روان شناسی و دين

مقدمه 
بررسی تحولات اجتماعی ایران در حوزة ازدواج و فرزندآوری، گویای دگرگونی‌های عمیقی در نگرش افراد و جامعه است. در گذشته، دیدگاه‌ها عموماً مثبت و مبتنی‌بر ارزش‌های معنوی ازدواج و فرزندآوری بود. فرزندان به‌عنوان برکت، مایة برون‌رفت از مشکلات و عاملی برای استحکام نهاد خانواده تلقی می‌شدند و نقش مادری با تقدس و مسئولیت‌پذیری کامل همراه بود. در مقابل، نگرش معاصر در بسیاری از موارد، فرزند را به چشم یک «کالا» می‌نگرد که تملک آن از منظر منطق اقتصادی مقرون ‌به ‌صرفه نیست، از سوی جامعه چندان پذیرفته شده تلقی نمی‌گردد و حتی ممکن است مورد تشویق نزدیکان نیز قرار نگیرد. همچنین این باور که فرزندان پشتیبان دوران سالمندی والدین خواهند بود، در دنیای مدرنیتة کنونی تا حد زیادی رنگ باخته است (گلپایگانی، ۱۳۹۴؛ محمدی و همکاران، ۱۳۹۶). 
در بررسی عوامل فرهنگی مؤثر بر ازدواج و فرزندآوری، نگرش دینی به‌عنوان یکی از تعیین‌کننده‌های مهم شناخته می‌شود. شواهد پژوهشی متعددی حاکی از اثر مثبت و تقویت‌کنندة اعتقادات مذهبی بر تمایل و عمل به فرزندآوری است (کلانتری و همکاران، 1389؛ اوجاقلو و همکاران، 1393). مطالعات داخلی نشان می‌دهد که میان سطح دین‌داری افراد و میزان فرزندآوری آنان رابطه‌ای مستقیم و معنادار برقرار است؛ به‌گونه‌ای‌که با افزایش شدت اعتقادات مذهبی، تمایل و اقدام به داشتن فرزند بیشتر نیز افزایش می‌یابد (پژهان و کمالی‌ها، ۱۳۹۴). این الگو نه‌تنها در نگرش، بلکه در رفتار واقعی باروری نیز مشاهده شده است. به‌عنوان نمونه، پژوهش‌ها در تهران و سایر نقاط ایران تأیید می‌کنند که ابعاد مختلف دین‌داری بر تمایل به فرزندآوری تأثیر مستقیم دارد (پیلتن و رحمانیان، ۱۳۹۴). این ارتباط تنها محدود به بافت ایرانی نیست و در پژوهش‌های بین‌المللی نیز مصداق دارد. برای مثال، مشخص شده است زنانی که برای دین نقش محوری‌تری در زندگی خود قائل هستند، به‌طور متوسط دارای فرزندان بیشتری هستند (Morgan, 2008). مکانیزم این تأثیر از طریق نقش واسطه‌ای دین‌داری در شکل‌دهی به سایر ارزش‌ها تبیین می‌شود. سطوح بالای دین‌داری معمولاً با سطوح پایین‌تر سکولاریسم و فردگرایی همراه است و در مقابل، با توجه و اهمیت بیشتر به ارزش‌های خانوادگی مرتبط است. این مجموعه از ارزش‌ها در نهایت به نرخ بالاتر فرزندآوری منجر می‌شود. 
اقناع (Persuasion) در حوزة ازدواج و فرزندآوری، فرآیندی هدفمند و هشیارانه است که طی آن از طریق انتقال پیام، تلاش می‌شود نگرش‌ها، باورها و در نهایت قصد رفتاری افراد نسبت به ازدواج و داشتن فرزند تغییر یابد (فرانزوی، 1395، ص152). بر اساس مدل سه ‌مؤلفه‌ای نگرش (ABC Model)، هر نگرش دارای سه بُعد شناختی (باورها و ارزیابی‌ها دربارة هزینه‌ها و فایده‌های ازدواج و فرزندآوری)، عاطفی (احساسات مثبت مانند شادی و یا منفی مانند ترس از دشواری‌های تربیت) و رفتاری (تمایل یا آمادگی برای اقدام عملی) است (Hogg & Cooper, 2007, p. 100). بنابراین اقناع موفق در این زمینه باید هر سه مؤلفه را به‌طور هم‌زمان هدف قرار دهد. از منظر مدل کلاسیک ارسطو (در کتاب خطابه)، سه «وسیلة اقناع» برای این منظور قابل بهره‌گیری است: لوگوس (Logos) به معنای استدلال عقلانی و ارائة شواهد عینی و آماری از پیامدهای جمعیتی، روان‌شناختی و معنوی فرزندآوری (مانند نقش فرزندان در سلامت روان والدین یا بقای نسل)؛ اتوس (Ethos) به اعتبار و شخصیت منبع پیام اشاره دارد؛ بدین معنا که منبع اقناع‌کننده (مانند متخصص، روان‌شناس مورد اعتماد یا دولتمرد) باید دارای صلاحیت، صداقت و نیت خیر تلقی شود؛ پاتوس (Pathos) نیز بر انگیختن احساسات و عواطف مخاطب تأکید دارد، از جمله برانگیختن مهر مادری، نشاط و انس خانواده، یا برعکس، ترس از تنهایی و پوچی در سالمندی (Plato, 2022).
در الگوی روان‌شناختی اسلامی برگرفته از اندیشة علامه مصباح یزدی ، نفس آدمی به‌مثابة هرمی سه‌بعدی ترسیم می‌شود (شاملی و یوسفی، 1400، ص11) که سرچشمة تمامی فعالیت‌های ادراکی، انگیزشی و رفتاری انسان است: بُعد شناختی (ادراک و باور)، بُعد گرایشی (ریشه در حب ذات فطری و شامل غرایز بقا، کمال‌طلبی و لذت‌جویی) و بُعد قدرت (توانمندی عملی برای تحقق رفتار). از این منظر، هرگونه تغییر پایدار در ازدواج و رفتار باروری، بدون توجه هم‌زمان به هر سه بُعد نفس ناممکن خواهد بود (مصباح یزدی، 1391، ص182ـ185). درحالی‌که مدل‌های رایج اقناع در روان‌شناسی غربی اغلب یا بر مؤلفة شناختی (آگاهی‌‌بخشی) یا بر مؤلفة عاطفی (تبلیغات احساسی) تأکید دارند، اما این چارچوب اسلامی با نگاه کل‌نگر خود، می‌تواند مبنایی برای طراحی مدلی جامع و فرآیندمحور برای متقاعدسازی ازدواج و فرزندآوری فراهم آورد. 
با وجود تأکید گسترده و متنوع منابع دینی بر موضوع ازدواج و فرزندآوری، بررسی پیشینة پژوهش نشان می‌دهد که تا کنون هیچ مدل اقناعی ویژة ازدواج و فرزندآوری بر اساس منابع اسلامی طراحی نشده است. مدل‌های موجود در روان‌شناسی غربی، هرچند در حوزة اقناع عمومی غنی هستند، اما به‌طور مشخص برای مسئلة ازدواج و فرزندآوری تدوین نشده‌اند. از سوی دیگر، در منابع اسلامی نیز الگوهایی مانند ساختار انگیزش رفتار از دیدگاه علامه طباطبائی (نوری، ۱۳۹۶) یا مدل مفهومی اراده (قندی‌زاده و همکاران، ۱۴۰۲) عمدتاً به عوامل انگیزشی یا فرایند اراده به‌صورت عام پرداخته‌اند و هیچ‌یک به مؤلفه‌های اختصاصی اقناع به ازدواج و فرزندآوری و روابط میان آنها با روش تحلیل محتوای نظام‌مند در آیات و روایات با تأکید بر نظریة هرم سه بعدی علامه مصباح  نپرداخته است. این خلأ پژوهشی، به‌ویژه با توجه به بحران کاهش نرخ باروری در کشور و ظرفیت بالای آموزه‌های دینی برای ارائة راهکارهای مؤثر و مبتنی‌بر فطرت انسانی، ضرورت طراحی مدلی بومی و اسلامی را دوچندان می‌سازد. ازاین‌رو پژوهش حاضر با هدف استخراج مؤلفه‌های اقناع به ازدواج و فرزندآوری از منابع اسلامی و تبیین ساختار آنها بر اساس نظریة سه‌‌بعدی نفس علامه مصباح یزدی ، درصدد پاسخ به دو پرسش اساسی است: 1. مؤلفه‌های اقناع به ازدواج و فرزندآوری بر اساس منابع اسلامی کدام‌اند؟ 2. ساختار و روابط حاکم بر این مؤلفه‌ها با تأکید بر هرم سه‌بعدی نفس علامه مصباح  چگونه است؟ 
روش پژوهش
این پژوهش به ‌لحاظ هدف، از نوع تحقیقات بنیادی است که با هدف افزایش حوزه‌های دانش و آگاهی پایه‌ریزی شده است. از نظر رویکرد، پژوهش حاضر آمیخته (کیفی ـ کمی) از نوع طرح متوالی اکتشافی (Exploratory Sequential Design) می‌باشد که مشتمل بر دو روش تحلیل محتوای کیفی و روش توصیفی زمینه‌یابی است (Creswell & Creswell, 2018, p. 306). جامعة متنی پژوهش، شامل کلیة جملات توصیفی و تبیینی موجود در قرآن کریم و همة روایات کتب پیش از قرن پنجم هجری است که بر اساس طبقه‌بندی طباطبایی (۱۳۹۰، ص۲65ـ۲86) در سطوح «الف» و «ب» قرار می‌گیرند. منظور از منابع درجة الف و ب، کتب روایی اندیشمندانی چون شیخ کلینی، سید رضی، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی و شیخ طبرسی است. از متون درجة «ج» نیز به‌عنوان مؤید استفاده شده است. نمونه‌گیری به روش هدفمند و با محوریت شبکة مفاهیم مرتبط با ازدواج و فرزندآوری انجام شد تا نمونه‌ای غنی و اطلاعات‌محور از گزاره‌های مرتبط گردآوری گردد. 
