شکلگیری سازمانیافتگیهای روانی سلامتمحور و بیماریزا بر اساس نظریة خودیابی اسلامی و فرایند تغییر آنها
/ دانشیار گروه روانشناسی مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / naroei@iki.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
- Abramowitz Jonathan S, McKay Dean & Taylor Steven (2008). Obsesseve- Compulsive disorder (subtypes and spectrum conditions). New York: Elsevier.
- American psychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Disorders. Washington: APA.
- Andrew, M. C. (2009). A Dictionary of Psychology. Oxford University Press
- Bankart Peter, C. (2004). Talking Cures: A History of Western & Eastern Psycholotherapies. USA: Brooks / Cole Publishing Company.
- Beck Judith, S. (2021) Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond; Third Edition. Foreword by Aaron T. Beck. New York & London: The Guilford Press.
- Cherie Goodenow O’Boyle (2006). History of psychology: a cultural perspective. London: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers, 2006. p. 20
- Cicovacki, Predrag (2002). Between truth and illusion: Kant at the crossroad of modernity. New York: ROWMAN & LITTLEFIELD PUBLISHERS.
- Comer Ronald, J. (2015). Abnormal Psychology; Ninth Edition. Worth Publishers: New York.
- Corsini Raynond, J. (2001). Handbook of Innovative Therapy: Second Edition. New York: John Wiley & Sons, Inc.
- Davison Gerald, C. & Neale John, M. (2004). Abnormal Psychology (eight edition). New York: John Wiley & Sons, Inc.
- Davison Gerald, C, Neale John, M. and Kring Ann, M. (2004) Abnormal Psychology. New York: John Wiley
- Dryden, Windy (1991). Reason and Therapeutic Change. London: Whurr Publishers
- Elliot, Anthony and Jeffry, Prager (2016). The Routledge Handbook of Psychoanalsis in the Social Sciences and Humanities. Routledge: Taylor & Francis Group: London and New York.
- Frank, Jackson, Philip, Pettit, and Michael, Smith (2004). Mind, Morality and Explanation: Slected Collaborations. Oxford: Clarendon Press, Oxford University Press.
- Jana, S P K.(2008). Behavior Therapy: Techniques, Research and Applications. London: Sage Publications. p, 146-147
- Frank Joe, Bruno (1993). Psychological Symptoms. New York: John Wiley & Sons.
- Glasser, William (1998). Choice Theory. HarperCollins Publishers. Inc: New York.
- Halgin Richard, P. and Susan Krauss, Whitbourne (2010). Abnormal Psychology; Clinical Perspectives on Psychological Disorders. McGraw-Hill: New York.
- Hebb, Donald O. (1949). The organization of behavior: a neuropsychological theory. New York: John Wiley & Sons
- Hergenhahn, B. R. (1997). An introduction to the history of psychology California: Brooks/Cole Publishing.
- Jackson Frank, Philip Pettit, and Michael Smith (2004). Mind, Morality and Explanation: Slected Collaborations. Oxford: Clarendon Press, Oxford University Press.
- Jenike Michael A. & others (1998). Obsessive – Compulsive Disorders; Practical Management. New York: Mosby Inc.
- Kaplan, Harold I. & Sadok, Benjamin J. (1985). Comprehensive Textbook of Psychiatry / IV; Baltimor; Williams & Wilkins.
- Kellogg, Ronald Thomas (2007). Fundamentals Of Cognitive Psychology. Los Angeles: Sage Publications.
- Kring Ann M., Sheri L. Johnson, Gerald C. Davison and John M. Neale (2012). Abnormal Psychology. John Wiley & Sons, Inc: United States of America.
- Lawrence A. Pervin & ,Oliver P. John. - 2nd ed. (1999). Handbook of personality: theory and research. New York: THE GUILFORD PRESS.
- Leahy Robert, L. (2003). Cognitive Therapy Techniques: a praciitioner’s guide. New York: Guilford Press.
- Mario Agusto Bunge and Ardila, Ruben (1987). Philosophy of psychology. New York: Springer-Verlag.
- Masters John, C., Burish Thomas, G., Hollon Steven, D. & Rimm David, C. (1987) Behavior Theraphy. Washington. D.C. Harcourt Brace Javanovich, Publushers.
- Peter, Carruthers (2004). The nature of mind: an introduction. London: Routledge.
- Random, House (1999). Random House Webster’s Dictionary (Classic ed. ). Random House.
- Reber Arthur, S. (1995) Dictionary Of Psychology. London: Penguin Groups.
- Reber, A. S. & Reber, E. (2001). The Penguin Dictionary of Psychology. Penguin Books.
- Robert, G. Meyer and Paul, Salmon (1988). Abnormal psychology. 2nd ed. - Boston: ALLYN AND BACON.
- Royce, Joseph R. and Leendert, P. Mos (1981). Humanistic Psychology: Concepts and Criticisms. Plenum Press: New York and London.
- Schneider Kirk, J. J. Fraser, Pierson and James, J. T. Bugental (2015). The Handbook of Humanistic Psychology: Theory, Reseearch and Practice; Secoind Ediditon. Sage Publications, Inc: Unites States of America.
- Schultz, Duane P. & Sydney, Ellen Schultz (2009). Theories of Personality: Ninth Edition. Wadsworth: Cengage Learing: Unites States.
- Seligman, Martin E. P. and David, Rosenhan (1998). Abnormality. New York: W. W. Norton & Company.
- Sharf Richard, S. (2012). Theories of Psychotherapy and Counselling: Concepts and Cases. Brooks/Cole, Cengage Learning: USA.
- Simos, Gregoris (2002). Cognitive Behaviour Therapy: A Guide for the Practising Clinician. London, Brunner- Routledge.
- Synder, C. R & Lopez, Shane (2007). Positive Psychology: The Scientific and Practical Explorations of Human Strengths. London: Sage
- Publications.
- Yaryura-Tobias Jose A & Neziroglu Fugen A (1997) Biobehavioral treatment of obsessive-compulsive spectrum disorders. New York: W. W. Norton
- VandenBos, G. R. (2015). APA Dictionary of Psychology. American Psychological Association.
- Wulff, David M. (1997). Psychology Of Religion; Classic & Contemporary. New York: John Wiley & Sons, INC.
