کارآمدی آموزش گروهی تابآوری با محوریت صبر مبتنیبر هستیشناسی اسلامی بر تحمل پریشانی و تجارب معنوی زنان جوان (مورد مطالعه: پایگاههای بسیج منطقۀ 13 تهران)
/ دانشیار گروه روانشناسی و علوم تربیتی، دانشکدةعلوم انسانی، دانشگاه خاتم، تهران، ایران / a.khodabakhshid@gmail.comArticle data in English (انگلیسی)
- Afek, A., Ben-Avraham, R., Davidov, A., Berezin Cohen, N., Ben Yehuda, A., Gilboa, Y. & Nahum, M. (2021). Psychological resilience, mental health, and inhibitory control among youth and young adults under stress. Frontiers in Psychiatry, 11, 588-608.
- Ahmadi, K. (2020). Is the patience the resilience? Applied conceptualization of patience for critical situations. Studies in Islam and Psychology, 14(27), 163-187.
- Ahmadi, K. & Darabi, A. (2017). The effectiveness of patience training on reducing grief and facilitating posttraumatic growth. Cultural Psychology, 1(1), 114-131.
- Achour, M., Bensaid, B. & Nor, M. R. B. M. (2016). An Islamic perspective on coping with life stressors. Applied Research in Quality of Life, 11, 663-685.
- Demir, E. (2019). The evolution of spirituality, religion and health publications: yesterday, today and tomorrow. Journal of religion and health, 58(1), 1-13.
- Griffiths, R. R., Johnson, M. W., Richards, W. A., Richards, B. D., Jesse, R., MacLean, K. A. & Klinedinst, M. A. (2018). Psilocybin-occasioned mystical-type experience in combination with meditation and other spiritual practices produces enduring positive changes in psychological functioning and in trait measures of prosocial attitudes and behaviors. Journal of psychopharmacology, 32(1), 49-69.
- Holingue, C., Kalb, L. G., Riehm, K. E., Bennett, D., Kapteyn, A., Veldhuis, C. B. & Thrul, J. (2020). Mental distress in the United States at the beginning of the COVID-19 pandemic. American journal of public health, 110(11), 1628-1634.
- Kent, B. V., Henderson, W. M., Bradshaw, M., Ellison, C. G. & Wright, B. R. (2021). Do daily spiritual experiences moderate the effect of stressors on psychological well-being? A smartphone-based experience sampling study of depressive symptoms and flourishing. The International Journal for the Psychology of Religion, 31(2), 57-78.
- Khodabakhshi Koolaee, A., Falsafinejad, M. & Navidian, A. (2016). Evaluation of effectiveness of resilience training on psychological well-being of patients with type II diabetes. Journal of diabetes nursing, 4(3), 30-40.
- Khodabakhshi Koolaee, A., Chaeichi Tehrani, N. & Sanagoo, A. (2019). The relationship between spiritual intelligence and emotional intelligence with self-compassion of nursing students. Iranian Journal of Medical Education, 19, 44-53.
- Kim Quy, H. T., Tran, M. D. & Dinh, T. M. (2023). How transformational leadership, workplace spirituality and resilience enhance the service recovery performance of FLEs: a theoretical integration of COR theory and SDT. Journal of Organizational Effectiveness: People and Performance, 10(4), 644-662.
- Kirkpatrick, L. A. (2005). Attachment, Evolution, and the Psychology of Religion. Guilford Press.
- Litalien, M., Atari, D. O. & Obasi, I. (2023). The influence of religiosity and spirituality on health in Canada: A systematic literature review. Journal of Religion and Health, 61(1), 373-414.
- Malekiha, M., Olyanasab, S. Z. (2021). The Effect of Teaching Patience Based on the Quran on Resiliency and Self-compassion in Spouses of the Disabled with Spinal Cord Injury in Isfahan. Journal of Pizhūhish dar dīn va salāmat, 7(2),125-137.
- McIntyre, A. W. (2013). The role of distress tolerance in aggressive behavior. University of Southern Mississippi
- Morrison, G. Z. (2023). Sustaining culture in modern times: spiritual beliefs and practices among working women of Malaysia. Gender, Technology and Development, 27(1), 60-87.
- Osofsky, J. D. & Osofsky, H. J. (2018). Challenges in building child and family resilience after disasters. Journal of Family Social Work, 21(2), 115-128.
- Öztürk, F. Ö., Bayraktar, E. P. & Tezel, A. (2023). The effect of laughter yoga on loneliness, psychological resilience, and quality of life in older adults: a pilot randomized controlled trial. Geriatric Nursing, 50, 208-214.
- Park, J. & Roh, S. (2013). Daily spiritual experiences, social support, and depression among elderly Korean immigrants. Aging & mental health, 17(1), 102-108.
- Riehm, K. E., Brenneke, S. G., Adams, L. B., Gilan, D., Lieb, K., Kunzler, A. M. & Thrul, J. (2020). Association between psychological resilience and changes in mental distress during the COVID-19 pandemic. Journal of affective disorders, 282, 381.
- Sandanger, I., Nygård, J. F., Sørensen, T. & Moum, T. (2004). Is women’s mental health more susceptible than men’s to the influence of surrounding stress? Social psychiatry and psychiatric epidemiology, 39, 177-184.
- Schieman, S., Bierman, A. & Ellison, C. G. (2012). Religion and mental health. In Handbook of the sociology of mental health (p. 457-478). Dordrecht: Springer Netherlands.
- Sheldrake, P. (2012). Spirituality: A very short introduction. OUP Oxford.
- Shirzadi, Z., Khodabakhshi-Koolaee, A. & Falsafinejad, M. R. (2019). A study of the relationship of outlook and practical pledge to prayers and spiritual experiences with mental health of girl students of University of Tehran. J Pizhūhish dīn va Salāmat, 5(4), 99-113.