فرآیند تحلیل داده‌ها مطابق با روش تحلیل محتوای کیفی و در سه مرحله کدگذاری تکراری و نظام‌مند انجام پذیرفت: کدگذاری باز (استخراج مفاهیم اولیه و ایده‌های محوری به‌صورت خط ‌به‌ خط)، کدگذاری محوری (دسته‌بندی کدهای پراکنده در زیر مقوله‌های اصلی و شناسایی چهار بُعد کلیدی مدل اقناعی ازدواج و فرزندآوری) و کدگذاری انتخابی (تبیین ارتباط منطقی و ساختار کلی بین مقوله‌های هسته‌ای بر اساس(Strauss & Corbin, 1990). در این پژوهش، مقوله‌های نهایی در قالب مدلی سه‌بُعدی (بینش، گرایش و قدرت) سامان یافتند. برای اعتباریابی یافته‌ها، از تکنیک بررسی اعتبار محتوایی با نظر خبرگان استفاده شد. بدین منظور، مقوله‌ها همراه با مستندات قرآنی و روایی مربوطه در قالب پرسش‌نامه‌ای محتوایی ساختاریافته در اختیار ۱۴ تن از صاحب‌نظران حوزة علوم اسلامی و مطالعات خانواده قرار گرفت و میزان توافق آنان با محاسبة شاخص روایی محتوا (CVR, CVI) مورد سنجش و تأیید قرار گرفت. 
یافته‌‌های پژوهش
در این مطالعه، به‌منظور شناسایی مؤلفه‌های متقاعدسازی ازدواج و فرزندآوری، فرآیندی نظام‌مند مبتنی‌بر تحلیل محتوای کیفی متون دینی طراحی و اجرا گردید.‌ 
بخش اول این فرآیند در چهار گام پیوسته و منسجم به شرح ذیل انجام پذیرفت:
ازآنجاکه عبارت صریح «فرزندآوری» در منابع اسلامی موجود نبود، گام نخست پژوهش با اتخاذ رویکردی واژه‌بنیاد (Terminology-based) انجام پذیرفت که طی آن شبکه‌ای جامع از کلیدواژه‌های معنادار مرتبط با حوزة مفهومی فرزندآوری (از جمله نکاح، زواج، زنا، لواط، مساحقه، ولد، حمل، ثقل، سقط، نسل، طلق، رضع، وضع، طفل، ذریه، غلام، ثمر، إبن، بنت، ارث، حفده، صبیه، نسمه، عقار، وطی) شناسایی و سپس کلیة آیات قرآن کریم و گزاره‌های روایی واجد این واژگان یا مشتقات آنها استخراج گردید تا بانک داده‌های اولیه تشکیل شود؛ در گام دوم، هریک از گزاره‌های گردآوری‌شده به دقت مطالعه و مضمون اصلی و پیام محوری آن استخراج شد تا با فشرده‌سازی و تلخیص داده‌ها بدون افت معنایی، متون گسترده به ایده‌های کانونی قابل مدیریت تبدیل گردند. حاصل این مرحله، دستیابی به ۱۲۰ کد باز بود؛ گام سوم به مقوله‌بندی و گروه‌بندی داده‌ها اختصاص یافت؛ بدین ترتیب که ایده‌های کانونی بر مبنای اشتراکات موضوعی و قرابت مفهومی در خوشه‌هایی مجزا سازماندهی شدند. این فرایند منجر به پیدایش ۱۴ کد محوری گردید و سنگ بنای اولیه برای مقوله‌های نهایی پژوهش شکل گرفت؛ در نهایت، گام چهارم به استخراج و نام‌گذاری مؤلفه‌های نهایی انجامید؛ بدین صورت که با تحلیل و تعمق در ماهیت هر خوشة مفهومی و ارتباط درونی مفاهیم آن، ۴ کد هسته‌ای (به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی مدل متقاعدسازی ازدواج و  فرزندآوری) تبیین و نام‌گذاری شدند که در جدول (1 و 2) ذکر شده‌اند. 
جدول 1: بخشی از مستندات و مؤلفه‌‌های استخراج‌شده از آیات و روایات
آگاهی‌افزایی    ارزش ازدواج
«رسول الله؟ص؟: مَنْ تَزَوَّجَ أَحْرَزَ نِصْفَ دِينِهِ» (ابن‌ابی‌جمهور، 1403ق، ج۳، ص۳۸9)
«رسول الله؟ص؟: لَعَنَ اللهُ المُتَبَتِّلينَ مِنَ الرِّجالِ وَالمُتَبَتِّلاتِ مِنَ النِّساءِ؛ الَّذينَ يَقولونَ: لا نَتَزَوَّجُ» (نوری، 1408ق، ج۳، ص۴۶1) 
«رسول الله؟ص؟: خِيارُ اُمَّتِي المُتَأَهِّلونَ، وشِرارُ اُمَّتِي العُزّابُ» (نوری، 1408ق، ج14، ص156)
«قال رسول الله؟ص؟: مَا بُنِيَ بِنَاءٌ فِي اَلإِسْلاَمِ أَحَبُّ إِلَى اَللهِ تَعَالَى مِنَ اَلتَّزْوِيجِ» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج3، ص383)
آگاهی‌افزایی    گسترش نسل توحیدی
«وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً» (بقره: 30) 
«قال رسول الله؟ص؟: ما يَمنَعُ المُؤمِنَ أَن يَتَّخِذَ أهلاً، لَعَلَّ الله أن يَرزُقَهُ نَسَمةً تُثقِلُ الأَرضَ بِلا إلهَ إلاَّ الله» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج3، ص382)
«قَالَ رَسُولُ اللهِ؟ص؟: إِنَّ یُوسُفَ بْنَ یَعْقُوبَ لَقِیَ أَخَاهُ فَقَالَ یَا أَخِی کَیْفَ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَتَزَوَّجَ النِّسَاءَ بَعْدِی فَقَالَ إِنَّ أَبِی أَمَرَنِی وَقَالَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَکُونَ لَکَ ذُرِّیَّهٌ ثتْقِلُ الأَرْضَ بِالتَّسْبِیحِ فَافْعَلْ» (کلینی، 1407ق، ج5، ص334)
آگاهی‌افزایی    جایگاه مادری
«قال رسول الله؟ص؟: إذَا حَمَلَتِ‏ الْمَرْأَةُ كَانَتْ‏ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْمُجَاهِدِ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فِي سَبِيلِ اللهِ فَإِذَا وَضَعَتْ كَانَ لَهَا مِنَ الأَجْرِ مَا لا يَدْرِي أَحَدٌ مَا هُوَ؟ لِعِظَمِهِ فَإِذَا أَرْضَعَتْ كَانَ لَهَا بِكُلِّ مَصَّةٍ كَعِدْلِ عِتْقِ مُحَرَّرٍ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِيلَ، فَإِذَا فَرَغَتْ مِنْ رَضَاعِهِ ضَرَبَ مَلَكٌ كَرِيمٌ عَلَى جَنْبِهَا وَقَالَ: اسْتَأْنِفِي الْعَمَلَ؛ فَقَدْ غُفِرَ لَك» (حر عاملى، ‏1409ق، ج2، ص45، ح2755)
«قال رسول الله؟ص؟: ‌إذا حملت المرأه تستغفر لها الملائکه فی السماء والحیتان فی البحر وکتب الله لها فی کل یوم ألف حسنه ومحا عنها ألف سیئه فإذا أخذها الطلق کتب الله لها ثواب المجاهدین وثواب الشهداء والصالحین وغسلت من ذنوبها کیوم ولدتها امها وکتب الله لها ثواب سبعین حجه فإن أرضعت ولدها کتب الله لها بکل قطره من لبنها حسنه وکفرعنها سیئه واستغفر لها الحور العین فی جنات النعیم» (بحرانی، ۱۳۷۵، ج1۱، ص۵۲2)
آگاهی‌افزایی    خدعة دشمنان 
«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللهَ عَلى‏ ما فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَإِذا تَوَلَّى سَعى‏ فِي الأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللهُ لا يُحِبُّ الْفَساد» (بقره: 204ـ205)
«عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ؟ع؟ قَالَ.. اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ فَقْدَ نَبِيِّنَا.. وَكَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَقِلَّةَ عَدَدِنَا» (ابن‌طاووس، ج1، ص521)
«وَكَانَ مِنْ دُعَائِهِ (امام سجاد؟ع؟) لأَهْلِ الثُّغُورِ:  اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَكَثِّرْ عِدَّتَهُمْ... اللَّهُمَّ افْلُلْ بِذَلِكَ عَدُوَّهُم‏... اللَّهُمَّ عَقِّمْ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ، وَیبِّسْ أَصْلابَ رِجَالِهِمْ» (علی‌بن‌الحسین؟ع؟، 1382، دعای 27)