مقدمه
اين سؤال بنیادین همواره برای اندیشمندان مطرح بوده است که سازمانیافتگیهای بیماریزا چرا و چگونه در انسان پدید میآیند؟ سازمانیافتگیهایی مانند اضطراب، افسردگی، وسواس ـ بیاختیاری، اسکیزوفرنی و مانند آن چرا و چگونه بر سازمان روانی انسان عارض میشوند؟ در صورت ابتلای فرد چه راهکار یا فرایند روانشناختی را باید طی کرد که سازمانیافتگی بیماریزا از درون وی برطرف و یا تضعیف شود و دوباره به سازمانیافتگیهای سلامتمحور دست یابد؟ (Halgin & Krauss Whitbourne, 2010, xvii; Kring and et al., 2012, p. 2; Comer, 2015, p. 1). این دست مشکلات فراروی انسان و دستوپنجه نرم کردن مدت طولانی با آنها، اندیشمندان را واداشته است تا مدلهای متعدد و بسیار متفاوتی را در شخصیتپردازی، آسیبشناسی روانی و درمان ارائه کنند ( Beck, 2021, ix؛ Corsini, 2001, xi؛Sharf, 2012, p. 5).
ديوشناسي آغازین (early demonology) اولین نظریه و مدل درمانی در علتشناسي بيماريهاي رواني و شخصیت پردازی بوده است. ورود موجودي خبيث مانند شيطان (ديو) در درون فرد و کنترل روان و بدن او، اولين فرضيه در علتشناسي و پدیدآیی سازمانیافتگیها و رفتار نابهنجار بود (Seligman & Rosenhan, 1998, p. 2; Davison & Neale, 2001; Abramowitz, 2008, p. xvii). نظریة بدنزاد (somatogenesis) دومین نظریهای است که در تبیین شکلگیری حالتهای روانشناختی اعم از سلامت و بیماری توسط بقراط ارائه شد. بقراط معمولاً از اولين كساني شناخته ميشود كه در سببشناسي بر اختلالات بدني بهويژه اختلالات مغزي تأكيد كرد (Seligman, 1998, p. 5 Davison & Neale, 2001; Kaplan & Sadock, 1085, p. 904;). اين نظريه کارکردهاي عادي مغز را ريشة حالتها و رفتار عادي و بهنجار فرد بهحساب ميآورد. نظرية مزاجهاي (temperament) بقراط و ريختهاي بدني (constitutionl types) کرچمر و شلدون در همين راستا قرار دارد. همین رویکرد در دوران معاصر با عنوان پارادایم زیستی، در روانشناسی و روانپزشکی رواج دارد.
سومین نظریۀ عمده در شخصیتپردازی، آسیبشناسی روانی و درمان نظرية روانتحليلگري سنتی یا روانتحلیلگری فرویدی بود. طبق نظر فرويد، بنيانگذار روانتحليلگري، ساختار روان انسان را سه نيروی نهاد (id)، من (ego) و فرامن (superego) شکل ميدهند. رفتار انسان محصول تأثیر و تأثر پیچیدۀ این سه ساختار روان است که هریک برای رسیدن به اهداف خود با دیگری بهطور دائم به رقابت میپردازند. از تأثیر و تأثر این نیروها به روانپویایی شخصیت یاد میشود (Seligman, 1998, p. 38; Davison and et al, 2004. P. 26; 28 Jenike, 1998, p.). به باور فروید، شکلهای مختلف اختلالهای روانشناختی بر اثر سائقهای قوی یا غزائز نهاد ناشی میشوند. این سائقها یا غرائز هستند که زمینه را برای تعارضهای ناهشیار فراهم میآورند که با یک مرحله از مراحل روانیجنسی ارتباط دارند (Davison, 2004, p. 29). رویکرد انسانگرایی و وجودی دو چارچوب فکری همانند درمانهای روانتحلیلگری بر بینش افراد متمرکز شدهاند. هر دو بر این فرض مبتنی هستند که رفتار مختل از نبود بینش ناشی میشود و درصورتیکه سطح آگاهی فرد نسبت به انگیزهها و نیازهایش افزایش یابد، اختلال درمان میشود (Davison, 2004, p. 37). این رویکرد بهمنزلة مدل چهارم در آسیبشناسی و درمان بهحساب میآید. رویکرد عمدۀ دیگر مدل رفتارگرایی است که رفتارهای نابهنجار را پاسخهای آموختهشدهای میداند که همانند رفتار بهنجار آموخته میشوند (Davison and et al, 2000, p. 68). در زمينة رفتارهاي مرضي نظر روانشناسان يادگيري در ابتدا به ترسهاي مرضي معطوف شد. نقش سازوكارهاي جابهجاسازي و اجتناب در اين رويدادها موجب شد كه نظريهپردازان يادگيري آنها را در چارچوب شرطيسازي اجتنابي و يادگيري از طريق كاهش سائق توجيه كنند (Kaplan & Sadock, 1985, p. 912).
نظریة شناختی، نظریۀ عمدۀ دیگر در تبیین شکلگیری حالتها، آسیبها و درمان روانی است که توسط آرون تی بک پایهگذاری شد. طبق مدل شناختي، سازمانیافتگیهای تنشزا مانند افسردگي، اضطراب، خشم، پرخاشگری و وسواس بر اثر الگوهاي فكري مبالغهآميز و يا انحرافي (ناهنجار) آغاز ميگردند، ادامه مييابند و تشديد ميشوند. اين الگو بر نقش محوري شناخت بر هيجان و پردازش طرحوارهاي بهعنوان عامل تعيينكننده در پردازش اطلاعات تأكيد ميورزد (Leahy, 1996; in Leahy, 2003, p. 109)، بهتدريج مکتب رفتاري با رويکرد شناختي تلفيق شده و رويکرد رفتاري شناختي که دربر گيرندة نظـريه و عمـل است به وجود آمد ( Simos, 2002. p. 1-3؛ Jenike, 1998 Leahy, 2003, p. 1-5;؛ ویل و ويلسون، ۱۳۸۵، ص3ـ5؛ Jana, 2008, p. 146-147). اين نظريه در علتشناسي حالتهاي روان و درمان اختلالات رواني تلفيقي از دو نظريه است و بر پاية علتشناسي و تكنيكهاي درماني دو نظريه بنا شده است (Yaryura-Tobias and Neziroglu, 1997; jana, 2008, p. 146; Masters & et al, 1979, p. iii). امروزه مدل رفتاری شناختی به صورتهای مختلف بر فضاهای تغییر روانی اعم از آموزش و درمان به دلیل اثربخشی بیشتر سایه افکنده است (Beck, 2021).
از دیگر مدلهای شایع در شکلگیری حالتهای روانشناختی و درمان، مدل رویکرد آسیبپذیری ارثی ـ فشار روانی (diathesis- stress theory) است. این نظریه میان عوامل زیستی، روانشناختی و محیطی ارتباط برقرار میکند. طبق این چارچوب فکری میان زمینههای وراثتی برای اختلال و عوامل محیطی، یعنی زندگی فرد تعامل برقرار میشود. واژة diathesis به آمادگی افراد برای بیماری بهطور سرشتی اشاره دارد، ولی به معنای گستردهتر هر خصوصیت سرشتی یا مجموعهای از ویژگیها را دربر میگیرد که احتمال اختلال را در فرد افزایش میدهد. فرد دارای زمینههای وراثتی برای اختلال درصورتیکه در معرض استرسهای خاصی مانند رویدادهای ضربهآمیز (بیکار شدن، طلاق، مرگ همسر و...) قرار گیرد، اختلال در فرد آغاز و بهصورت فعال درمیآید(Davison & et al, 2004, p. 58-60).