- Simons, J. S. & Gaher, R. M. (2005). The Distress Tolerance Scale: Development and validation of a self-report measure. Motivation and emotion, 29(2), 83-102.
- Singh, R., Sihag, P. & Dhoopar, A. (2022). Role of resilient leadership and psychological capital in employee engagement with special reference to COVID-19. International Journal of Organizational Analysis, 31(1), 232-252.
- Taghavi, S. H. R. & Amiri, H. (2010). Psychoanalysis characteristic investigation daily spiritual experience scale (DSES). Journal of Islamic Education, 5(10), 149-165.
- Turnbow, R. C. (2008). Spiritual and Religious intervention: Psychotherapist and client perspective. Capella University.
- Twenge, J. M. & Joiner, T. E. (2020). Mental distress among US adults during the COVID‐19 pandemic. Journal of clinical psychology, 76(12), 2170-2182.
- Underwood, L. G. & Teresi, J. A. (2002). The daily spiritual experience scale: Development, theoretical description, reliability, exploratory factor analysis, and preliminary construct validity using health-related data. Annals of behavioral medicine, 24(1), 22-33.
- Vella, S. L. C. & Pai, N. B. (2019). A theoretical review of psychological resilience: Defining resilience and resilience research over the decades. Archives of Medicine and Health Sciences, 7(2), 233-239.
مقدمه
اکثر مطالعات شیوعشناسی جمعیت نشان دادهاند که زنان بیشتر از مردان از اضطراب و افسردگی رنج میبرند (Sandanger et al, 2004). عدم تحمل پریشانی میتواند باعث کاهش توانایی فرد در برقراری و حفظ روابط اجتماعی شود. فرد ممکن است از برقراری ارتباط با دیگران دست بکشد و احساس انزوا و انزجار کند (Twenge and Joiner, 2020). تحمل پریشانی به معنای قدرت و توانایی فرد برای مقابله با استرسها، نگرانیها و مشکلات زندگی است. این مفهوم به میزانی اشاره دارد که یک فرد در مواجهه با موقعیتهای دشوار و ناراحتکننده، آرامش خود را حفظ کند و بهطور سالم و مؤثر با آنها برخورد کند (Öztürk et al, 2023). پریشانی پدیدۀ پیچیدهای از انگیزش است، تا کسی برانگیخته نباشد ناکام نمیشود. پریشانی عموماً اینگونه درک میشود: «حالت منع در ارضای انگیزه» یا «تداخلی در پاسخ هدف یا در عمل واسطهای که منتهی به آن هدف میشود» (Holingue, 2020). رويكرد تابآوري چارچوب عملي و مثبتي فراهم میكند كه به هدايت اقدامات براي تقويت خانواده جهت حل مشكلات موجود میپردازد. اين رويكرد پا را فراتر از حل مشكلات گذاشته و به پيشگيري از آن ميپردازد؛ نهتنها خانواده را اصلاح ميكند، بلكه آنها را آماده میسازد تا با چالشهاي آينده نيز روبهرو شوند (Osofsky and Osofsky, 2018). کیم و ديگران نیز در پژوهش خود از تابآوری بهعنوان یکی از پیشبینیکنندههای مهم تجارب معنوی نام بردهاند (Kim et al, 2023). در سالهاي اخير حوزة روانشناسي شاهد ظهور رويكرد جديدي به نام روانشناسي مثبتگرا بوده است كه تأکید بر نقاط قوت فرد داشته و درصدد آن است که از نقاط قوت انسانها بر ضد بیماریهای روانی بهره گیرد (Singh et al, 2022). يكي از متغيرهاي روانشناسي مثبتگرا، معنويت میباشد. معنویت عبارت است از: «شیوههای زندگی و اعمالی که تجسم چشماندازی از وجود انسان و چگونگی دستیابی روح انسان به پتانسیل کامل خود است. به این معنا، معنویت یک رویکرد آرمانی، چه مذهبی و چه سکولار، معنا و رفتار زندگی انسانی را دربر میگیرد» (Sheldrake, 2021). در هر حال، اعتقاد به عالم معنوی، پذیرش وجود واقعیتی غیرمادی است که برای حواس غیر قابل شناخت است (Morrison, 2023). تجربیات معنوی روزانه نیز ممکن است مکانیسم محافظتکننده داشته باشد (Park and Roh, 2013). احساس حضور خدا، احساس محبت خداوند، یافتن قدرت در دین یا معنویت، و احساس آرامش و هماهنگی درونی ممکن است تا حدی عوامل استرسزا را جبران کند و اثرات منفی آنها را بر سلامت روان و کاهش و باعث شکوفایی شود (Schieman et al, 2013). درواقع، برخی از محققان خدای دوستداشتنی را بهعنوان «شخصیت دلبستگی نهایی» توصیف کردهاند که ممکن است بهعنوان «پناهگاه ایمنی» در دنیای پراسترس عمل کند (Kirkpatrick, 2005). ارتباط با خدا با این دیدگاه ممکن است به افراد کمک کند تا با دور کردن توجه از کشمکشهای شخصی و به سمت احساس امنیت معنوی، عوامل استرسزا را مدیریت کنند (Kent et al, 2021). یک مطالعۀ مروری نشان داد که دین یا معنویت را میتوان با این عناوین مفهومسازی کرد: سبک مقابله، منبع حمایت اجتماعی و ابزاری برای تصمیمگیری افراد (Litalien et al, 2023). فروم با