مانع‌زدایی    هراس از تنگدستی 
«أَلَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً» (مرسلات: 26)
«وَما مِنْ دابَّةٍ فِی الأَرْضِ إِلاَّ عَلَى الله ِرِزْقُها» (هود: 6)
«رَوَى حَمْزَةُ بْنُ حُمْرَانَ بِإِسْنَادِهِ أَنَّهُ أَتَى رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ؟ص؟ وَعِنْدَهُ رَجُلٌ فَأَخْبَرَهُ بِمَوْلُودٍ لَهُ فَتَغَيَّرَ لَوْنُ الرَّجُلِ فَقَالَ النَّبِيُّ؟ص؟ مَا لَكَ قَالَ خَيْرٌ قَالَ قُلْ قَالَ خَرَجْتُ وَالْمَرْأَةُ تَمْخَضُ فَأُخْبِرْتُ أَنَّهَا وَلَدَتْ جَارِيَةً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ؟ص؟ الأَرْضُ تُقِلُّهَا وَالسَّمَاءُ تُظِلُّهَا وَاللهُ يَرْزُقُهَا» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج‏3، ص482)
«عن بکر بن صالح: کَتَبتُ إلى أبِی الحَسَنِ؟ع؟: إنِّی اجتَنَبتُ طَلَبَ الوَلَدِ مُنذُ خَمسِ سِنینَ، وذلِکَ أنَّ أهلی کَرِهَت ذلِکَ وقالَت: إنَّهُ یَشتَدُّ عَلَیَ تَربِیَتُهُم؛ لِقِلَّةِ الشَّیءِ، فَما تَرى؟ فَکَتَبَ؟ع؟ إلَیَ: اُطلُبِ الوَلَدَ؛ فَإِنَّ اللهَ عزوجل یَرزُقُهُم» (کلینی، 1407ق، ج۶، ص۳)
«قال امیر المؤمنین؟ع؟: لِکُلِّ ذِی رَمَقٍ قُوتٌ ولكُلِّ حَبَّةٍ آكِلٌ» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج4، ص406)
«قال امیر المؤمنین؟ع؟: تَنْزِلُ الْمَعُونَةُ عَلَى قَدْرِ الْمَئُونَةِ» (شریف رضی، 1344ق، حکمت 133)
مانع‌زدایی    سقط جنین 
«لاَ تَقْتُلُواْ أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُم إنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا» ﴿اسراء: 31﴾
«عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لأَبِي اَلْحَسَنِ؟ع؟ اَلْمَرْأَةُ تَخَافُ اَلْحَبَلَ فَتَشْرَبُ اَلدَّوَاءَ فَتُلْقِي مَا فِي بَطْنِهَا قَالَ لاَ فَقُلْتُ إِنَّمَا هُوَ نُطْفَةٌ فَقَالَ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُخْلَقُ نُطْفَةٌ» (حر عاملی، 1409ق، ج29، ص25) 
«جَعَلَ‏ دِيَةَ الْجَنِينِ‏ مِائَةَ دِينَارٍ.... فَجَعَلَ لِلنُّطْفَةِ خُمُسَ الْمِائَةِ عِشْرِينَ دِينَاراً وَلِلْعَلَقَةِ خُمُسَيِ الْمِائَةِ أَرْبَعِينَ دِينَاراً وَلِلْمُضْغَةِ ثَلاثَةَ أَخْمَاسِ الْمِائَةِ سِتِّينَ دِينَاراً وَلِلْعَظْمِ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسِ الْمِائَةِ ثَمَانِينَ دِينَاراً فَإِذَا كُسِيَ اللَّحْمَ كَانَتْ لَهُ مِائَةُ دِينَارٍ» (حر عاملی، 1409ق، ج۲۹، ص۳۱۲)
مانع‌زدایی    فرزندسالاری
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ» ﴿منافقون: 9﴾
«وَقَالَ امیرالمؤمنین؟ع؟ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ لا تَجْعَلَنَّ أَكْثَرَ شُغُلِكَ‏ بِأَهْلِكَ‏ وَوَلَدِكَ فَإِنْ يَكُنْ أَهْلُكَ وَوَلَدُكَ أَوْلِيَاءَ اللهِ فَإِنَّ اللهَ لا يُضِيعُ أَوْلِيَاءَهُ وَإِنْ يَكُونُوا أَعْدَاءَ اللهِ فَمَا هَمُّكَ وَشُغُلُكَ بِأَعْدَاءِ الله (شریف رضی، 1344ق، حکمت 352)
«قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَأَبْناؤُکُمْ وَ... أَحَبَّ إِلَيْکُمْ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ في‏ سَبيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّي يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ وَاللهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقينَ» (توبه: 24)
مانع‌زدایی    روابط آزاد
«وَلا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ» (انعام: 151)
«وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ» (اعراف: 80)
«عن أَبَا اَلْحَسَنِ؟ع؟: عِلَّةُ تَحْرِيمِ الذُّكْرَانِ لِلذُّكْرَانِ وَالإِنَاثِ لِلإِنَاثِ لِمَا رُكِّبَ فِي الإِنَاثِ وَمَا طُبِعَ عَلَيْهِ الذُّكْرَانُ وَلِمَا فِي إِتْيَانِ الذُّكْرَانِ الذُّكْرَانَ وَالإِنَاثِ الإِنَاثَ مِنِ انْقِطَاعِ النَّسْلِ وَفَسَادِ التَّدْبِيرِ وَخَرَابِ الدُّنْيَا» (ابن‌بابویه، 1385، ج2، ص592، ح1)
«سُئِلَ الصَّادِقُ؟ع؟ ‏لِمَ حَرَّمَ اللِّوَاطَ قَالَ؟ع؟ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ إِتْيَانُ الْغُلامِ حَلالاً لاسْتَغْنَى الرِّجَالُ عَنِ النِّسَاءِ فَكَانَ فِيهِ قَطْعُ النَّسْلِ وَ َعْطِيلُ الْفُرُوجِ وَكَانَ فِي إِجَازَةِ ذَلِكَ فَسَادٌ كَثِيرٌ» (ابن‌شهر آشوب، بی‌تا، ج‏4، ص264)
«علي بن موسى الرضا؟ع؟: وحرم الزنا لما فيه من الفساد من قتل الأنفس وذهاب الأنساب وترك التربية للأطفال وفساد المواريث وما أشبه ذلك من وجوه الفساد» (ابن‌بابویه، بی‌تا، ج2، ص88)
انگیزه‌بخشی    حب بقا؛ ماندگاری نام و یاد
«قَالَ رَسُولُ اللهِ؟ص؟: لا يَدَع أحَدُكُم طَلَبَ الوَلَدِ؛ فَإِنَّ الرَّجُلَ إذا ماتَ ولَيسَ لَهُ وَلَدٌ انقَطَعَ اسمُهُ» (متقی هندی، ۱۴۱۳ق، ج۱۶، ص۲۸۱)
«وَرُوِيَ أَنَّ مَنْ مَاتَ بِلا خَلَفٍ فَكَأَنْ لَمْ يَكُنْ فِي النَّاسِ وَمَنْ مَاتَ وَلَهُ خَلَفٌ فَكَأَنْ لَمْ يَمُتْ» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج3، ص481)
امام کاظم؟ع؟: «سَعِدَ امْرُؤٌ لَمْ يَمُتْ حَتّى‏ يَرى‏ خَلَفاً مِنْ نَفْسِه‏» (کلینی، 1407ق، ج6، ص4)
انگیزه‌بخشی    حب بقا؛ استحکام خانواده 
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟ الوَلدُ كَبِدُ المؤمِن» (ابن‌ابی‌جمهور، 1403ق، ج1، ص270)
«قالَ اِمام عَلیٍّ؟ع؟: اَولادُنا اَکبادُنا» (نورى، 1408ق، ج15، ص215)
«قال رسول الله؟ص؟: إنّ لِكُلِّ شَجَرَةٍ ثَمَرَةً، وثَمَرَةُ القَلبِ الوَلَدُ» (مجیدی، 1383، ص333)
«من وصية؟ع؟ للحسن بن علي؟ع؟ كتبها إليه بحاضرين عند انصرافه من صفين: وَجَدْتُكَ بَعْضِي بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً لَوْ أَصَابَكَ أَصَابَنِي وَحَتَّى كَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاكَ أَتَانِي» (شریف رضی، 1344ق، نامة31)
«قَالَ رَسُولُ اللهِ؟ص؟ نِعْمَ الْوَلَدُ الْبَنَاتُ مُلْطِفَاتٌ ُجْهَدَاتٌ مُؤْنِسَاتٌ» (کلینی، 1407ق، ج6، ص5)
«عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللهِ؟ص؟: إِذَا أَبْطَأَ عَلَى أَحَدِكُمُ اَلْوَلَدُ فَلْيَقُلِ اَللَّهُمَّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ اَلْوارِثِينَ وَحِيداً وَحْشاً فَيَقْصُرَ شُكْرِي عَنْ تَفَكُّرِي بَلْ هَبْ لِي عَاقِبَةَ صِدْقٍ ذُكُوراً وَإِنَاثاً آنَسُ بِهِمْ مِنَ اَلْوَحْشَةِ وَأَسْكُنُ إِلَيْهِمْ مِنَ اَلْوَحْدَة وَأَشْكُرُكَ عِنْدَ تَمَامِ اَلنِّعْمَةِ» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج3، ص474) 