اینها نظریهها و تلاشهاي عمدۀ ارزشمندی است که تا كنون ارائه شده و بر اساس آن راهکارهای زیادی برای برطرفسازی اختلالهای گوناگون پیشنهاد شده است. بااینهمه، نظريهاي جامع دربارة نحوة دگرگون شدن روان آدمي، شکلگیری سازمانیافتگیهای سلامتمحور و تنشزا تا کنون در دست نیست (Wulff, 1997, p.؛ Frank, 1993, p. 146-147؛ Carruthers, 2004, p. 6 ؛Jackson, 2004, p. 29-30)، بلکه همۀ روانشناسي امروز مجموعهاي از نظریهها و روشها دربارة روان است كه بسياري از آنها در مقابل همديگر و براي ابطال ديگري پا به ميدان گذاشتهاند ( Hergenhahn, 1997, p. 1؛ Bunge & Ardila, 1987, P. 26؛O’Boyle, 2006, p. 20)، البته نظرياتي هم وجود دارد كه صورت تكميلي و تراكمي دارند ( Hergenhahn, 1997؛O’Boyle, 2006).
بنابراین وجود نظریهای که بتواند مؤلفههای سازمانیافتگیهای روانی و فرایند شکلگیری این سازمانیافتگیها و نحوة تغییر آنها، دگرگونی، حالتها و کنشهای روان (نفس) را به دقت شرح دهد، بهویژه نظریهای که مبتنیبر آیات قرآن و دیگر آموزههای اسلامی باشد، ارائه نشده است؛ نظریهای که بتواند سامانیابی و پرورش سازمانیافتگی سلامتمحوری مانند آرامش روانی را بیان کند و فرایند از بینبری سازمانیافتگیهای نابهنجار مانند وسواس ـ بیاختیاری و افسردگی را تبیین و رابطة روان و بدن را نیز در این زمینه بیان کند. نظریة خودیابی اسلامی بهمنظور پرداختن به همین دغدغهها به جامعة علمی معرفی شده است. بنابراین این پژوهش به دنبال آن است که به سه سؤال اساسی پاسخ دهد: الف) سازمانیافتگیهای سلامتمحور و بیماریزا بر اساس منابع اسلامی بهویژه قرآن چگونه در درون انسان پدید میآیند؟ ب) مؤلفههای تغییر روانشناختی بر اساس منابع اسلامی بهویژه قرآن کداماند؟ ج) بر اساس منابع اسلامی بهویژه قرآن تغییر روانشناختی طی چه فرایندی در درون انسان رخ میدهد؟
روش پژوهش
بهمنظور پاسخدهی به سؤالهای فوق و با توجه به سطح بنیادین پرسشها، دین اسلام و بهویژه قرآن کریم بهمنزلۀ برنامۀ جامع تربیتی انسان مدنظر قرار گرفت. فرض بر این بود که برنامۀ دین اسلام که برای سعادت و کمال انسان طراحی شده است، بر قواعد تغییر روانشناختی مبتنی است که بدون تردید بر نفس انسان حاکماند و نفس انسان در چارچوب آنها عمل میکند و فراز و فرودش در آن ساختار رخ میدهد. اگر پژوهشگر بتواند مؤلفههای اصلی و بنیادین برنامة دین اسلام را کشف کند و رابطۀ این مؤلفهها را بهدست آورد، یکی از پیچیدهترین مسائل انسانی که چگونگی تغییر روان است، حل خواهد شد. بدین منظور به قرآن بهعنوان یک برنامة نجاتبخش برای زندگی انسان به روش استنطاقی ـ کشفی مراجعه شد. مؤلفههای مورد تأکید در کل برنامه استخراج و به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی بررسی گردید و سپس رابطۀ این مؤلفهها بهعنوان فرایند تغییر نیز با رجوع به آیات مشعر به فرایندهای روانی و همچنین تفاسیر معتبر به همین شیوه استنباط شد. با کشف مؤلفهها و فرایندهای روانشناختی نظریة خودیابی اسلامی طراحی گردید که کارآمدی خود را درمان اختلالها، بهویژه درمان وسواس ناخودداری نشان داده است (ناروئی نصرتی، 1398).
یافتههای پژوهش
مبانی و اندیشههای بنیادین نظریه: مبانی انديشههاي کلی و بنیادینی هستند که هر پژوهشگر دربارة ماهيت هستي، ماهيت انسان، سازمان شناختی انسان، ارزشها و مبانی ارزششناختی بهعنوان پایههای پژوهش خود اتخاذ کرده است (ناروئی نصرتی و همکاران، 1404). در این پژوهش به دلیل نقش کلیدی مبانی انسانشناختی، مبانی قرآنی و دینشناختی برخی مبانی در ساماندهی مؤلفهها و فرایندهای تغییر صرفاً به این دسته از مبانی اشاره شده است.
الف) مبانی انسانشناختی
1. انسان مرکب از دو جوهر(essence) نفس و بدن است (زمر: 42؛ بقره: 154).
2. تمام حقیقت انسان نفس اوست و تغییرات درون انسانی اصالتاً مربوط به نفس (روانی) هستند (صدرالدین شیرازی، 1981، ج8، ص51).
3. نفس با بدن رابطۀ تعلقی ـ ابزاری دارد (ناروئی نصرتی و عبدی، 1403، ص84).
4. نفس به دلیل رابطة تعلقی ـ ابزاری با بدن، هماهنگ با تغییرات خود بدن، بهویژه فعالیتهای مغزی ـ نخاعی را تغییر میدهد (ناروئی نصرتی، 1398؛ Hebb, 1949؛ ولف، 1997).
5. نفس نیز به دلیل رابطۀ تعلقیش با بدن، بر اثر تغییرات بدن، بهویژه تغییرات در سیستم اعصاب مرکزی بهعنوان مرکز تعلق خود، دگرگون میشود که سبب چنین تغییراتی رابطۀ تعلقی نفس به بدن است، نه تغییرات بدنی بهعنوان تغییرات بدنی (ناروئی نصرتی، 1398).
ب) مبانی قرآنی و دینشناختی
1. قرآن برنامهای هدایتگر است که بر پایۀ واقعیتهای انسانی و فطرت وی نازل شده است (بقره: 2؛ اسراء: 9).
2. قرآن در سطح توصیف، بیانگر عمیقترین و پیچیدهترین واقعیتهای انسانی است (اسراء: 9 و 106).