توجه به اهمیت دین، نیاز دینی را یک نیاز ریشهدار میداند که درواقع جز ذات هستی انسان است. در سالهای اخیر علاقه به پرداختن به مسائل معنوی و مذهبی بهخصوص در زمینۀ رواندرمانی افزایش یافته است. سرمایۀ دینی و معنوی مسلمانان در مواقع سختی به آنها کمک میکند و بهعنوان یک پایۀ محکم برای مقابله با مشکلات زندگی عمل میکند (Achour, 2016). متأسفانه رویدادهای جهانی همیشه تصویر مثبتی از دین بر جای نگذاشتهاند؛ حملات تروریستی با انگیزۀ مذهبی، خشونت و جنگ بین ایمان گروهها، جنگ در عراق، همگی یادآور قسمت تاریک دین هستند. بااینحال، دین و معنویت برای اکثریت مردم ایالات متحده مهم است. پی. اس. ریچاردز و برگین گزارش دادند که نظرسنجیهای اخیر نشان داده است که بیش از 95 درصد از امریکاییها ادعا میکنند متعقد به خداوند هستند، ٪65 اعضای یک کلیسا هستند، ٪60 میگویند که دین بسیار در زندگی آنها مهم است و ٪62 درصد معتقدند که دین میتواند به همه یا بیشتر موارد امروزی پاسخ دهد (Turnbow, 2008). در طول دهۀ گذشته، انفجاری در ادبیات رواندرمانی محور ادغام دین و معنویت در درمان رخ داده است. اهميت اين پژوهش از جهتهاي مختلف قابل بررسي میباشد. يكي از ابعاد تأثيرگذار بر سلامت رواني جوانان تابآوري آنهاست؛ زيرا تابآوري سبب میشود افراد با ناملايمات و سختيهاي روزگار روبهرو شوند بدون اينكه آسيبي به آنها برسد و همانند عوامل حفاظتي میباشند كه فرد را در مواجهه با خطرات، استرسها و موقعيتهاي آسيبزا محافظت میكند؛ همچنين جوانها میتوانند از اين موقعيتها بهعنوان فرصتي براي رشد و ترقي شخصيت خود استفاده نمايند. آموزش تابآوري باعث افزايش راهبردهاي مقابلهاي مؤثرتر، افزايش عوامل حفاظتي مانند عواطف مثبت و اعتمادبهنفس و خودرهبري، كاهش عواطف منفي، استرس و افسردگي ميشود. اگرچه تابآوري تا حدي تابع ويژگيهاي شخصي است، اما تابع تجربههاي محيطي افراد نيز میباشد؛ لذا انسانها قرباني مطلق محيط و وراثت نيستند و میتوان واكنش افراد در مقابل استرس و رويدادهاي ناخوشايند را تغيير داد؛ بهطوريكه بتوانند بر مشكلات و تأثير منفي محيطي غلبه كنند (Vella et al, 2019)؛ ازاينرو میتوان از طريق آموزش آن را ارتقا داد و به افراد كمك كرد تا با رويدادها و واقعيتهاي ناخوشايند زندگي بهگونهاي مثبت و كارآمد مواجه شوند.
تابآوری بهمثابة یک سازة روانشناختی اشاره به توان روانی فرد برای مواجهه با مشکلات و مصائب زندگی دارد. پژوهشهای اخیر بر اهمیت نقش تعالیم قرآنی بر تابآوری روانشناختی پرداختهاند. صبر، توکل و امیدواری سه عنصر اصلی تابآوری روانی هستند که فرد دیندار با توجه به آموزههای قرآن میکوشد آنها را در امور جاری زندگی خود بهکار گیرد و به این ترتیب در مواجهه با ناملایمات نه ناامید میشود و نه بیتابی میکند (قادری و همکاران، 1401). همچنین قرآن کریم و احادیث اسلامی مباحث بیشماری را مرتبط با حوزۀ معنایی تابآوری روانشناختی برشمردهاند. در پژوهش داداشی و ديگران (1403) پس از بررسی قرآن کریم و متون اسلامی نشان دادند که الگوی تابآوری، الگویی فرایندی است که بر پنج بُعد موقعیتهای تابآوری، عوامل زمینهساز تابآوری، مؤلفههای تابآوری، راهکارهای تابآوری و پیامدهای تابآوری استوار است و از الگوی مستخرجشده میتوان برای تدوین پرسشنامه و طراحی مداخلۀ درمانی روانشناختی مرتبط با تابآوری بر اساس آموزههای اسلام استفاده کرد (داداشی و ديگران، 1403). همچنین آموزش صبر مبتنیبر آموزههای دینی میتواند بر افزایش میزان تابآوری دانشآموزان تأثیر مثبتی داشته است (قدمپور و همکاران، 1397).
برنامۀ آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر در 8 جلسة 90 دقيقهاي ارائه شد. دليل انتخاب موضوع آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر بر تحمل پريشاني و تجارب معنوي زنان جوان و ضرورت پرداختن به آن، زماني براي ما روشن میشود كه آمار جامعۀ ايران نشاندهندۀ اين میباشد كه بيشتر افراد جامعه در سن جواني بهسر ميبرند، پس رسيدگي به سلامت جسمي و رواني آنها داراي اهميت زيادي میباشد؛ همچنين تابآوري میتواند همانند سپري براي جوانان باشد تا در برابر سختيها و ناملايمات زندگي آنها را حفاظت كند و سلامت رواني افراد را حفظ كند. تفاوت اين پژوهش با ساير برنامههاي تابآوري در اين مسئله است كه تا كنون پژوهشهاي فراواني در زمينۀ آموزش تابآوري صورت گرفته است، ولي پژوهشي كه آموزش تابآوري را با محوريت صبر عنوان كرده باشد صورت نگرفته است؛ همچنين موضوع جديدي كه در اینجا مطرح شده است، آموزش تابآوري به همراه صبر و تأثير آن را بر تحمل پريشاني و تجارب معنوي بررسی شد. در همين راستا پژوهش حاضر در پي تعيين کارآمدی آموزش تابآوري با محوريت صبر بر تحمل پريشاني و تجارب معنوي زنان جوان است.