انگیزه‌بخشی    حب بقا؛ انسجام ملی 
«وَاذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلیلاً فَکَثَّرَکُم» ‏(اعراف: 86)
«ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُم بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا» (اسراء: 6)
«وَيُمْدِدْكُمْ بِاَمْوال وَبَنينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنّات وَيَجْعَلْ لَكُمْ اَنْهاراً» (نوح: 12)
«عن أَبَا اَلْحَسَنِ؟ع؟: وَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمُنَاكَحَةِ وَالْمُصَاهَرَة... وَتَكْثِيرِ الْعَدَدِ وَتَوْفِيرِ الْوَلَدِ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ وَحَوَادِثِ الأُمُورِ» (کلینی، 1407ق، ج5، ص374)
انگیزه‌بخشی    حب کمال؛ تکامل و پختگی فردی
«وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوالِ وَالأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ» (بقره: 155)؛ «وأما الثمرات فالظاهر أنها الأولاد، فإن تأثير الحرب في قلة النسل بموت الرجال والشبان أظهر من تأثيره في نقص ثمرات الأشجار» (طباطبائی، 1417ق، ج1، ص353)
«قَالَ رَسُولُ اَلله؟ص؟: ما وُلِدَ في أهلِ بَيتٍ غُلامٌ إلاّ أصبَحَ فيهِم عِزٌّ لَم يَكُن» (طبرانی، بی‌تا، ج7، ص244) 
«امام صادق؟ص؟: يُؤَمِّلُ الإِنْسَانُ فِي وَلَدِهِ مِنَ الْعِزِّ وَالرِّفْدِ (یاری) وَبَقَاءِ الذِّكْرِ (مفضل، 1342ق، ص115)
«امام صادق؟ص؟: مَنْ جَعَلَ الإِنْسَانَ ذَكَراً وَأُنْثَى إِلاّ مَنْ خَلَقَهُ مُتَنَاسِلاً وَمَنْ خَلَقَه‏ مُتَنَاسِلاً إِلاّ مَنْ خَلَقَهُ مُؤَمِّلا» (امیدوار) (مفضل، 1342ق، ص68)
انگیزه‌بخشی    حب کمال؛ توسعه و تکامل خانوادگی
«قال رسول الله؟ص؟: بيت لا صبيان لا بركة فيه» (متقی هندی، ۱۴۱۳ق، ج16، ص274)
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟: مَا مِنْ بَيْتٍ فِيهِ اَلْبَنَاتُ إِلاَّ نَزَلَتْ كُلَّ يَوْمٍ عَلَيْهِ اِثْنَتَا عَشْرَةَ بَرَكَةً وَرَحْمَةً مِنَ اَلسَّمَاءِ» (آل‌جعفر، 1413ق، ج1، ص285)
«عن ابي عبد الله؟ع؟ قال: إِنَّ اَللهَ لَيَرْحَمُ اَلْعَبْدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوُلْدِهِ» (کلینی، 1407ق، ج6، ص49)
«قَالَ رَسُولُ اللهِ؟ص؟ نِعْمَ الْوَلَدُ الْبَنَاتُ... مُبَارَكَات» (کلینی، 1407ق، ج6، ص5)
«وَاللهُ جَعَلَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَکُم مِّنْ أَزْوَاجِکُم بَنِینَ وَحَفَدَةً (نوه) وَرَزَقَکُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللهِ هُمْ یَکْفُرُونَ» (نحل: 72)
«امام صادق؟ع؟ اَلبَنونَ نَعیمٌ وَالبَناتُ حَسَناتٌ» (حر عاملى، 1409ق، ج۱۵، ص۱۹۹)
انگیزه‌بخشی    حب کمال؛ توسعه و پیشرفت ملی
امام زين‌العابدين؟ع؟: «مِن سَعادَةِ الرّجُلِ أن يَكونَ لَهُ وُلْدٌ يَستَعينُ بِهِم» (کلینی، 1407ق، ج6، ص2)
«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ اِنَهُ كانَ غَفّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِاَمْوال وَبَنينَ» (نوح: 10ـ12) 
«عن أَبَا اَلْحَسَنِ؟ع؟: وَلَوْ لَمْ يَكُنْ  فِي الْمُنَاكَحَةِ وَالْمُصَاهَرَةِ... تَكْثِيرِ الْعَدَدِ وَتَوْفِيرِ الْوَلَدِ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ وَحَوَادِثِ الأُمُورِ» (کلینی، 1407ق، ج5، ص374)
«الراوندي:... قَالَ دَخَلَ الْحَسَنُ الْعَسْكَرِيُّ؟ع؟... وَقَالَ هَلْ رُزِقْتَ وَلَداً قُلْتُ لا. فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ وَلَداً يَكُونُ لَهُ عَضُداً فَنِعْمَ الْعَضُدُ الْوَلَدُ ثُمَّ تَمَثَّلَ مَنْ كَانَ ذَا عَضُدٍ يُدْرِكُ ظُلامَتَهُ إِنَّ الذَّلِيلَ الَّذِي لَيْسَتْ لَهُ عَضُدٌ» (مجلسی، 1403ق، ج51، ص162)
انگیزه‌بخشی    حب لذت؛ نشاط و شادکامی فردی
«وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ» (فرقان: 74)
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟: اطْلُبُوا الْوَلَدَ وَالْتَمِسُوهُ فَإِنَّهُ قُرَّةُ الْعَيْنِ» (طبرسی،1370، ج1،ص224)
«رَدَدنَاهُ اِلَى اُمِّهِ کَى تَقَرَّ عَینُهَا وَلاتَحزَنَ» (قصص: 13)
«عنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ؟ع؟ فِي قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ قَالَ فَقَالَ قَصَرَتِ الأَبْنَاءُ عَنْ عَمَلِ الآبَاءِ فَأَلْحَقُوا الأَبْنَاءَ بِالآبَاءِ لِتَقَرَّ بِذَلِكَ أَعْيُنُهُمْ» (کلینی، 1407ق، ج3، ح5)
انگیزه‌بخشی    حب لذت؛ گل خوشبوی بهشتی 
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟: اَلْوَلَدُ رَيْحَانَةٌ وَرَيْحَانَتَايَ اَلْحَسَنُ وَاَلْحُسَيْنُ» (مجلسی، 1403ق، ج43، ص281)
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟: رِيحُ اَلْوَلَدِ مِنْ رِيحِ اَلْجَنَّةِ» (فتال نیشابوری، 1375، ج2، ص369)
«وَلَدَتْ جَارِيَةً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ؟ص؟ الأَرْضُ تُقِلُّهَا وَالسَّمَاءُ تُظِلُّهَا وَاللهُ يَرْزُقُهَا وَهِيَ رَيْحَانَةٌ تَشَمُّهَا» (ابن‌بابویه، 1404ق، ج‏3، ص482)
انگیزه‌بخشی    حب لذت؛ هدیة الهی
«لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ» (شوری: 49)
«وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ» (فرقان: 74)
انگیزه‌بخشی    حب لذت؛ زینت ‌بخش زندگی
«الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا...» (کهف: 46)
«زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ...» (آل‌عمران: 14)
«وَكَانَ مِنْ دُعَائِهِ لِوُلْدِهِ: اللَّهُمَّ اشْدُدْ بِهِمْ عَضُدِي،... وَزَيِّنْ بِهِمْ مَحْضَرِي» (علی‌بن‌الحسین؟ع؟، 1382، دعای 25)
توانمندسازی    فیزیکی
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاءً» (نساء: 1)
«امام صادق؟ع؟ وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى يَبْقَى وَجْهُهَا نَقِيّاً مِنَ الشَّعْرِ لِتَبْقَى لَهَا الْبَهْجَةُ وَالنَّضَارَةُ الَّتِي تُحَرِّكُ الرَّجُلَ لِمَا فِيهِ دَوَامُ النَّسْلِ وَبَقَاؤُه‏» (مفضل، 1342ق، ج1، ص48) 