3. قرآن عالیترین برنامة تربیتی است که بر پایة واقعیتها و قواعد حاکم بر روان و بدن انسان نازل شده است (اسراء: 106؛ فرقان: 32).
4. قواعد روانشناختی را میتوان از گزارههای توصیفی و دستوری دین اسلام اعم از آیات قرآن، روایات و سیرة پیامبر؟ص؟ و دیگر معصومان؟عهم؟ کشف کرد.
اصول و گامهای تغییر روانشناختی در نظریة خودیابی اسلامی
گام اول: تلاش برای آگاهییابی و انباشت شناخت
انسان در اولین گام مواجهه با واقعیتها تلاش میکند شناختهای لازم در ارتباط با یک موضوع را پیدا کند. شناخت ترجمۀ cognition است که به معنای عمل دانستن یا فرایند دانستن و همچنین آنچه که دانستهشده یا تصورشده میباشد (Random House, 1999, p. 126). در زبان فارسی نیز شناخت، اسم مصدر از شناختن و به معنای آگاهی، علم، معرفت، شناسایی و آشنایی میباشد (دهخدا، 1377، ج10، ص14509). همچنین این واژه به معنای ادراک، فهم، اندریافت و دریافت بهکار میرود. شناختن در معانی اقرار کردن و دوستی داشتن نیز استعمال میشود (معین، 1379، ج2، ص2079ـ2080). شناخت در اصطلاح روانشناسی به دو شکل استعمال میشود (VandenBos, 2015, p. 201): در یک کاربرد، به مجموعه فعالیتهای ذهنی شامل دریافت و پردازش اطلاعات، شناخت گفته میشود (Andrew, 2009, p. 143). به تعبیر جامعتر، منظور از شناخت در اصطلاح روانشناسی، همة اشکال مختلف دانستن و آگاهی مانند ادراک، پنداشت، یادآوری، استدلال، قضاوت، تصور و حل مسئله است (VandenBos, 2015, p. 201). در واقع cognition در این موارد، توسط بیشتر روانشناسان به معنای غیر دقیق کلمه استعمال شده و برای اشاره به هر طبقهای از «رفتارهای» ذهنی استفاده میشود (Reber & Reber, 2001, p. 128)؛ در اصطلاح دوم cognition برای اشاره به دریافت ادراکی، ایده، خاطره و مواردی از این قبیل، بهکار میرود (VandenBos, 2015, p. 201). در این پژوهش شناخت به معنای عام دانستن اعم از دانستن عامیانه، تخصصی، منطقی بهکار میرود که به معنای دوم نزدیکتر، بلکه بر آن انطلباق دارد. شناخت همچنین شناخت یقینی، ظنی و احتمالی را نیز دربر میگیرد.
در نظریۀ خودیابی اسلامی شناختها بهمنزلۀ مقدمه و زمینهساز برای گام دیگری بهحساب میآیند که از آن به ایمان یاد میشود. این در حالی است که شناختگرایان از جمله رواندرمانگران شناختی فعالیت درمانی خود را بر این پیشفرض استوار ساختهاند که حالتهای تنشزا از جمله افسردگی، اضطراب و خشم اغلب بر اثر شیوههای تفکر مبالغهآمیز یا سوءگیرانه استمرار مییابند یا روبه وخامت میگذارند. در رویکرد شناختدرمانی وظیفۀ درمانگر آن است که به بیمار کمک کند تا سبک خاص تفکر خود را تشخیص دهد و آن را به کمک شواهد و منطق اصلاح کند (Leahyb, 2003, p. 1). در طرح درمانی آلبرت الیس که به درمان منطقی هیجانی شهرت دارد، الیس چارچوب سادة ABC را در نظر میگیرد، تا مشکلات مراجع را مفهومسازی کند. وی در این طرح A نشاندهندة رویداد فعالساز، B نشاندهندة باوری است که مراجع دربارة آن رویداد دارد و C نمایانگر واکنشهای هیجانی یا رفتار ویا نتایجی است که بر آن باور خاص مترتب میشود (Dryden, 1991, p. 9). در نظریة خودیابی اسلامی شناختها در هر مرتبه و میزانی صرفاً بهعنوان امور زمینهساز برای واقعیتی دیگر در نفس آدمی هستند که از آن به ایمان یاد میشود. بهعبارتدیگر، شناختها نقش ورودی یا همان اینپوت را برای نفس دارند و باعث میشوند نفس انسان به تولید یا بروندادی برسد که از آن به ایمان یاد میشود.
گام دوم: اذعان به یک امر یا ایمانآوری به یک چیز (شکلگیری اذعانهای پايه)
اذعان واقعیتی روانشناختی است که بر اثر مواجهه با واقعیت به دنبال انباشت شناختها، و گاهی تدبر و تفکر طولانی مدت از نفس صادر میشود و با محتوای هست، نیست، و شاید باشد، فرد آن را تجربه میکند. اذعان تولید و فعل نفس است که نفس وقوع آن را به شکل حضوری تجربه میکند؛ واقعیتی که در منابع دینی از آن به ایمان یاد میشود. بنابراین ایمان را نباید با تسلیم شدن و برخورداری از استدلال قطعی اشتباه گرفت؛ چنانکه علامه طباطبائی معتقد است که ایمان مرتبۀ بالاتر از تصدیق منطقی است. به تعبیر دیگر، عقد دوم قلب است. بر این اساس هرجا ایمان حقیقی هست، ضرورتاً تصدیق منطقی نیز حضور دارد؛ چراکه تصدیق منطقی موجب پیدایش ایمان حقیقی است، ولی اینطور نیست که هرجا تصدیق منطقی باشد، ضرورتاً ایمان حقیقی نیز وجود داشته باشد. شاهد این مطلب کفر و جهود فراعنه با وجود تصدیق منطقی است (فیاضی، 1384 ص6ـ19؛ زمخشری، 1407ق)؛ چنانچه در قرآن نیز آمده است: «فَلَمَّا جَاءَتهُْمْ ءَايَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُواْ هَاذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ × وَجَحَدُواْ بهَِا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانظُرْ كَيْفَ كاَنَ عَقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ» (نمل: 13-14). در جای دیگر میفرماید: «قَالَتِ الأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَلاكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الايمَانُ فىِ قُلُوبِكُمْ» (حجرات: 14).