روش پژوهش
روش تحقیق حاضر از نظر نوع هدف، کاربردی است؛ چراکه تحقیق حاضر به دنبال حل یک مشکل میباشد. از نظر شیوۀ اجرا، از نوع تحقیقات نيمهآزمایشی است که در قالب طرح پیشآزمون و پسآزمون با گروه کنترل انجام میشود. در این طرح متغیر وابسته قبل و بعد از اجرای متغیر مستقل اندازهگیری میشود. روش نيمهآزمایشی یکی از مجموعه روشهای پژوهشی است که بهمنظور پیدا کردن روابط علت و معلولی بین دو یا چند متغیر بهکار برده میشود. پژوهش حاضر یک مطالعۀ نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون و پسآزمون با گروه کنترل است. در این طرح بعد از انتخاب آزمودنیها، آنها بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین شدند؛ سپس قبل از اجرای متغیر مستقل (X) (آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر)، آزمودنیهای انتخابشده در هر دو گروه بهوسیلۀ پیشآزمون (تحمل پريشاني و تجارب معنوي) مورد اندازهگیری قرار گرفتند، و گروه آزمایش در معرض متغیر مستقل (آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر) قرار گرفت و در گروه کنترل متغیر مستقل (آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر) اجرا نشد؛ در پایان متغیر وابسته (تحمل پريشاني و تجارب معنوي) در هر دو گروه بهوسیلۀ پسآزمون مورد اندازهگیری قرار گرفتند.
جامعۀ آماری و حجم نمونه
جامعۀ آماری در این پژوهش، پایگاههای بسیج خواهران منطقۀ ۱۳ شهر تهران بود. از بین افراد ذکرشده، اشخاصي كه حاضر به همکاری در پژوهش هستند، پرسشنامههای تحمل پریشانی و تجارب معنوی را تکمیل خواهند كرد و از بین آنها 30 نفر شرکتکننده به روش نمونهگیری غیراحتمالی، داوطلبانه و آسان انتخاب و بهصورت تصادفی در گروه آزمایش و گواه جایگزین ميشوند.
ملاكهاي ورود شامل قرار گرفتن در دامنۀ سنی ۲۰ـ۴۰ سال، مدت ازدواج 2ـ5 سال، حداقل تحصیلات دیپلم، داوطلب شرکت در پژوهش، نمرۀ پايينتر از 34 در پرسشنامۀ تحمل پریشانی و نمرۀ پايينتر از 45 در پرسشنامۀ تجارب معنوي میباشد. ملاك خروج شامل غیبت بيش از سه جلسه در جلسات آموزشی و شرکت همزمان در سایر مداخلات آموزشی میباشد.
ابزارهای گردآوری اطلاعات
مقیاس تحمل پریشانی (DTS)
یک شاخص خودسنجی که توسط سیمونز و گاهر تهیه شده است (Simons and Gaher, 2005). مقیاس تحمل پریشانی (The Distress Tolerance Scale) یک ابزار ۱۵ مادهای است و برای ارزیابی تحمل پریشانی بر اساس توانمندی فرد برای تحمل پریشانی هیجانی، ارزیابی ذهنی پریشانی، میزان توجه به هیجانات منفی در صورت وقوع و اقدامهای تنظیمکننده برای تسکین حالت پریشانی بهکار میرود. این ابزار دارای ۴ زیرمقیاس تحمل، جذب، ارزیابی و تنظیم است. 1. تحمل (تحمل پریشانی هیجانی): با سؤالات ۱، ۳ و ۵ اندازهگیری میشود؛ 2. جذب (جذب شدن بهوسیلۀ هیجانات منفی): با سؤالات ۲، ۴ و ۱۵ اندازهگیری میشود؛ 3. ارزیابی (برآورد ذهنی پریشانی): با سؤالات ۶، ۷، ۹، ۱۰، ۱۱ و ۱۲ اندازهگیری میشود؛ 4. تنظیم (تنظیم تلاشها برای تسکین پریشانی): با سؤالات ۸، ۱۳ و ۱۴ اندازهگیری میشود. عبارات این پرسشنامه بر روی یک مقیاس پنجدرجهای (۱ کاملاً موافق؛ ۲. اندکی موافق؛ 3. نه موافق و نه مخالف؛ ۴. اندکی مخالف؛ ۵. کاملاً مخالف) نمرهگذاری میشوند که هریک از این گزینهها به ترتیب ۱، ۲، ۳، ۴ و 5 امتیاز دارند. برای بهدست آوردن تحمل پریشانی کلی نمرۀ تمام سؤالات با هم جمع میشود و برای بهدست آوردن نمرۀ هریک از ابعاد، نمرۀ سؤالهای هر بعد مطابق آنچه که در بالا ذکر شد با هم جمع میشوند. نمرۀ بالا نشانگر تحمل پریشانی بالا و نمرۀ پایین نشانگر تحمل پریشانی پایین است. سیمونز و گاهر ضرایب آلفا برای این مقیاس را بهترتیب 72/0، 82/0 و 70/0 و برای کل مقیاس 82/0 را گزارش کردهاند. آنها همچنین گزارش کردهاند که این پرسشنامه دارای روایی ملاکی و همگرایي اولیة خوبی است. در این پژوهش نیز ضریب آلفای کرونباخ بهدستآمده برای کل آزمون 82/0 بهدست آمد.
پرسشنامۀ تجارب معنوی روزانه
آندروود و تریسی برای اندازهگیری تجارب معنوی روزانه (The daily spiritual experience scale)، مقیاسی با 16 گویه تهیه کردهاند که ابعادي از قبیل ارتباط با خداوند، آگاهی از وجود خداوند و احساس مسئوليت در قبال ديگران را میسنجد (Underwood and Teresi, 2002). پاسخها بر اساس مقیاس ششدرجهای لیکرت محاسبه میشوند. این مقیاس در حال حاضر یکی از معتبرترین مقیاسهای سنجش تجارب معنوی افراد است که در سطح دنیا مقبولیت فراوانی یافته و کشورهای فراوانی از آن استفاده نمودهاند و نشان داده که در فرهنگهای مختلف از ثبات درونی، پایایی و روایی مناسبی برخوردار است.
