش حس شکرگزاری میتواند بهعنوان یک مهارت مقابلهای مؤثر در برابر استرسها و چالشهای این دوره عمل کند.
یافتۀ اصلی این پژوهش نشان داد که شکرگزاری نقش میانجی جزئی در رابطۀ بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی نوجوانان دارد. این یافته با نتایج پژوهشهای کاشدان و دیگران (2006)، لامبرت و دیگران (2009) های کیزوسکا و گاربا (2022)، داتو و متئو (2015)، دیسابیتو و دیگران (2017)، ژائو و دیگران (2023)، چن و دیگران (2024)، قاسمی جوبنه و دیگران (1395) و کاسپور و زارعان (1403) همسو است. کاشدان و دیگران (2006) نشان دادند که شکرگزاری میتواند بهعنوان یک متغیر میانجی در رابطۀ بین برخی ویژگیهای شخصیتی و بهزیستی روانشناختی عمل کند. لامبرت و دیگران (2009) نیز دریافتند که شکرگزاری میتواند رابطۀ بین معنویت و بهزیستی روانشناختی را میانجیگری کند.
در تبیین این یافته میتوان گفت که معنا در زندگی به نوجوانان کمک میکند تا نگرش مثبتتری نسبت به زندگی داشته باشند و نعمتهای موجود در زندگی خود را بهتر تشخیص دهند. این تشخیص و درک نعمتها، زمینه را برای شکرگزاری فراهم میکند. از سوی دیگر، شکرگزاری با تمرکز بر جنبههای مثبت زندگی و قدردانی از آنها، به افزایش رضایت از زندگی و بهزیستی روانشناختی منجر میشود (Tahir, 2024). بنابراین معنا در زندگی از طریق افزایش شکرگزاری، به بهبود بهزیستی روانشناختی نوجوانان کمک میکند.
همچنین این یافتهها با توجه به ویژگیهای دورۀ نوجوانی قابل تبیین است؛ نوجوانی دورهای است که فرد با چالشهای هویتی و معنایابی مواجه میشود. نوجوانانی که موفق میشوند معنا و هدف مشخصی برای زندگی خود بیابند، احتمالاً بیشتر قادر به تشخیص و قدردانی از جنبههای مثبت زندگی خود هستند. این شکرگزاری بهنوبۀ خود میتواند به کاهش احساس پوچی، افسردگی و اضطراب که از مشکلات شایع در این دوره است، کمک کند.
کاربردهای عملی و محدودیتها و پیشنهادات پژوهش
یافتههای این پژوهش میتواند کاربردهای عملی مهمی در حوزۀ مشاوره و رواندرمانی نوجوانان با رویکرد اسلامی داشته باشد. مشاوران و رواندرمانگران میتوانند با استفاده از آموزههای اسلامی دربارۀ شکرگزاری، به نوجوانان کمک کنند تا با تقویت حس شکرگزاری، معناداری بیشتری در زندگی خود احساس کنند و به بهزیستی روانشناختی بالاتری دست یابند.
برای این منظور، میتوان از تمرینهای شکرگزاری مبتنیبر آموزههای اسلامی استفاده کرد. بهعنوان مثال، پیامبر اکرم ؟ص؟ میفرماید: «مَن لَم یَشکُرِ النّاسَ لَم یَشکُرِ اللهَ» (کلینی، 1411ق، ج2، ص99)؛ کسی که از مردم سپاسگزاری نکند، از خداوند نیز سپاسگزاری نکرده است. بر اساس این حدیث شریف، میتوان تمرین قدردانی از دیگران را بهعنوان گامی در جهت تقویت شکرگزاری نسبت به خداوند در نظر گرفت. بهعنوان مثال، یکی از تمرینهای مؤثر برای نوجوانان، نگارش روزانة نعمتهاست. در این تمرین، از نوجوانان خواسته میشود هر روز سه تا پنج نعمتی را که در آن روز دریافت کردهاند، یادداشت کنند و برای هرکدام خداوند را شکر کنند. این تمرین میتواند به تغییر توجه نوجوانان از کمبودها به داشتهها کمک کند و حس شکرگزاری را در آنها تقویت نماید. همچنین این پژوهش با محدودیتهایی نظیر دامنۀ سنی گسترده، ماهیت مقطعی، اتکای به ابزارهای خودگزارشی، عدم کنترل متغیرهای مداخلهگر، بررسی کلی شکرگزاری، روش نمونهگیری غیرتصادفی و نادیده گرفتن تفاوتهای جنسیتی مواجه است که باید در تفسیر نتایج مد نظر قرار گیرد. همینطور با توجه به محدودیتهای پژوهش، پیشنهاد میشود مطالعات آینده با رویکرد طولی، روشهای ترکیبی، بررسی انواع شکرگزاری، نقشهای تعدیلگر و میانجی، و تأثیر عوامل فرهنگی، خانوادگی و مداخلات مبتنیبر آموزههای دینی، به فهم عمیقتری از رابطۀ شکرگزاری و بهزیستی روانشناختی نوجوانان دست یابند.
- قرآن کریم.
- نهج البلاغه.