در نظرية خودیابی اسلامی، ایمان یا اذعان قلبی آن چیزی است که نفس بهمنزلة سنگبنا یا مصالح ساختمانی خود تولید میکند و بهمنزلۀ دهلیزی است که نفس در بستر آن شروع به تغییر میکند. اذعان به اینکه عالم هستی خدایی دارد، یک نوع سنگبناست و اذعان به اینکه عالم هستی خدایی ندارد یا معلوم نیست که وجود داشته باشد یا وجود نداشته باشد، سنگبنایی دیگر با جنسی متفاوت است. چنانکه اذعان به اینکه هر چیزی را نمیدانیم نجاست به آن رسیده قطعاً پاک است با اذعان به اینکه هرچه را که احتمال میدهیم نجاست به آن رسیده شاید نجس باشد و باید از آن پرهیز کرد، بسیار متفاوت است، و دو بستر تغییری به شدت مقابل همدیگر را برای نفس به وجود میآورد: یکی سلامت روانی و دیگری بیماری روانی را در پی دارد. ایمان آن واقعیت پنهانی است که در درون همة ما تحقق مییابد، ولی از نظر اندیشمندان به دور مانده و با شناخت و سازمانیافتگیهای شناختی به هم آمیخته است. همین باعث شده است که اندیشمندان علل کامها و ناکامیها از جمله شکستها در درمانهای روانشناختی را بهدرستی متوجه نشوند.
گام سوم: فعالسازي اذعانها (ذکر)
در درون هریک از ما اذعانهای بیشماری از اول عمر تا کنون شکل گرفته است که در هروقت هر عمل، تنها برخي از آنها در سطح هشیار ذهن فعالاند. در نظرية خودیابی اسلامی نفس انسان پیوسته در دهليز و کانال اذعانهای فعال و یادآوریشدة روی ذهن، نه همة اذعانهای موجود درونیشده، حرکت میکند و دگرگون میشود. بهعنوانمثال، در نفس ما کموبیش این اذعان وجود دارد که ما از آن خداییم و بهسوی او باز میگردیم، ولی این اذعان همیشه در سطح هشیار ذهن ما فعال نیست. به همین دلیل خداوند ميفرمايند اين اذعان را در وقت مصيبت بر زبان جاری کن و بگو: «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ» (بقره: 156) تا این اذعان فعال شود. این همان سازوکاری است که در منابع اسلامی بهویژه قرآن از آن به ذکر یاد شده است. در واقع نفس به کمک ذکر دهلیز حرکت خود از میان دهلیزهای بیشمار را انتخاب میکند.
گام چهارم: عمل کردن به مقتضاي اذعان فعال
نفس با عمل کردن به اذعانهای فعال، در درون خود تغییر ایجاد میکند. در واقع، با هر بار عمل کردن به اذعانهای فعال، انرژی اذعانها را به خود میافزاید و اینگونه سازمانیافتگیها را در خود پدید میآورد. با عمل كردن كه گاهي فقط نمود ذهني و گاهي نمود خارجي و قابل مشاهده هم دارد، قدمهای روبه جلوی خود را برمیدارد. نفس با عمل کردن است که انرژي نفسانی توليدشده در درون اذعانها را در درون ذات خود جای ميدهد و ذات را يک قدم به پيش ميبرد. عمل كردن محتواي اذعان را در تمام ابعاد شناختي، عاطفي، انگيزشي، هشيار و ناهشيار در درون نفس جاي ميدهد و با هر عمل، نفس در دهليز اذعانهای پايه دربارة یک واقعیت یا رویداد دگرگون ميشود. اگر اذعانهای فعال سلامتبخش باشند، در مسير سلامت به پيش ميرود و با هر بار عمل کردن سالمتر ميشود. اگر اذعانهای فعال بيماريزا باشند، نفس در مسير بيماري به پيش ميرود و با هر بار عمل کردن بيمارتر ميشود.
به دلیل آنکه تنها و یگانه عامل تغییر نفس، عمل است و اذعان سنگبنا و نقش مصالح ساختمانی را دارد، در قرآن با اینکه در موارد زیادی ايمان با عمل ذکر شده، لیکن آياتي وجود دارد که نشان ميدهد تمام ثواب براي عمل است. خداوند ميفرمايند:
مسلماً کساني که ايمان آوردند و کارهاي شايسته انجام دادند، ما پاداش کساني که عمل نيکو به انجام رسانند را ضايع نخواهيم کرد. اين افراد کساني هستند که بهشت جاودان براي آنان است، باغهايي از بهشت که نهرها از زير درختان و قصرهايش جاري است، در آنجا با دستبندهايي از طلا آراسته ميشوند، و لباسهايي [فاخر] به رنگ سبز از حرير نازک و ضخيم دربر ميکنند؛ درحاليکه بر تختها تکيه کردهاند. چه پاداش خوبي، و چه جمع نيکويي (کهف: 30ـ31).
علامه طباطبائي (1390ق) در تفسیر آیه ميفرمايند: «در اين آيه پاداش براي ايمان و عمل صالح قرار داده شده است. از آيه استفاده ميشود براي ايمان خالي بدون عمل هيچ پاداشي وجود ندارد، بلکه چه بسا آيه اشعار دارد که ايمان بدون عمل، خود نوعي ظلم است» (طباطبائی، 1390، ج13، ص305). در آية ديگري ميخوانيم: «اما کسي که ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد، پاداشي نيکوتر خواهد داشت و ما دستور آساني به او خواهيم داد» (کهف: 88). از آیات قرآن نیز به روشنی بهدست میآید که برای تغییر نفس هر دو عنصر ایمان و عمل لازماند، ولی عمل عامل تمامکننده و پیشبر است.
این قاعدهای است که نظریۀ خودیابی اسلامی بر آن استوار است و حاصلش آن است که هر سازمانیافتگی اعم از هنجار و نابهنجار که در فرد شکل گرفته است، حاصل عملهایی است که فرد تا همان لحظه انجام داده است و این رابطه به شکل تساوی ریاضی برقرار است و مو نمیزند که بر آیۀ «وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلاّ ما سَعَي» (نجم: 39) منطبق است. همچنین آیۀ 49 سورۀ کهف که میفرماید:
و کتاب در آنجا گذارده میشود، پس گنهکاران را میبینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند و میگویند ای وای بر ما این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته مگر اینکه آن را بهشمار آورده است؟ آنها در این لحظه همه هر آنچه را که عمل کردهاند حاضر میبینند و پروردگار تو به هیچکس ستم نمیکند (کهف: 49)،
میتواند اشاره به این واقعیت باشد که کتاب هرکس نفس خودش است که هر آن مساوی با اعمال خود است. بهعبارتدیگر، طبق این نظریه نفس انسان نامة اعمال خود است. آیههای سیزدهم و چهاردهم سورة اسراء با وضوح بیشتری بر این واقعیت انسانی دلالت میکنند که نفس هرکس نامة عمل فرد نیز است. علامۀ طباطبائی میفرماید:
بنابراین مراد از جملۀ «وَكُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَئرِهُ فىِ عُنُقِهِ»، این است که خواست خدا اینگونه بوده است که آنچه سعادت و شقاوت را برای آدمی به دنبال دارد، همیشه بر گردنش آویخته است، خدا عمل او را اینطور به امری لازم و جداییناپذیر از او تبدیل کرده است. بنابراین معنای آیه این است که خداوند آدمی را چنان آفریده که هر عملی قائم به عاملش بوده و خیر و شر آن به خود او برمیگردد، و از خود او به کس دیگری گذر نخواهد کرد (طباطبائی، 1390، ج13، ص54).