خصوصیات روانسنجی این مقیاس در جامعۀ ایرانی توسط تقوی و ديگران (2010) مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاصل از بررسی پایایی به روش بازآزمایی (99/0، 001/p<0) و تنصيف (88/0، 001/p<0)، حاکی از پایایی مطلوب مقیاس است. همچنین برای تعیین روایی از تحلیل عوامل به روش مؤلفههای اصلی استفاده گردیده که سه عامل «احساس حضور خداوند»، «ارتباط با خداوند» و «احساس مسئولیت در قبال دیگران» استخراج شده است. در مجموع، این سه عامل استخراجي 61/54 واریانس كل مقیاس را تبیین میکردند. همچنین برای بررسی روایی همزمان مقیاس، همبستگی آن را با مقیاس جهتگیری مذهبی آلپورت محاسبه نمودهاند. مقیاس تجارب معنوی روزانه با جهتگیری مذهبی درونی همبستگی قویتری را نشان داده که حکایت از روایی سازه این مقیاس دارد؛ زیرا عامل احساس مسئولیت نسبت به دیگران در اکثر پژوهشها، ازجمله پژوهش تقوي و ديگران دارای بار عاملی ضعیفی بوده و تنها شامل دو سؤال است (تقوی و ديگران، 2010)؛ ازاینرو در این پژوهش، تنها از دو عامل احساس حضور خدا و ارتباط با او استفاده شد. برای بررسی ضریب پایایی مقیاس در این پژوهش، از ضریب پایایی آلفای کرونباخ استفاده گردید که ضریب پایایي 91/0 بهدست آمد.
روش اجرای پژوهش
پروتكل آموزش تابآوري با محوريت صبر
برنامۀ آموزشي بر اساس مفاهيم صبر در كتاب معراج السعاده ملااحمد نراقي؛ همچنين مقالات احمدي (2020)، خدابخشي كولايي و ديگران (2016) و احمدي و دارابی (2017) برگرفته شده است. پس از بررسی منابع و مقالات در زمینۀ آموزههای اسلامی دربارۀ صبر، برنامه بر اساس متغیرهای وابسته تنظیم شد و 3 تن از اساتید گروه معارف اسلامی و مشاورة دانشگاه رفاه خواهران برنامه را بررسی و به لحاظ محتوایی تأیید نمودند. همچنین نظر به اینکه نویسندۀ اول تحصیلات خود را در حوزه گذرانده است، برای تأیید روایی محتوایی کار آن را به حضور دو تن از اساتید برجستۀ حوزۀ آموزههای اسلامی و روانشناسی در حوزۀ خواهران تهران رساند. پس از تأیید همۀ اساتید برنامه اجرا شد. برنامۀ آموزش گروهی تابآوری با محوریت صبر بر اساس متغیرهای مورد بررسی در پژوهش، یعنی تجارب معنوی روزانه و تحمل پریشانی تنظیم شد. آموزش صبر، حلم و بردباری برای تابآوری و همچنین کنترل خشم که یکی از مؤلفههای روانشناختی است که برای تحمل پریشانی بسیار مهم است. تحمل پریشانی در تنظیم هیجان و پرخاشگری نقش اساسی دارد (McIntyre, 2013). همچنین برای تجارب روزانة معنوی تمرینهایی در زمینۀ پرورش حس معنویت و ایمان در نظر گرفته شد.
روش پژوهش، روش نيمهآزمایشی از نوع پیشآزمون، پسآزمون با گروه کنترل میباشد. محتوای جلسات مداخله در جدول (۱) بیان شده است. جهت رعایت اصول اخلاقی پس از اخذ رضایت آگاهانه از افراد، در مورد محرمانگی نتایج و ترک مداخله در صورت عدم تمایل به همکاری اطمینان داده شد. همچنين پس از انجام پژوهش براي گروه كنترل 6 جلسۀ آموزش در نظر گرفته شد.
جدول ۱: محتوای جلسات آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر مبتنیبر هستيشناسي اسلامي
جلسات موضوع محتوا
جلسۀ اول
(90 دقيقه) ـ برقراري ارتباط با مخاطبين و بيان قوانين شركت در گروه
ـ بيان اهداف
ـ آشنا كردن افراد با تابآوري 1. كليۀ شركتكنندگان خود را معرفي كنند و با رهبر گروه آشنا شوند.
2. قوانين شركت در گروه را ياد بگيرند.
3. شركتكنندگان با اهداف برنامه آشنا شوند.
4. تعريف سادهاي از تابآوري و صبر ارائه شود.
5. افراد با پيامدهاي صبر در تعاليم اسلامي آشنا شوند.
جلسۀ دوم
(90 دقيقه) ـ آشنايي با چارچوب كلي بحث
ـ جايگاه تابآوري و شكيبايي در تعاليم اسلامي 1. آشنايي با انواع صبر مبتنيبر تعاليم اسلامي
2. استفاده غيرمستقيم از روايات اسلامي در زمينة صبر
3. استفاده غيرمستقيم از آيات قرآن در زمينة صبر
جلسۀ سوم
(90 دقيقه) ـ اثرات صبر بر سختيها و مزاياي آن 1. بررسي اثرات صبر در مقابل سختيها و مزاياي آن و رشد صبر در خود
2. بيان ويژگي صابران
جلسۀ چهارم
(90 دقيقه) ـ ارتباط صبر و معنامندي 1. بيان اهميت معنامندي و نوع نگاه افراد بر افزايش صبر
2. بيان اهميت هدفمندي و تأثير آن بر افزايش تابآوري
جلسۀ پنجم
(90 دقيقه) ـ كنترل هيجانات (مديريت خشم)
ـ صبر در خشم و گذشت 1. بيان مفهوم خشم
2. بيان نشانههاي خشم
3. يادگيري روشهاي مديريت خشم
جلسۀ ششم
(90 دقيقه) ـ پرورش حس معنويت و ايمان 1. بيان آرامش رواني و اهميت آن در زندگي فرد بر اساس تعاليم اسلامي.