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟: تَزَوَّجُوا بِكْراً وَلُوداً وَلاَ تَزَوَّجُوا حَسْنَاءَ جَمِيلَةً عَاقِراً فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمُ اَلأُمَمَ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ» (کلینی، 1407ق، ج5، ص334)
«قَالَ رَسُولُ اَللهِ؟ص؟: دَعُوا الحَسناءَ العاقِرَ، وتَزَوَّجُوا السَّوداءَ الوَلودَ؛ فَإنِّي اُكاثِرُ بِكُمُ الاُمَمَ يَومَ القِيامَةِ» (متقی هندی، ۱۴۱۳ق، ج۱۶، ص۲۹۳، ح۴۴۵۴۵)
توانمندسازی    روانی
«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً» (روم: 21)
«امام صادق؟ع؟: لَوْ رَأَيْتَ فَرْداً مِنْ مِصْرَاعَيْنِ فِيه‏ كَلُّوبٌ أَ كُنْتَ تَتَوَهَّمُ أَنَّهُ جُعِلَ كَذَلِكَ بِلا مَعْنًى بَلْ كُنْتَ تَعْلَمُ ضَرُورَةً أَنَّهُ مَصْنُوعٌ يَلْقَى فَرْداً آخَرَ فَيُبْرِزُهُ لِيَكُونَ فِي اجْتِمَاعِهِمَا ضَرْبٌ مِنَ الْمَصْلَحَةِ وَهَكَذَا تَجِدُ الذَّكَرَ مِنَ الْحَيَوَانِ كَأَنَّهُ فَرْدٌ مِنْ زَوْجٍ مُهَيَّأٌ مِنْ فَرْدٍ أُنْثَى فَيَلْتَقِيَانِ لِمَا فِيهِ مِنْ دَوَامِ النَّسْلِ وَ بَقَائِه»‏ (مفضل، 1342ق، ص69)
«امام صادق؟ع؟: فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِي الأَفْعَالِ الَّتِي جُعِلَتْ فِي الإِنْسَانِ مِنَ الطُّعْمِ والنَّوْمِ وَالْجِمَاعِ وَمَا دُبِّرَ فِيهَا فَإِنَّهُ جُعِلَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِي الطِّبَاعِ نَفْسِهِ مُحَرِّكٌ يَقْتَضِيهِ وَيَسْتَحِثُّ بِهِ.... يَقْتَضِي الْجِمَاعَ الَّذِي فِيهِ دَوَامُ النَّسْلِ وَبَقَاؤُهُ... وَلَوْ كَانَ إِنَّمَا يَتَحَرَّكُ لِلْجِمَاعِ بِالرَّغْبَةِ فِي الْوَلَدِ كَانَ غَيْرَ بَعِيدٍ أَنْ يَفْتُرَ عَنْهُ حَتَّى يَقِلَّ النَّسْلُ أَوْ يَنْقَطِعَ فَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ لا يَرْغَبُ فِي الْوَلَدِ وَلا يَحْفِلُ بِه» ‏(مفضل، 1342ق، ص76) 
توانمندسازی    اجتماعی
«وَأَنْكِحُوا الأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ» (نور: 32)
«تَعاوَنُوا عَلَي البِرِّ والتَّقوي ولا تَعاوَنُوا عَلَي الإثمِ والعُدوانِ» (مائده: 2)

بخش دوم: به‌منظور اعتبارسنجی علمی و ارزیابی اعتبار محتوایی مؤلفه‌ها و مستندات استخراج‌شده، از روش پیمایشی نظرخواهی از خبرگان استفاده گردید. بدین منظور، ابزار سنجش (پرسش‌نامة محقق‌ساخته) در اختیار ۱۴ نفر از متخصصان و صاحب‌نظران قرار گرفت که بر اساس معیارهای هدفمند شامل تخصص حوزوی در علوم اسلامی (مانند فقه، تفسیر و حدیث) و هم‌زمان دکتری در حیطة روان‌شناسی و مطالعات خانواده انتخاب شده بودند تا ارزیابی از ابعاد بین‌رشته‌ای جامعی برخوردار باشد. مؤلفه‌های شناسایی‌شده همراه با مستندات قرآنی و روایی مربوطه در قالب یک پرسش‌نامة ساختاریافته ارائه گردید و از خبرگان خواسته شد دو جنبة کلیدی را ارزیابی کنند: نخست، میزان ارتباط و مطابقت هر مؤلفه با مستندات اسلامی بر روی یک مقیاس لیکرت چهاردرجه‌ای (کاملاً مرتبط، مرتبط، نسبتاً مرتبط، نامرتبط)؛ و دوم، درجة ضرورت و اهمیت هر مؤلفه در مدل نهایی با انتخاب یکی از گزینه‌های «ضروری»، «غیرضروری اما مفید» و «غیرضروری». یافته‌های حاصل از این مرحله که روایی محتوایی مؤلفه‌های استخراج‌شده را مورد تأیید قرار داد، در جدول (2) آمده است. 

جدول 2: بررسی CVR و CVI مؤلفه‌ها توسط کارشناسان خبره

ردیف    کد هسته (4)    کدمحوری (14)    بخشی از کدهای باز (120)    نمرة CVR    نمرة CVI
1    آگاهی‌افزایی    ارزش ازدواج    عامل تولید نسل، آرامش، عشق و محبت، اکمال دین، هدفمندی زندگی، نهی از تجرد    1    1
        گسترش نسل توحیدی    تولد با فطرت اسلام، بشارت به فرزند، هدیه بودن فرزند، خلیفة خداوند روی زمین، سنگینی زمین به ذکر لا اله الا الله، میراث مؤمن    1    1
        مقام مادری    جهاد در راه خدا، پاداش غیر قابل تصور، ظل توجهات خاصة الهی، بخشش همة گناهان    1    1
        خدعة دشمنان    نابودی حرث و نسل، نفی سبیل    90/0    1
2    مانع‌زدایی    هراس از تنگدستی    زراقیت الهی، افزایش روزی با عیال و نساء، زرق و روزی به‌اندازة مئونه، سوء‌ظن به وعدة الهی    1    1
        سقط جنین    زنده به گور کردن فرزندان به جهت ترس از تنگدستی و یا حفظ آبرو و حیثیت اجتماعی، حرمت سقط در هر مرحلة شکل‌گیری نطفه    1    1
        فرزندسالاری    تلاش بیش از حد برای فرزندان، خداوند حافظ و یاری‌رسان دوستان خود    86/0    1
        روابط آزاد    حرمت زنا، لواط، دوستی با جنس مخالف    86/0    1
3    انگیزه‌بخشی    حب بقا    ماندگاری نام و یاد؛ بقای نسل، حفظ یاد خانوادگی، گریه‌کن بعد از مرگ     1    1
            استحکام خانواده؛ انس و الفت اعضای خانواده، کمک دوران سال‌خوردگی     86/0    1
            انسجام ملی؛ کثرت نفرات، امداد الهی    1    1
        حب کمال    تکامل و پختگی فردی؛ احساس ثمربخشی، عزت‌نفس، امیدواری، تملک، باقیات الصالحات پس از مرگ     86/0    93/0
            توسعه و تکامل خانوادگی؛ برکت الهی، رحمت الهی، نعمت الهی    72/0    93/0
            توسعه و پیشرفت ملی؛ نیروی انسانی عامل پیشرفت، پیشران اقتصادی، مایة استجابت دعا، شفيعى كه شفاعتش پذيرفته است    1    1
        حب لذت    نشاط و شادکامی فردی؛ روشنی چشم، گل خوشبوی بهشتی    1    1
            عشق و تعلق خانوادگی؛ هدیة الهی به والدین    1    1
            پویایی و نشاط اجتماعی؛ زینت زندگی، معنای زندگی    1    1
4    توانمندسازی    جسمی    جنسیت زن و مرد، زیبایی زنان، همسر ولود    1    1
        روانی    شهوت جنسی، آرامش روانی، غریزة مادری    86/0    1
        اجتماعی    تعاون و تکافل اجتماعی    1    1

طبق قانون محاسبة CVR و CVI درصورتی‌که تعداد ارزیابان 14 نفر باشند، حداقل مقدار CVR (سنجش میزان ضرورت) قابل ‌قبول، بایستی 51/0 به بالا باشد و درصورتی ‌که نمرات محاسبه‌شده برای آنها کمتر از میزان مورد نظر با توجه به تعداد متخصصین ارزیابی‌کنندة پرسش‌نامه باشد، بایستی از آزمون کنار گذاشته شوند و حداقل مقدار قابل ‌قبول برای شاخص CVI (سنجش میزان مطابقت) برابر با 79/0 است و اگر شاخص CVI کمتر از 79/0 باشد آن مؤلفه بایستی حذف شود (فتحی آشتیانی، 1395، ج2، ص30ـ27). بنابر پاسخ ارزیابی کارشناسان و مطابق قانون مذکور، تمامی مؤلفه‌‌ها و خرده‌مؤلفه‌‌ها مورد تأیید قرار گرفتند. 