گام پنجم: تکرار عمل و تثبیت سازمانیافتگی
وقتی فرد عمل را تکرار میکند با هر بار عمل کردن، سازمانیافتگی خاصی را در خود پدید میآورد که همان چیزی است که در منابع دینی از آن به ملکات نفسانی یاد میشود. بعد از شکلگیری ملکات نفسانی فرد دیگر در چارچوب همان ملکات عمل میکند و چنان اقدام میکند که گویی گزینة دیگری در اختیار ندارد. خداوند ميفرمايند: «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ»؛ «وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلاّ ما سَعَي»؛ «كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَي شاكِلَتِهِ» و آيات ديگر که دلالت ميکنند آدمي هر آنچه را در درون خود دارد، خود به وجود میآورد و برای همیشه در درون خود جایگزین میکند. همین واقعیت انسانی را آیات 21ـ36 سورة نبأ نیز نشان میدهند. طبق اين نظريه وزن وجودي هر فردي در همة ابعاد اعم از معنوي، عقلاني، اخلاقي، خلقي و... به دقت برابر با عملهايي ميباشد که تا همان لحظه انجام داده است، با يک تساوي رياضي بدون کم و زياد. مراد از عمل همة عملهاست اعم از جوارحی و جوانحی و واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح. همۀ عملها جزئی از نفس انسان میشوند اعم از نماز خواندن، روزه گرفتن، خوردن و آشامیدن و حتی دستشویی رفتن که رفتاری با سرمایهگذاری روانی اندک در زندگی انسان بهشمار میآید.
گام ششم: صدور خودبهخودی عمل
درست همانند آنچه در مهارت رانندگی، مهارت خوردن و آشامیدن و راه رفتن رخ میدهد، همینکه عمل را اراده میکنیم چارچوب و کم و کیف آن نیز فعال میشود و ساختار عمل بهگونهای خاص رقم میخورد که رابطۀ تعاملی عمل و سازمانیافتگی و برعکس را نشان میدهد.
درمان بيماريهاي رواني بر اساس نظریة خودیابی اسلامی
بر اساس نظریۀ خودیابی اسلامی بيماريهاي رواني كه در منابع آسیبشناختی و روانپزشکی توصيف شدهاند، حالتها و سازمانیافتگیهای نفس انسان هستند كه نفس آنها را طي فرايند پیشین، یعنی تراکم شناختها، اذعان (ايمانآوري)، یادآوری (ذکر)، عمل، تکرار عمل و صدور خودبهخودی عمل به وجود میآورد. اگر نفس بخواهد خود را تغییر دهد، یعنی طبق اصطلاح مسیر درمانی را طی کند، باید سامانیافتگی بیماریآور را حذف و سازمانیافتگی سلامتآور را در درون خود نصب کند که درمان واقعی اینگونه تحقق مییابد. طبق این نظریه، فردي را كه طبق معياري خاص افسرده یا مبتلا به وسواس ـ ناخودداری ميناميم، خود در زماني خاص اذعانهای افسردهساز و وسواسآور را بهعنوان اذعانهای صحيح پذيرفته و به آنها عمل كرده و با هر بار عمل کردن به آن اذعانها چنان تغيير همه جانبهاي در خود پديد آورده که ما در لحظة مراجعه به او افسرده یا مبتلا به وسواس ـ اجباری ميگوييم. اين فرد در کنار اذعانهای افسردهساز، بهتدریج اذعانهای شاديبخش و نشاطآور و همچنین اذعانهای چارچوبمند و قاطعانه را انکار و از عمل به آنها اجتناب میکند و اینگونه سازمانیافتگی سلامتآور را از درون نفس حذف و سازمانیافتگی افسردگی و وسواس ـ اجباری را در درون خود جای میدهد (ناروئی نصرتی، 1398). در اینجا لازم است برای اینکه قدری معلوم شود که افراد چهبسا با دانش یکسان، ولی در ارتباط یک واقعیت مانند نحوة سرایت نجاست، اذعانهای متفاوت داشته باشند، مثالی عملی و کاربردی ارائه شود. این افراد درست در وقت عمل با اینکه مثلاً هر دو روحانی هستند و درس یکسانی خواندهاند و شناختهای یکسانی دارند، ولی به دلیل اینکه ایمانها یا اذعانهای متفاوت دارند، یکی در خط سلامت و دیگری در خط بیماری و وسواس ناخودداری حرکت میکند. این رویداد به این دلیل واقع میشود که اذعانها یا ایمانهایشان در جهت مخالف هم قرار دارند.
با این بیان معلوم میشود که اذعانها میتوانند هماهنگ با شناختها و یا در مقابل و برخلاف آنها شکل بگیرند. در افراد بیمار معمولاً اذعانها به میزان زیادی با شناختها فاصله دارند، بلکه در مقابل آنها هستند (ناروئی نصرتی، 1398)
فرایند تغییر روانشناختی و درمان
در نظریة خودیابی اسلامی درمان به معنای حذف تدریجی سازمانیافتگی بیماریزا و نصب سازمانیافتگی سلامتمحور است که طی هفت گام مرتبط با همدیگر محقق میشود.
گام اول، تراکم شناختهای مرتبط با سازمانیافتگی بیماریزا و سلامتآور: در این گام شناختهای مرتبط با سازمانیافتگی بیماریزا مثلاً وسواس ناخودداری طهارت و نجاست ارائه میشود، بهویژه فرایند تغییر روانی بهخصوص چگونگی حرکت نفس در خط بیماری، استمرار و تثبیت آن طبق مدل پیشین ارائه میشود. تفاوت میان شناخت و اذعانها توضیح داده میشود تا مراجع بداند حرکت درمانی چگونه آغاز و پایان مییابد.
گام دوم، اذعان (ایمان) به باورهای سلامتآور و انکار باورهای بیماریزا: این مرحله اساسیترین بلکه بنیان درمان و تغییر روانی را شکل میدهد. در این گام مراجع باید بداند که او صرفاً با اینکه چیزهایی را نمیدانسته و اکنون دیگر آگاهی یافته است، هیچ تغییری در او ایجاد نمیشود، بلکه تغییر نقطة شروعش اذعان به باورهای سلامتآور و انکار باورهای بیماریآور است؛ مثلاً در وسواس ناخودداری سرایت نجاست، اذعان کند که هرچه را که واقعاً با چشم ندیده یا با دست لمس نکرده که نجاست به آن رسیده قطعاً پاک است و در مقابل، اینکه در گذشته بنا میگذاشته هر آنچه را که احتمال میدهد نجس است از آن اجتناب میکرده اذعانی نادرست بوده است و او در این زمینه اشتباه میکرده است. این معنی منطبق بر مفاد آیة شریفة «فَمَن يَكْفُرْ بِالطَّغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لا انفِصَامَ لَهَا» است که بدون کفرورزی به مسیر نادرست و ایمان به مسیر درست حرکت صحیح و پایدار در عرصة خاص از جمله حرکت معنوی تحقق نمییابد.