2. از حس معنويت خود بهعنوان يك عامل انگيزشي استفاده كنند.
3. به آينده خوشبين و اميدوار باشند.
4. بيان مفاهيم اسلامي (توكل، دعا، نماز)
5. شناخت دعا بهعنوان عامل مكمل صبر و راهگشاي آرامش روانشناختي
جلسه هفتم
(90 دقيقه) ـ آموزش مهارت حل مسئله از منظر تعاليم اسلامي و روانشناختي 1. مراحل حل يك مسئله را بهطور ساده توضيح دهند.
2. ياد بگيرند تا در مورد يك مسئله تفكر كنند.
3. بتوانند مشكلات خود را حل كنند و براي آنها راهحل ارائه دهند.
(از شركتكنندگان درخواست ميشود مسائلي كه با آن روبهرو هستند را عنوان كنند و ساير شركتكنندگان در حل آن مشكل به او راهحل ارائه دهند).
جلسۀ هشتم
(90 دقيقه) ـ بررسي مباحث گذشته
ـ پاسخ به سؤالات مطرحشده 1. خلاصهسازي
2. گرفتن پسآزمون از شركتكنندگان
همچنين اين پژوهش مصوب دانشگاه الزهرا ؟عها؟ قرار گرفت. اين پژوهش مصوب كميتۀ اخلاق پژوهش دانشگاه الزهرا ؟عها؟ به شناسۀ IR.ALZAHRA.REC.1402.005 ميباشد. براي تجزيهوتحليل دادهها از آمارههاي توصيفي و استنباطي استفاده شد. در آمار توصيفي شاخصهاي ميانگين و انحراف معيار و در آمار استنباطي از آزمون تحليل كواريانس تكمتغيره مورد استفاده قرار گرفت؛ همچنين از نرمافزار spss نسخۀ 22 استفاده شد.
یافتههای پژوهش
تحصیلات اکثر افراد پاسخدهنده در گروه آزمایش (7/46 درصد) فوق دیپلم و کمترین آنها (7/6 درصد) فوق لیسانس است؛ همچنین سن اکثر افراد پاسخدهنده در گروه کنترل (6/46 درصد) بود. از 15 نفر افراد پاسخگو در گروه کنترل و آزمایش سن تمام افراد پاسخگو بین 20ـ40 سال میباشد. از 15 نفر افراد پاسخگو در گروه کنترل و آزمایش اشتغال تمام افراد پاسخگو در وضعیت خانهدار میباشد.
در این قسمت جدول (۲) از یافتههای پژوهش، میانگین و انحراف معیار نمرات آزمودنیها به تفکیک گروهها، قبل و بعد از آموزش ارائه میگردد.
جدول 2: مقادير آمار توصیفی متغیرهای پرسشنامۀ تحمل پریشانی
کنترل آزمایش متغیر
پسآزمون پیشآزمون پسآزمون پیشآزمون
انحراف معیار میانگین انحراف معیار میانگین انحراف معیار میانگین انحراف معیار میانگین
987/2 93/27 596/4 53/28 697/4 26/56 883/2 8/28 تحمل پریشانی
982/3 32 008/4 06/34 735/8 20/64 113/3 53/31 تجارب معنوی
برای انجام تحلیل کوواریانس چندمتغیری ابتدا مفروضههای این آزمون از آزمون لون استفاده شد و پس از عدم معناداری (P>0/05) تحلیل اجرا گردید. در مجموع نتایج بهدستآمده نشان از این دارد که توزیع متغیرهای اصلی، انحراف قابلتوجهی از توزیع نرمال نداشتند و میتوان توزیع متغیرهای پژوهش را نرمال دانست و درنتیجه مفروضۀ آزمون تحلیل کوواریانس برقرار بود. در جدول (۳) نتایج آزمون امباکس برای برابری ماتریس واریانس در بین دو گروه گزارش شده است.
جدول ۳: نتایج آزمون امباکس برای بررسی فرض همگنی ماتریس کوواریانس
مقدار باکس مقدار آماره F df1 df2 سطح معناداری
613/10 264/1 3 141120 052/0
همانطور که در جدول (۳) ملاحظه میگردد، بر اساس آزمون باکس برای متغیرها معنیدار نیست و شرط همگنی ماتریسهای واریانس/ کوواریانس بهدرستی رعایت شده است .
جدول 4: نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری
نام آزمون مقدار مقدار آماره F درجة آزادی فرضیه درجة آزادی خطا سطح معناداری مجذور اتا
آزمون اثر پیلایی 959/0 62/289 2 25 001/0 959/0
آزمون لامبدای ویلکز 041/0 62/289 2 25 001/0 959/0
آزمون اثر هتلینگ 17/23 62/289 2 25 001/0 959/0
بزرگترین ریشهروی 17/23 62/289 2 25 001/0 959/0
همانطور که از جدول (4) مشخص است، یافتههای حاصل از تحلیل کوواریانس چندمتغیری حاکی از این است که مقدار F چندمتغیری برای اثربخشی تابآوری با محوریت صبر، در تمامی آزمونها در سطح 05/<0 P از لحاظ آماری معنادار میباشد؛ لذا میتوان گفت که بین دو گروه آزمایش و کنترل حداقل در یکی از شاخصها، تفاوت معناداری وجود دارد. مجذور اتا (که درواقع مجذور ضریب همبستگی بین متغیرهای وابسته و عضویت گروهی است) نشان میدهد که تفاوت بین دو گروه با توجه به متغیرهای وابسته در مجموع معنادار است و میزان این تفاوت 959/0درصد است؛ یعنی 9/95 درصد واریانس مربوط به اختلاف بین دو گروه ناشی از تأثیر تابآوری با محوریت صبر است.