- صحیفة سجادیه.
- اشتاد، الهام (1388). بررسی اثربخشی گروه درمانی شناختی بر بهزیستی ذهنی دانشجویان. پایاننامۀ کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی. انستیتو روانپزشکی تهران.
- اصفهانیان، محمود، گلزاری، محمود و براتی سده، فرید (1395). تدوین برنامۀ آموزشی شُکر مبتنیبر مفهوم شکر اسلامی و بررسی کارآمدی آن در رضایت از زندگی. پژوهشنامۀ روانشناسی اسلامی، 2(2)، 100ـ132.
- اکبری طارمی، سمانه، فیاض، فاطمه و شهرابی فراهانی، سارا (1401). اضطراب کرونا؛ نقش معنای زندگی و جهتگیری مذهبی. پژوهشنامۀ روانشناسی مثبت، 8(3)، 21ـ40.
- پسندیده، عباس، حسنزاده توکلی، محمدرضا و کزازی، نجمالسادات (1399). نقش میانجی شکرگزاری در رابطۀ آرزومندی با رضایتمندی و تبیین اسلامی ـ روانشناختی آن. پژوهشنامۀ روانشناسی مثبت، 6(3)، 91ـ104.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد (1366). غررالحکم و دررالکلم. قم: دفتر تبلیغات.
- حسینیزاده آرانی، سیدسعید و کلانتری، عبدالحسین (1394). دین، سلامت روان و احساس تنهایی بررسی نسبت میان میزان دینداری و سلامت روان با احساس تنهایی (مورد مطالعه: شهروندان تهرانی). جامعهشناسی کاربردی، 26(4)، 25ـ44.
- خانجانی، مهدی، شهیدی، شهریار، فتحآبادی، جلیل، مظاهری، محمدعلی و شکری، امید (1393). ساختار عاملی و ویژگیهای روانسنجی فرم کوتاه (18 سؤالی) مقیاس بهزیستی روانشناختی ریف در دانشجویان دختر و پسر. اندیشه و رفتار در روانشناسی بالینی، 9(32)، 27ـ36.
- دادستان، پریرخ (1385). روانشناسی مرضی تحولی. تهران: سمت.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1416ق). مفردات الفاظ قرآن. دمشق: دار القلم.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1392ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- غباریبناب، باقر، متولیپور، عباس، حکیمیراد، الهام، حبیبی عسگرآباد، مجتبی (1388). رابطۀ اضطراب و افسردگی با میزان معنویت در دانشجویان دانشگاه تهران. روانشناسی کاربردی، 3(2)، 110ـ123.
- قاسمی جوبنه، رضا، عربزاده، مهدی، جلیلی نیکو، سعید (1395). نقش واسطهای شکرگزاری در رابطۀ بین دینداری و شادکامی در دانشجویان. روانشناسی و دین، 9(2)، 53ـ68.
- قدردان قراملکی، علی (1404). مطالعۀ هستیشناسانة الگوی اسلامی شکرگزاری و ارتباط آن با افزایش نعمتها. دینپژوهی و کارآمدی، 5(1)، 29ـ47.
- کاسپور، سارا و زارعان، مصطفی (1403). رابطۀ بین معنا در زندگی و بهزیستی روانشناختی در دانشجویان: نقش میانجی سرمایۀ روانشناختی. پژوهشهای نوین روانشناختی، 19(76)، 97ـ107.
- کلینی، محمد بن یعقوب (1411ق). الکافی. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
- گودرزی، محمدعلی، مرزوقی، رحمتالله و نوری، اکرم (1393). ساخت و اعتباریابی مقیاس شکرگزاری اسلامی ـ ایرانی در دانشجویان ایرانی. اصول بهداشت روانی، 16(62)، 29ـ120.
- مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی ؟رح؟.
- مطهری، مرتضی (1378). مجموعهآثار. تهران: صدرا.
- مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- ملکی گلندوز، پری و سرداری، باقر (1400). اثربخشی آموزش روانشناسی مثبتگرا با تأکید بر آموزههای دینی بر کاهش رفتارهای پر خطر دانشآموزان دارای افکار خودکشی. پژوهشنامۀ روانشناسی مثبت، 6(3)، 68ـ51.
- هلاکویی، هدی و مصطفوی، نسیمی، منیره (1396). رابطۀ معنی زندگی و بهزیستی روانشناختی با تمایل به ازدواج در دانشجویان. پژوهشهای مشاوره 66(17)، 159ـ176.
- هوشمند کنگ سفلی، علیرضا، معینیزاده، مجید و طباطبایی، سیدمحمدصالح (1399). پیشبینی بهزیستی روانشناختی از طریق بررسی نقش عفو و گذشت و سپاسگزاری. پژوهشهای روانشناسی بالینی و مشاوره، 10(1)، 5ـ19.
- ژیان، فاطمه و ملکیها، مرضیه (1400). نقش خوشبینی در بهزیستی روانشناختی بر اساس آموزه های اسلامی و مطالعات روانشناختی. پژوهشنامۀ روانشناسی اسلامی، 7(15)، 69ـ87.