نتیجة بررسی‌های پژوهش، طبقه‌بندی گزاره‌های دینی در چهار گروه است که هریک از چهار مفهوم متمایز حکایت می‌کنند و هریک از این مفاهیم، نشانگر معیارهای لازم برای مدل فرآیندی اقناعی ازدواج و فرزندآوری بر اساس منابع اسلامی می‌باشند. اولین مفهوم، آگاهی‌افزایی است که اولین گام برای اقناع در زمینة ازدواج و فرزندآوری به‌شمار می‌رود و شامل افزایش شناخت در زمینة هدف ازدواج و فرزندآوری و چهار عامل بی‌واسطه مؤثر بر آن، یعنی فرزندان، ازدواج، مادری و نیرنگ دشمنان می‌شود؛ دومین مفهوم، مانع‌زدایی است که عبارت است از برطرف کردن باورهای غلط ذهنی و خطاهای شناختی در زمینة ازدواج و فرزندآوری، از جمله هراس از تنگدستی، سقط جنین، فرزندسالاری و روابط آزاد که موانع جدی در ازدواج و فرزندآوری محسوب می‌شوند؛ سومین مفهوم، انگیزه‌بخشی است که مجموعه شرایطی را شامل می‌شود که به رفتار نیرو داده و به آن جهت می‌بخشد. این مفهوم خود دارای سه مؤلفة «انگیزة بقا»، «انگیزة کمال» و «انگیزة لذت» می‌باشد؛ چهارمین مفهوم، توانمندسازی است. توانایی یعنی آنچه مبدأ فعالیت است و فعالیت صرفاً به کارها و تلاش‌های جسمانی منحصر نمی‌شود، بلکه شامل توانایی‌های روانی، معنوی و اجتماعی نیز می‌گردد. 

شکل 1: مدل متقاعدسازی ازدواج و فرزندآوری بر اساس منابع اسلامی با تأکید بر اندیشة علامه مصباح یزدی 
نتیجه‌‌گیری
هدف غایی این پژوهش، طراحی مدلی مفهومی برای تبیین فرآیند متقاعدسازی ازدواج و فرزندآوری با استناد به منابع اسلامی و با تأکید بر هرم سه بعدی نفس علامه مصباح یزدی  بود. در راستای این هدف، دو پرسش اصلی مورد بررسی قرار گرفت: 
۱. مؤلفه‌های اقناع به ازدواج و فرزندآوری بر اساس منابع اسلامی کدام‌اند؟ 
۲. ساختار و روابط حاکم بر این مؤلفه‌ها با تأکید بر هرم سه‌بعدی نفس علامه مصباح یزدی  چگونه است؟ 
در پاسخ به پرسش اول، طی فرآیندی نظام‌مند از تحلیل محتوای کیفی متون دینی، چهار هستة کلیدی به‌عنوان ارکان اصلی مدل شناسایی شد: آگاهی‌بخشی، مانع‌زدایی، انگیزه‌بخشی و توانمندسازی. هریک از این هسته‌ها حاوی زیرمؤلفه‌های تفصیلی‌ای هستند که در ‌بخش یافته‌ها ارائه گردید و توضیح آن در ادامه می‌آید. 
هستة اول، «آگاهی افزایی» است. گام نخست فرآیند متقاعدسازی، افزایش شناخت نسبت به هدف فرزندآوری، مطلوبیت ازدواج و مادری است.
گسترش نسل توحیدی: «غرض اصلي آفرینش انسان، تحقق خلافت الهی روی زمین بوده است، اما ازآنجاکه خلفای خداوند، غیر حضرت آدم؟ع؟، از نسل ایشان بودند، می‌بایست قانون توالد و تناسل بر بشر حاکم می‌شد و افراد بسیاری به وجود می‌آمدند تا صالحان از میان آنان به مقام خلافت برسند. تا پایان خلقت انسان، خلیفة خدا بر زمین وجود خواهد داشت؛ زیرا غرض اصلی همین است و اگر توالد و تناسل تحقق نیابد، غرض الهی خلقت، نقض خواهد شد» (مصباح یزدی، 1399، ص86). در بحث‌های فقهی ناظر به جمعیت‌شناسی، در اسلام اصل تکثیر نسل مطلوب و اولین اصلی است که بر آن تأکید شده است (مصباح یزدی، 1404، ص17). 
مطلوبیت ازدواج: اگر کسى بیاندیشد که حکمت الهى اقتضا کرده تا نوع انسان به‌وسیلة ازدواج در روى زمین ادامه یابد و همین اندیشه، انگیزة او براى ازدواج و اختیار همسر شود، مسلماً ازدواج او داراى ارزش مثبت خواهد بود؛ زیرا ارادة خودش را تابع ارادة خدا کرده و ازآنجاکه خدا خواسته، او هم اقدام به این کار نموده است (مصباح یزدی، 1391، ص215). اسلام با رویکردی مثبت به ازدواج نگریسته و خواستار تحقق این رویداد مهم در آغازین سال‌های بلوغ است. از منظر قرآن، ازدواج مایة آرامش روان آدمی و یکی از نشانه‌های رحمت و بزرگی خداوند است (روم: 21). 
جایگاه مادری: «مخالفت با فرزندآورى درحقيقت مخالفت با مقتضای فطرت انسان است. امروزه در برخى جوامع غربی به سبب عوامل مختلف، محبت فطری زن‌ها به فرزند کم شده است، البته این رویكرد به برخى جوامع ديگر نيز سرايت كرده است. آنها دلشان نمی‌خواهد زحمت بچه‌داری را تحمل کنند، می‌خواهند آزاد باشند و در سی یا چهل ‌سالگی یک فرزند بیاورند، غافل از اینکه بالاترین شیرینی زندگی در سایة داشتن فرزند اتفاق می‌افتد و بالاترین ثواب‌ها در تربیت فرزند تحقق می‌یابد» (مصباح یزدی، 1404، ص47). پیامبر اکرم؟ص؟ فرمودند: 
هرگاه زن، باردار شود همانند روزه‌دار و نمازگزار و مجاهدی است که با جان و مالش در راه خدا می‌جنگد و هرگاه زایمان کند، بزرگی پاداش وی را هیچ‌کس نمی‌داند و هرگاه شیر می‌دهد، هر مرتبه مکیدن کودک برابر است با آزاد ساختن برده‌ای از فرزندان اسماعیل و هرگاه از شیردهی فارغ می‌شود فرشتة بزرگواری به پهلویش می‌زند و می‌گوید: خدا تو را آمرزیده است، کارت را از نو آغاز کن (حر عاملی، 1409ق، ج21، ص451). 
بیماری فرزند نیز کفارة گناه و تحمل آزارهای کودکان موجب استغفار برای مادر است (مصباح یزدی، 1404، ص211). 
خدعة دشمنان اسلام: «امروز همة ما می‌دانیم که ابرقدرت امریکا تحت سیطرة صهیونیست‌هاست. با اینکه یک عدة کمی هستند، شاید یک‌صدم جمعيت امريكا را تشكيل نمى‌دهند، ولی از لحاظ ثروت، از لحاظ قدرت علمى، از لحاظ قدرت تبليغاتی، ٧٥ درصد رسانه‌های امریکا در اختیار اینهاست. مهم‌ترین دستگاه‌های فیلم‌سازی عالم از جمله هالیوود در اختیار دارند. جالب است که يکی از سياست‌هايشان توسعة و تکثیر نسل است، و ازآنجاکه خوی نژادپرستی دارند ديگران را به كمى جمعيت تشويق می‌كنند. صهیونیست‌ها تبلیغات مربوط به کاهش جمعیت را داهیانه و با ابزارهای مخصوص شروع کردند و در كشورهاى مختلف تبليغ كردند كه كثرت جمعيت شما باعث فقر و فلاکتتان می‌شود، پس کمتر باشید تا بهتر زندگی کنید. متأسفانه در کشور ما هم این تبلیغات بی‌تأثیر نبوده و حتی برخی علما و مسئولان جمهوری اسلامی نیز به‌طور غیرمستقیم تحت تأثیر قرار گرفته‌اند و همان‌طور که می‌دانید سیاست دولت اسلامی در دورانی نیز برنامة تنظیم خانواده بوده ‌است. در دنیا کاملاً روشن است که بحث کاهش جمعیت و مجموع این امور، از نیرنگ‌های صهیونیست‌هاست» (مصباح یزدی، 1404، ص34). 