جدول۵: نتایج آزمون تحلیل واریانس تکمتغیری جهت مقایسه بین دو گروه از زنان
مؤلفه مجموع مربعات درجۀ آزادی میانگین مربعات مقدار آماره F سطح معناداری اندازۀ اثر
تحمل پریشانی 195/5182 1 195/5182 064/312 001/0 923/0
تجارب معنوی 587/6966 1 587/6966 582/159 001/0 860/0
همانطور که از نتایج جدول (۵) مشخص است، سطح معناداری آزمون برای شاخصهای تحمل پریشانی (05/P<0) و تجارب معنوی (05/P<0) معنادار است. بنابراین فرض یکسان بودن نمرات این مؤلفهها بین دو گروه کنترل و مداخله پذیرفته نمیشود. همچنین با توجه به مقادیر اندازۀ اثر مشخص میشود که به ترتیب 3/92 و 86 درصد از تفاوت نمرات بین مؤلفههای تحمل پریشانی و تجارب معنوی، متأثر از آموزش تابآوری با محوریت صبر است. با توجه به مقادیر میانگین نمرات در جداول 2ـ4 و 3ـ4 مشخص میشود که آموزش تابآوری با محوریت صبر باعث بهبود در نمرات این شاخصها شده است.
بحث و نتیجهگیری
نتایج بهدستآمده در این فرضیه با یافتههای ملکیها و علیانسب (2021)، احمدی و دارابی (2017)، Afeck و ديگران (2021) و Riehm و ديگران (2020) مطابقت دارد. يكي از عواملي كه ميتواند تحمل پريشاني را بالا ببرد، صبر است. وقتي انسانها تحت تأثير عصبانيت قرار ميگيرند، اكثراً عملكرد هيجاني دارند. در آموزش از افراد خواسته شد كه هنگام ناراحتي و عصبانيت آيات را در دل خود مرور كنند؛ همچنين بيان داستان صبر حضرت ايوب ؟ع؟ كه در كتاب معراج السعاده آمده و داستان خشم انوشيروان بر بزرگمهر كه در يكي از كتابهاي تاريخي بيان شده، با استقبال فراوان افراد مواجه شد تا بهعنوان الگويي براي تحمل پريشاني در نظر گرفته شود (فاضل نراقی، 1388). در تبیین نتیجة بهدستآمده میتوان به تئوری تابآوری روانشناختی استناد کرد که بیان میکند تابآوری اساساً به معنای پذیرش شرایط موجود، تحمل سختیها و ادامه دادن است. درعینحال تابآوری با محوریت صبر بر شکیبایی افراد هنگام مواجهه با شرایط نامناسب اشاره دارد. نتیجۀ بهدستآمده اهمیت آموزش تابآوری را نشان میدهد. این یافتهها حاکی از آن است که نهادینه شدن تابآوری در انسان بهخصوص زمانی که با صبر و شکیبایی تقویت شود، باعث افزایش تحمل نسبت به سختیها شده و بدین ترتیب زمینه برای تحمل پریشانی را فراهم میآورد. حتی شاید بتوان گفت که آموزش تابآوری از طریق تقویت احساسات مثبت در فرد میزان پریشانی وی را کاهش میدهد و بدین ترتیب شرایط لازم برای تداوم یک زندگی مثبتنگر را ایجاد میکند. مطابق با تعریف انجمن روانشناسی امریکا، تابآوری فرایند و نتیجۀ سازگاری موفقیتآمیز با تجارب دشوار یا چالشبرانگیز زندگی است؛ بهویژه از طریق انعطافپذیری ذهنی، عاطفی و رفتاری و سازگاری با خواستههای بیرونی و درونی. با این تعریف و با در نظر گرفتن نتایج بهدستآمده در پژوهش حاضر میتوان به آموزش تابآوری بهعنوان یک مداخلۀ درمانی بسیار مؤثر در افزایش تحمل پریشانی و بهبود تجربۀ معنوی زنان امیدوار بود. در روانشناسی و در علوم اعصابشناختی، صبر بهعنوان یک مسئلۀ تصمیمگیری مورد مطالعه قرار میگیرد که شامل انتخاب یک پاداش کوچک در کوتاهمدت، در مقابل یک پاداش ارزشمندتر در بلندمدت است. تابآوری با محوریت صبر مستلزم آن است که فرد مکرراً احساسات مثبت را در خود بیانگیزد و از این طریق بستر لازم برای تحمل پریشانی را افزایش دهد (ملکیها و علیانسب، 2021).
بهطورکلی میتوان بیان کرد آموزش تابآوري با محوريت صبر به زنان این امکان را میدهد که در مواجهه با تنشها و نارضایتیها در روابط خود، کنترل خود را حفظ کرده و به جای واکنشهای ناپسند، با صبر و تأمل عمل کنند. این مهارت به آنها کمک میکند تا درگیریها را کاهش داده و روابط سالمتری را برقرار کنند. نتایج گزارششده توسط گیفیتز و همکاران (2018) و Demir و همکاران (2019) تا حدی با نتایج بهدستآمده در پژوهش حاضر مطابقت دارد. در زمينۀ آموزش تابآوري از مفاهيم توكل، نماز، دعا، شكرگزاري استفاده شد؛ همچنين طبق آيات و روايات اسلامي مواردي مطرح شد كه تأثير آن بر افزايش تجارب معنوي مشهود است؛ همانند آيۀ «الا بذكر الله تطمئن القلوب» (رعد: 28) و آيۀ 186 سورۀ بقره كه ميفرمايد: «هرگاه بندگانم دربارۀ من از تو سؤال بپرسند، بگو من نزديكم و آنگاه مرا بخوانند اجابت ميكنم». درحقيقت باور به خدايي كه موقعيتها را كنترل ميكند و ناظر به عبادتهاست، تا حد زيادي اضطراب مرتبط با موقعيت را كاهش ميدهد. رفتارهايي از قبيل توكل به خدا، دعا، زيارت، شكرگزاري، نماز، قرائت قرآن كه در جلسات آموزشي به آن تأكيد شد، توانست موجب آرامش دروني افراد و بالا رفتن تجارب معنوي شود (رعد: 28؛ بقره: 186).