گام سوم، مرور ذهنی (ذکر): فعالسازی اذعانهای سلامتآور و انکار باورهای بیماریزا در حین عمل؛ چنانکه در مرحلة سوم از مدل اصول و گامهای تغییر روانشناختی ذکر شد، فرد برای تغییر روانشناختی در مسیر خاص باید اذعانهای ویژة آن مسیر را با آگاهی فعال کند تا نفس با عملی که انجام میدهد در درون دهلیزهای سلامتمحور حرکت کند. اگر چنین نکند در واقع نفس در همان دهلیزهای پیشین که بیماریآور هستند حرکت میکند و در واقع فرد بیمار بیمارتر میشود؛ مثلاً کسی که به بیماری سرایت نجاست مبتلاست، باید با مواجهه شدن با آن چیزی که احتمال عقلی نجاست دارد با قاطعیت این اذعان را فعال کند که این شیء یا مکان بهطور قطعی پاک است و این را هشیارانه روی ذهن خود فعال نگه دارد و آن سویش را که شاید نجس باشد را انکار کند تا گامهای درمان بهدرستی برداشته شود.
گام چهارم، انکار و اجتناب از اذعانهای بیماریزا: فرد بیمار همواره اذعانهای پیشین و بیماریآورش در وقت عمل فعال میشوند و گرایش شدید به عمل به آنها دارد و اگر از عمل به آنها بازداشته شود معمولاً اضطراب و تنش شدیدی تجربه میکند؛ چنانکه ذکر کردیم با هر بار عمل کردن به این اذعانها او در واقع بدتر میشود. برای اینکه در مسیر درمان قرار گیرد ضمن اذعان به باورهای صحیح باید علاوه بر انکار باورهای نادرست از عمل به باورهای نادرست اجتناب کند. این واقعیتی است که در رویکرد مواجهه و جلوگیری از پاسخ بهکار گرفته شده و تا حدودی نتیجهبخش بوده است. مفاد آیاتی از قرآن که میفرمایند فرد باید به طاغوت کفر بورزد و از آن اجتناب هم بکند نیز همین معنی است؛ چنانکه خداوند میفرمایند: «وَالَّذِينَ اجْتَنَبُواْ الطَّغُوتَ أَن يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُواْ إِلىَ اللهِ لهَُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَاد * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئكَ الَّذِينَ هَدَئهُمُ اللهُ وَأُوْلَئكَ هُمْ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ» (زمر: 17ـ18)؛ و كسانى كه از عبادت طاغوت پرهيز كردند و بهسوى خداوند بازگشتند، بشارت از آن آنهاست؛ پس بندگان مرا بشارت ده! همان كسانى كه سخنان را مىشنوند و از نيكوترين آنها پيروى مىكنند. آنان كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند.
گام پنجم، عمل واقعی و قاطعانه به اذعانهای سلامتآور: طبق آنچه در گام چهارم از فرایند تغییر روانشناختی ذکر شد، موتور حرکت روان انسان عمل اوست. اگر با واقعیتی مواجه شود؛ هرچند اذعانهای سلامتآور را فعال کند، تا وقتی به این اذعانها عمل نکند، تغییر مثبت در مسیر درمان او تحقق نمییابد. بنابراین اینکه قرآن برای انسان ایمان و عمل صالح را مایۀ نجات و سعادت او میداند، به این دلیل است که حرکت نفس انسان با دو بال ایمان و عمل تحقق مییابد. این سختترین گامی است که در فرایند تغییر باید برداشته شود که به دلیل سازمانیافتگی پیشین مدت طولانی زمان لازم دارد تا آثار مثبت و بعضاً اعجابآور آن نمایان شود. فرض کنیم فردی به وسواس سرایت در طهارت و نجاست مبتلاست، و همۀ فرایند سلامت و بیماری به او معرفی شود، و او به باورهای صحیح اذعان کند، ولی در وقت عمل طبق آنچه در گذشته عمل میکرده است، عمل کند، این فرد با هر بار عمل کردن به اذعانهای پیشین بدتر میشود و بهجای درمان بر یأس و ناامیدیش افزوده میشود.
گام ششم، تکرار عمل سلامتآور (حذف سازمانیافتگی بیماریزا و بارگذاری سازمانیافتگی سلامتآور): بر اساس نظریۀ خودیابی اسلامی درمان وقتی رخ میدهد که سازمانیافتگی جدید نصب و سازمانیافتگی پیشین حذف شود و زمینۀ عود بهطورکلی از بین برود یا دستکم بسیار تضعیف شود. این امر وقتی محقق میشود که فرد مدت طولانی با باور به اذعانهای سلامتآور به آنها عمل کند. با هر بار عمل کردن در واقع یک درجه بر سازمانیافتگی نو افزوده میشود و یک درجه از سازمانیافتگی پیشین کاسته میشود و اینگونه آن حذف و نصب فایلها یا سازمانیافتگیها رخ میدهد. تکرار عمل یکی از امور مطلوبی است که در منابع دینی بر آن صحه گذاشته شده، بلکه بر آن تأکید شده است؛ چنانکه آیۀ «وَوَاعَدْنَا مُوسىَ ثَلاثِينَ لَيْلَةً و أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسىَ لأَخِيهِ هَرُونَ اخْلُفْنىِ فىِ قَوْمِى وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِين»، مطلوبیت تکرار عمل، بلکه ضرورت آن را نشان میدهد. خداوند میفرمایند: «و ما با موسى سى شب وعده گذاشتيم؛ سپس آن را با ده شب [ديگر] تكميل نموديم، به اين ترتيب ميعاد پروردگارش [با او] چهل شب تمام شد» (اعراف: 142)؛ یعنی عمل عبادت موسی؟ع؟ باید سی شب طول بکشد و اگر قدری مطابق برنامه انجام نشود، لازم میآید ده شب دیگر تکرار شود تا سازمانیافتگی لازم برای یک دستور مثلاً تورات برای حضرت موسی؟ع؟ محقق شود.