هستة دوم، «مانع زدایی» است. گام دوم در فرآیند متقاعدسازی ازدواج و فرزندآوری، برطرف کردن موانع ذهنی و باورهای غلطی است که مانع جدی ازدواج و فرزندآوری شده‌اند. 
هراس از تنگدستی: «انسان‌ها در این دنیا آفریده نشده‌اند که به‌طور نامحدودی از نعمت‌های مادی استفاده کنند. انسان آفریده شده تا به‌قدر لازم از نعمت‌های این عالم استفاده کند و به کمال معنوی برسد. اینجا تنها معبر است و دار ابدی نیست. ما آمده‌ایم تا توشه‌ای برای آخرت برگیریم، برای تکامل معنوی به‌اندازه‌ای که می‌بایست از اين نعمت‌های مادی استفاده کنیم. ما برای زندگی دائم در اینجا خلق نشده‌ایم. هدف ما بهره‌مندی نامحدود از منابع مادی نيست و نباید به بهانۀ کمبود منابع، کنترل جمعیت را بهانۀ جلوگیری از پیشرفت دیگران قرار دهیم. بینش اسلامی صرف کم شدن رفاه را، مجوز جلوگیری از رشد جمعیت نمی‌داند. با توجه به مجموعۀ آیات و روایات، مشکلات افزایش جمعیت نباید مانع از توالد، تناسل و تکثیر نسل شود. خداوند متعال رزق تمام جنبندگان را تعيين کرده ‌است و کمبودها به برنامه‌ریزی غلط دولتمردان برمی‌گردد» (مصباح یزدی، 1404، ص43). 
سقط جنین: «مسئلة سقط جنین شرعاً مذموم و حرام است» (مصباح یزدی، 1404، ص24) «امروزه انسان‌شناسى منحرف در جوامع پیدا شده است، لذا مى‌بینیم مى‌خواهند سقط جنین و خودکشى براى انسان‌هاى مریض را از تصویب پارلمان‌ها بگذرانند؛ در‌حالى‌که اینها راه غیرخداست و انسان را از ارزش‌ها جدا مى‌کند. ما مى‌توانیم چنین تعریف کنیم: انسان مهم‌تر است یا اشیا؟ روح مهم‌تر است یا ماده؟ اخلاق مهم‌تر است یا تکنولوژى؟ (مصباح یزدی، 1391، ص142) در حال حاضر آمار سقط جنین در ایران را از 250 هزار تا 350 هزار نفر در سال می‌‌دانند (چراغی کوتیانی، 1397، ص316). 
فرزندسالاری: در عصر حاضر که توجه از کمیت به کیفیت فرزندان افزایش یافته را مهیا می‌سازد. نگرانی والدین نسبت به فرزندان امری طبیعی است، اما گاهی اوقات نگرانی والدین حالت افراطی و کمال‌گرایانه پیدا می‌کند و زمینة آزار و اذیت خود و فرزندان را فراهم می‌کند. بنابراین یکی از مسائل بینشی که بر ازدواج و فرزندآوری تأثیر بسزایی دارد، توجه بیش از حد افراد به خانواده و فرزندان است. «قرآن كريم در بسياري از آيات، به انسان هشدار مي‌دهد كه علاقه به فرزند نبايد براي او هدف بشود و او را از دستيابي به اهداف اصيل زندگي باز دارد» (مصباح یزدی، 1391، ص275). «اى كسانى كه ايمان آورديد اموال و اولادتان شما را از ياد خدا به خود مشغول نسازد و هركس چنين كند زيان‌كار است؛ چون زيان‌كاران افرادى اين‌چنين‌‌اند» (منافقون: 9). امیرالمؤمنین؟ع؟ در زمینة اعتدال در توجه به فرزندان و خانواده می‌‌فرمایند: 
بيشترين دل‌مشغولى خود را به خانواده و فرزندان [و تأمين زندگى آنها] اختصاص مده؛ زيرا اگر آنها از دوستان خدا باشند، خدا دوستان خود را تنها نمى‌گذارد، و اگر از دشمنان خدا هستند، چرا همّ خود را صرف دشمنان خدا مى‌كنى؟! (شريف الرضي، 1414ق، حکمت 352، ص536).
روابط آزاد: یکی دیگر از مسائل بینشی مؤثر بر ازدواج و فرزندآوری، باور به روابط آزاد است که باعث کاهش انگیزة برخی جوانان برای ازدواج و قبول مسئولیت خانواده می‌شود. رواج این‌گونه رفتارها در کنار کارکرد منفی بسیاری که دارد، عاملی مهم در کاهش فرزندآوری است. «در واقع، برخى از حکومت‌ها و نظام‌هاى سیاسى غربى هستند که با اعلام مفعول قرار گرفتن مردان‌شان مى‌خواهند پُز آزادى بدهند و به‌اصطلاح، آزادى‌منشى و آزادى‌گرایى خود را به دنیا اعلام کنند. درصورتى‌که این آزادى یک آزادى افتخارآمیز نیست که بتوان به آن بالید، بلکه یک آزادى حیوانى شرم‌آور است که مردان و زنان سلیم‌الفطره حتى از شنیدن آن شرمگین مى‌شوند. بنابراین اولین چیزى که در مقام ارضاى این غریزة جنسی باید مراعات شود، همان توجه به مقتضاى فطرت و خلقت الهى و عمل بر وفق آن خواهد بود» (مصباح یزدی، 1391، ص209). 
هستة سوم، «انگیزه‌بخشی» است. گام سوم جهت‌دهی و نیروبخشی به سمت عمل ازدواج و فرزندآوری است که شامل سه مؤلفة «انگیزة بقا»، «انگیزة کمال» و «انگیزة لذت» می‌باشد. 
بر اساس فلسفة اسلامی، تمامی تمایلات درونی انسان ریشه در «حب ذات» یا خوددوستی فطری دارد که سرچشمة سایر امیال است و در قالب مجاری گوناگون تجلی می‌یابد (مصباح یزدی، ۱۳۹1، ص38؛ 1398، ص182). از میان این مجاری، سه کانال غریزی اصلی قابل شناسایی است که محرک تلاش‌های انسانی محسوب می‌شوند: گرایش به بقا، گرایش به کمال و گرایش به لذت که همگی جلوه‌های متکثر حب نفس هستند (مصباح یزدی، 1391، ص42؛ 1398، ص184). مدل پیشنهادی این پژوهش، مؤلفه‌های اقناع‌کنندة ازدواج و فرزندآوری را ذیل این سه غریزه تفسیر می‌کند. انگیزة بقا و جاودانگی؛ بدین معنا که انسان والاترین آرزوی خود را ماندگاری می‌یابد و ازآنجاکه بقای فیزیکی نامحدود ممکن نیست، به بقای معنوی و اجتماعی روی می‌آورد. تولید نسل و باقی گذاشتن یاد و نام نیک از طریق فرزند، یکی از قدرتمندترین مکانیسم‌های تحقق این میل است. انگیزة کمال و تعالی که در طول انگیزة بقا قرار دارد (زیرا شرط هر تکاملی بقاست) و عبارت است از خواست افزایش بهرة وجودی و شکوفایی قابلیت‌های مادی و معنوی (مصباح یزدی، ۱۳۹1، ص77). فرزندآوری در ابعاد کمال فردی والدین (مانند افزایش صبر و مسئولیت‌پذیری)، توسعة اقتصادی خانواده و تعالی اجتماعی، عاملیت رشد‌بخش دارد و ظرفیت‌های نهفته را به فعلیت می‌رساند. انگیزة لذت که انسان فطرتاً جویای لذت و گریزان از الم است (مصباح یزدی، ۱۳98، ص249)، اما در منظومة اسلامی، لذت مطلوب، لذتی پایدار و برتر در مفهوم «سعادت» است که در آن کیفیت و دوام لذت‌ها بر درد و رنج‌ها غلبه دارد (مصباح یزدی، ۱۳۹1، ص159). بنابراین انگیزة لذت در ازدواج و فرزندآوری معطوف به لذت سعادتمندانه‌ای است که دو ویژگی برتری کیفی (عمق عاطفی و معنوی) و دوام نسبی (همراهی در طول عمر و یادگاری پس از آن) را دارا می‌باشد. 
هستة چهارم، «توانمندسازی» است. گام چهارم توانمندی‌هایی که مبدأ فعالیت است و فعالیت صرفاً به کارها و تلاش‌های جسمانی منحصر نمی‌شود، بلکه شامل توانایی‌های روانی، معنوی و اجتماعی نیز مربوط می‌شود. 