تابآوری مبتنیبر صبر میتواند به زنان کمک کند تا ارتباط عمیقتری با خودشان برقرار کنند. با صبر و تابآوری در مواجهه با چالشها، زنان میتوانند بهتر با احساسات و نیازهای خود آشنا شوند و از طریق ارتباط عمیق با خود، تجربۀ معنوی بیشتری را تجربه کنند. علاوه بر این، تابآوری مبتنیبر صبر میتواند زنان را در تقویت و اعتماد به نفسشان یاری کند. زمانی که زنان با مواجهه با مشکلات و چالشها تابآور میشوند و صبوری پیشه میکنند، تجربۀ معنوی بیشتری را تجربه میکنند.
لازم به ذکر است، صبر اسلامی یکی از اصول مهم در زندگی مسلمانان است که به تحمل مواقع دشوار و آزمایشها با صبر و بردباری اشاره دارد. در خصوص پیوند مؤلفههای صبر از دیدگاه اسلامی و تابآوری بایستی بیان داشت که تقوای دینی و اعتقاد به تدبیر الهی میتواند انسان را به تابآوری ترغیب کند و در مواقع سخت، انرژی و انگیزهای برای ادامه مسیر ایجاد کند. تابآوری و صبر اسلامی شامل مفاهیمی میشوند که به تقوا، اخلاق، اعتقاد به تدبیر الهی و توانایی مقابله با مشکلات و آزمایشها اشاره دارند. هر دو مفهوم تابآوری و صبر اسلامی در توانایی مقابله با آزمایشها و مشکلات تأکید دارند. زنان جوان باتقوا و اعتقاد به تدبیر الهی، میتوانند از تجربیات منفی درس گرفته و در مواقع سخت، بهترین تصمیمها را بگیرند. همچنین مؤلفههای اسلامی نظیر خودشناسی، تواضع و تلاش برای بهبود روحیه و شخصیت، به زنان جوان کمک میکنند تا در مسیر رشد و پیشرفت شخصی خود پایبند باشند. در کل، تأثیرگذاری این مفاهیم بر زنان جوان بسیار اهمیت دارد. این اصول میتوانند به آنان در مواجهه با فشارها و چالشهای زندگی کمک کنند و آنها را ترغیب به تحمل و پیشروی در مسیر زندگی کنند؛ ازاینرو میتوان تأثیر تابآوري با محوريت صبر بر افزايش تجارب معنوي زنان را توجیه کرد. همچنین شیرزادی و ديگران در پژوهش خود آشکار ساختند که دختران دانشجویی که التزام عملی به نماز داشتند، تجارب معنوی بالاتری را در زندگیشان داشتند (شیرزادی و همکارن، 2020). همچنین در پژوهش دیگری بین هوش معنوی و خودشفقتی در دانشجویان دختر پرستاری رابطۀ مثبت، مستقیم و معنیداری بهدست آمد؛ به این معنا هر چقدر هوش معنوی دانشجویان بیشتر باشد به همان اندازه میزان شفقت به خود نیز افزایش مییابد (خدابخشی کولایی و ديگران، 2019).
مطالعۀ حاضر با هدف اثربخشي آموزش گروهي تابآوري با محوريت صبر بر تحمل پريشاني و تجارب معنوي زنان جوان انجام شده است. تابآوری بهطورکلی بهعنوان یک «انطباق مثبت» پس از یک موقعیت استرسزا یا نامطلوب در نظر گرفته میشود. زمانی که فرد تحت فشار استرس روزانه قرار میگیرد، احساس تعادل درونی و بیرونی او را مختل میکند و این امر، چالشها و همچنین فرصتهایی را به وجود میآورد. سهم دانشافزایی پژوهش حاضر را میتوان در تلفیق دو مفهوم تابآوری و صبر در نظر گرفت؛ مسئلهای که در تحقیقات پیشین کمتر به آن پرداخته شده است. از طرف دیگر نتایج بهدستآمده در این تحقیق بار دیگر اهمیت آموزش گروهي تابآوري را نشان میدهد. یافتههای این تحقیق و همچنین نتایج گزارششده در تحقیقات مشابه حاکی از آن است که آموزشها اگر بهصورت گروهی انجام شوند احتمالاً اثربخشی بیشتری خواهند داشت.
نتایج این پژوهش محدود به زنان جوان ثبتنامکننده در پایگاههای بسیج منطقۀ 13 تهران در سال 1402 میباشند. همچنین اجرای آزمون پیگیری برای اثربخش بودن مانایی روش مداخله صورت نگرفت. نتایج بهدستآمده در این تحقیق علاوه بر اینکه دارای رهنمودهای کاربردی برای مشاوران روان درمانی است، پنجرۀ جدیدی برای تحقیقات آتی در حوزۀ تابآوری روانشناسی فراهم میآورد.
- قرآن کریم.
- داداشی، مهدی و دیگران (1403). مدل مفهومی تابآوری دینی بر اساس آموزههای اسلامی: نظریۀ دادهبنیاد. روانشناسی فرهنگی، 8(1)، 24ـ48.
- فاضل نراقی، ملااحمد (1388). مراجع السعاده. قم: جمال.
- قادری، زهره و دیگران (1401). نقش تابآوری روانی در رضایتمندی از منظر آموزههای قرآن کریم. پژوهشهای ادیانی، 10(19)، 52ـ71.
- قدمپور، عزتالله و دیگران (1397) اثربخشی آموزش صبر مبتنیبر آموزههای دینی بر تابآوری. روانشناسی و دین، 11(1)، 31ـ46.