توانمندی جسمی: بر اساس منابع اسلامی، ازدواج و فرزندآوری ریشه در حکمت آفرینش جنسیت زن و مرد دارد. امام صادق؟ع؟ می‌فرمایند: «چه کسی آدمی را نر و ماده گردانیده است، مگر کسی که او را برای تناسل آفریده؟» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۵۸، ص۳۲۰). همچنین ایشان در تبیین حکمت غریزة جنسی، شهوت را محرکی برای جماع می‌دانند که دوام نسل و بقای نوع انسان به آن است و اگر حرکت جماع صرفاً برای فرزندآوری بود، برخی به سبب بی‌رغبتی به فرزند، سستی ورزیده و نسل کم یا منقطع می‌گردید (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۵۸، ص۲۵۵). در همین راستا، هدف از خلقت زیبایی و شادابی زنان، جذب جنس مخالف و در نهایت بقای نسل بشر معرفی شده است؛ چنان‌که امام صادق؟ع؟ علت بی‌مو آفریده شدن صورت دختران را ماندگاری زیبایی و شادابی برای تمایل مرد و ابقای نسل می‌شمارند (مفضل، ۱۳۴۲ق، ص۹۰). از این منظر، اختلاف طبیعی زن و مرد سرچشمة توالد و تناسل و قوام جامعه است. اگر چنین اختلافی در میان انسان‌ها نبود، اصلاً انسانی باقی نمی‌ماند؛ چنان‌که اگر از روز اول نیز چنین اختلافی وجود نداشت، نسل انسان به وجود نمی‌آمد (مصباح یزدی، 1404، ص59). 
توانمندسازی روانی: خداوند متعال برای تداوم و تربیت نسل توحیدی، انسان را در دو جنس زن و مرد با ویژگی‌های فیزیکی و روانی متفاوت آفرید و میان آنان جاذبه‌ای شدید جنسی و عاطفی قرار داد. ارضای این نیاز جنسی و عاطفی به آرامش می‌انجامد و عدم آن موجب اضطراب می‌گردد؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: «و از نشانه‌های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا به ایشان آرام گیرید و میان شما دوستی و رحمت نهاد» (روم: ۲۱). از آیات شریفة قرآن استفاده مى‌شود که این دو جنس مخالف براى همدیگر و مکمل همدیگر آفریده شده‌اند و مقتضاى فطرت انسان این است که هریک از این دو، یعنى زن و مرد نسبت به جنس مخالف خود گرایش داشته و او را منشأ آرامش و آسایش خویش قرار دهد و به‌گونه‌اى کامجویى کند که هم سلب تولید نسل و بقاى نوع انسان مى‌شود و هم مفسده‌اى بر آن بار نخواهد شد (مصباح یزدی، 1391، ص210). 
توانمندی اجتماعی: یکى از نکته‌هاى بسیار مهمى که از این آیة شریفة «وَأَنْكِحُوا الأَیامى مِنْكُمْ وَالصّالِحِینَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ...» به‌دست مى‌آید، این است که خداوند بزرگ با آوردن کلمة «أَنكِحُوا» به‌جاى «إِنكِحُوا» دستور مى‌فرماید: گذشته از ازدواج کردن که مطلوب و مستحب است، دختران و زنان بى‌شوهر را شوهر، و پسران و مردان بى‌زن را زن دهند. تعبیر «أَنكِحُوا» نظیر تعبیر «أَقِیمُوا» و «ولا تَحاضُّونَ» و «تَواصَوا بِالحَقِّ وتَوَاصَوا بِالصَّبْرِ» و مانند اینهاست. در همة این موارد، قرآن نمى‌گوید ازدواج کنید، نماز بخوانید، به نیازمندان کمک کنید یا حق بگویید و صبر کنید، بلکه سفارش مى‌کند که ازدواج، نماز، دستگیرى از مستمندان و عمل به حق و صبر را احیا کرده و رواج دهید و همدیگر را به این امور توصیه و تشویق کنید. به‌عبارت‌دیگر، هر فردى دو تکلیف دارد: یکى مسئولیت عمل کردن به وظیفه؛ و دیگرى مسئولیت به عمل واداشتن دیگران. افزون بر اینکه هر مردى یا زنى باید ازدواج کند، لازم است در اندیشة مردان و زنان ازدواج نکرده هم باشد؛ یعنى بکوشد تا موانع ازدواج را از پیش پاى آنان بردارد و زمینة ازدواج و فرزندآوری را تسهیل نمایند. 
تبیین مدل نهایی: تلفیق یافته‌ها با چارچوب نظری
پاسخ به پرسش دوم، با بهره‌گیری از الگوی هرمی سه‌بعدی نفس ارائه‌شده توسط علامه مصباح یزدی  شکل گرفت. بر این اساس، رابطة هسته‌های شناسایی‌شده با ابعاد وجودی انسان به شرح ذیل تبیین می‌شود: 
مدل متقاعدسازی ازدواج و فرزندآوری بر اساس منابع اسلامی به‌صورت یک سیستم یکپارچه و پویا عمل می‌کند که در آن سه بُعد نفس و هسته‌های مرتبط با آن، در تعامل با یکدیگر به اقناع نهایی منجر می‌شوند. مسیر منطقی اثرگذاری به این شرح است: 
سطح پایه (شناخت‌سازی و بازدارنده‌زدایی): فرآیند با فعال‌سازی بُعد شناختی آغاز می‌شود. هستة «آگاهی‌بخشی» با ارائة بینش‌های مثبت و ضروری (مانند ارزش ازدواج، گسترش نسل توحیدی، جایگاه مادری و خدعة دشمنان)، زمینة فکری اولیه را فراهم می‌کند. هم‌زمان، هستة «مانع‌زدایی» به اصلاح یا تضعیف باورها و ترس‌های بازدارنده (مانند هراس از فقر یا اشتباهات تربیتی فرزندسالاری، سقط جنین، روابط آزاد) می‌پردازد. این مرحله، پایة منطقی و فکری برای پذیرش ازدواج و فرزندآوری را ایجاد می‌کند. 
سطح میانی (تحریک محرک‌های درونی): خروجی سطح پایه (شناخت اصلاح‌شده) وارد بُعد گرایشی می‌شود. هستة «انگیزه‌بخشی» با تبیین دستاوردهای ازدواج و فرزندآوری، به‌طور مستقیم سه غریزة اصیل ریشه‌دار در «حب نفس» را هدف می‌گیرد: 1. حب بقا: از طریق وعدة بقای نام و تداوم نسل؛ 2. حب کمال: از طریق ترسیم نقش ازدواج و فرزند در تکامل فردی، خانوادگی و اجتماعی انسان؛ 3. حب لذت و سعادت: از طریق ارائة تصویری از نشاط، انس و آرامش ناشی از ازدواج و فرزندآوری. این مرحله، کشش عاطفی و میلی لازم را ایجاد می‌کند. 
سطح عملیاتی (تأمین امکان تحقق): برای تبدیل «شناخت» و «میل» به «اقدام»، بُعد قوایی نفس باید فعال شود. هستة «توانمندسازی» با تمرکز بر ارتقای قابلیت‌های جسمانی، روانی و اجتماعی افراد و خانواده‌ها، موانع عملی پیش ‌رو را کاهش می‌دهد و احساس کارآمدی و آمادگی برای پذیرش مسئولیت ازدواج و فرزندآوری را تقویت می‌کند. 
نتیجه: تنها در صورت هم‌نوایی و تعامل زنجیره‌واری این سه سطح است که اقناع پایدار و جامع شکل می‌گیرد. فقدان یا ضعف در هریک از این اضلاع (مثلاً وجود انگیزة قوی، اما عدم توانمندی جسمی یا روانی، یا وجود توانمندی، اما فقدان بینش یا انگیزة کافی)، فرآیند اقناع را ناکام یا شکننده خواهد کرد. این مدل چارچوبی برای طراحی پیام‌ها و برنامه‌های جامع جمعیتی و خانوادگی ارائه می‌دهد. 
محدودیت‌ها و پیشنهادها
این پژوهش با تمرکز بر متون اسلامی و دیدگاه‌های روان‌شناختی ـ اسلامی انجام شده است. آزمون تجربی این مدل در جامعة هدف و همچنین مقایسة تطبیقی آن با نظریه‌های روان‌شناسی غربی دربارة متقاعدسازی و ترغیب، می‌تواند زمینة مطالعات آینده باشد. همچنین طراحی ابزارهای سنجش و برنامه‌های مداخله‌ای مبتنی‌بر این مدل، و یا بستة جامع آموزشی مبتنی‌بر این مدل، گام عملی بعدی در مسیر تبدیل این چارچوب نظری به راهکارهای کاربردی در سیاست‌گذاری فرهنگی و جمعیتی است. 

منابع