گام هفتم، تثبیت سازمانیافتگی سلامتآور (انجام عمل سلامتمحور بهصورت خودبهخودی و فعال نشدن سازمانیافتگی بیماریزا در حین عمل): این گام نهایی درمان است که فرد با عمل به اذعانهای سلامتآور و انکار و اجتناب از اذعانهای بیماریآور چنان تغییر کند که در وقت عمل سازمانیافتگی بیماریآور فعال نشود. چه بسا این همان مرحلهای است که از آن به توبۀ نصوح یاد میشود. علامه طباطبائی در تفسیر آیۀ 8 از سورۀ تحریم میفرماید:
كلمۀ «نصوح» از مادۀ نصح است كه به معناى جستوجو از بهترين عمل و بهترين گفتارى است كه صاحبش را بهتر و بيشتر سود ببخشد، و اين كلمه معنايى ديگری نيز دارد که عبارت است از اخلاص. وقتى مىگوییم: «نصحت له الود» معنايش اين است كه من دوستى را با او به حد خلوص رساندم، و اين معنايى است كه راغب براى اين كلمه آورده است. به گفتۀ او، توبۀ نصوح مىتواند عبارت از توبهاى باشد كه صاحبش را از برگشتن به طرف گناه باز بدارد، و يا توبهاى كه بنده را براى رجوع از گناه خالص سازد، و درنتيجه، ديگر به آن عملى كه از آن توبه كرده بر نگردد (موسوی، 1374، ج19، ص563).
اگر به روایتی که از امام علی؟ع؟ دربارۀ کسی که در حضور آن حضرت گفت «استغفر الله» دقت شود، بهدست میآید که حضرت؟ع؟ برای شکلدهی سازمانیافتگی استغفار در درون وی، همین مراحل را به او گوشزد میکند. حضرت؟ع؟ به آن فرد فرمود: «آیا میدانی استغفار چیست؟» همانا استغفار، درجۀ والامرتبگان (علیین) است و آن اسمی است که شش مرحله را به همراه دارد: اول، پشیمانی از آنچه در گذشته انجام دادهای؛ دوم، تصمیم جدی بر اینکه هرگز به آن گناه بازنگردی؛ سوم، اینکه حقوق مردم را به آنان بازگردانی تا زمانی که خدا را ملاقات کنی؛ درحالیکه پاک و بدون هیچ دَینی باشی و هیچ حق تضییعشدهای بر عهدهات نباشد؛ چهارم، اینکه به سراغ هر واجبی از واجبات الهی که ضایع کردهای بروی و حق آن را ادا کنی؛ پنجم، اینکه به سراغ گوشتی (از بدن خود) بروی که از راه حرام (سُحت) روییده است و آن را با اندوه و حسرت (و ریاضت و توبه) آب کنی تا اینکه پوست به استخوان بچسبد و گوشتی تازه میان آنها بروید؛ ششم، اینکه به بدن خود، درد و رنج طاعت (عبادت) را بچشانی، همانگونه که شیرینی معصیت (گناه) را به آن چشانده بودی، آنگاه است که میتوانی بگویی «اَستَغفِرُ اللهَ»؛ از خدا آمرزش میخواهم. این روایت در واقع فرایند یک سازمانیافتگی نو را شرح میدهد و هم از بینبری سازمانیافتگی قبلی را که کلمۀ استغفار از آن صادر میشده است.
نتیجهگیری
بر اساس آیات قرآن و روایات اسلامی، سازمانیافتگیهای نفس اعم از سلامتآور و بیماریآور طی فرایند انباشت شناختها، اذعان (ایمان)، ذکر، عمل، انکار، اجتناب و تکرار به وجود میآیند و از بین میروند. این مؤلفههای ششگانه و فرایند آن، مدل شکلگیری و تغییر سازمانیافتگیهای روانی اعم از سلامتآور و بیماریزا را شکل میدهند. این مدل با فهمی که در آیین کارما (karma) مبنیبر اینکه شرایط کنونی فرد نتیجۀ اعمال گذشته اوست (Wulff, 1997, p. 656)، هماهنگ است، لیکن در این آیین نحوۀ ارتباط گذشته، حال و آینده فرد با عملهای وی شرح داده نشده است. نظریۀ خودیابی اسلامی با نظریۀ انتخاب (theory of choice) ویلیام گلاسر (1998، ص3ـ5) که ریشۀ بدبختی و اختلالهای فرد را انتخابهای وی میداند، سازگار است، ولی نظریۀ گلاسر مؤلفهها و فرایند تغییر روان را به نحو مطلوب دستکم آنگونه که در نظریۀ خودیابی آمده، بیان نکرده است. نظریۀ خودیابی اسلامی برخلاف رویکرد شناختی در پدیدآیی و دگرگونسازی طرحوارههای شناختی که شناخت به معناي دانستن و رمزگرداني و ميزان توجه از عوامل دگرگونیها و تفاوتهای روانی میداند (Jenike, 1998; Simos, 2002). اذعانها را بهعنوان سنگبناها، سلولها و واحدهای انرژی میداند که پیوسته وارد نفس انسان میشوند و نفس را تغییر میدهند. شناختها اعم از باورهای منطقی، عرفی و حتی براهین فلسفی صرفاً مقدماتی برای اذعانها هستند که میتوانند زمینهسازی شکلگیری اذعان شوند؛ زیرا تا وقتی اذعانی در نفس تحقق نیابد دگرگون شدن نفس آغاز نمیشود.
نظریۀ خودیابی رفتارها اعم از مشهود و غیرمشهود را صرفاً ابزار درونیسازی اذعانها، چارچوب مشهود اذعانها و تجسم سازمانیافتگیهای روانی میداند و برای آنها نقش مستقلی قائل نیست. این برخلاف رویکرد رفتارگرايي است که عمدتاً بر این باورند که رفتار را متغیرهایی کنترل و اصلاح میکنند که بیرون موجود زنده وجود دارند و در درون آن چیزی اعم از فرایند، کشاننده یا هر فعالیت درونی دیگر وجود ندارد (Schultz & Schultz, 2009, p. 385). خودیابی اسلامی برخلاف روانتحلیلگری بر پایۀ روانهشیار و سازمانیافتگیهای هشیار پایهگذاری شده که در آن ناهشیار صرفاً جنبهای بالنسبه کوچک ولی مهم از سازمانیافتگیهای روانی است. در مقابل، روانتحلیلگری با ناهشیار آغاز شد و فروید آن را انقلابی در نگاه به ساختار روان انسان بهحساب آورد و آن را در سطح انقلابی دانست که کوپرنیک در فیزیک و داروین در زیستشناسی پدید آوردند (Elliott & Prager, 2016, p. 14). نظریۀ خودیابی در کنار تأکید بر نقش اختیار و انتخابهای فرد در سازمانیافتگیهای روانی و دگرگون شدن دائم و معمولاً روبه رشد که روانشناسان انسانگرا نیز از آن سخن میگویند (Royce & Mos, 1981; iSchneider and et al, 2015; 1981)، مؤلفهها و فرایند تغییرات روانی را بر اساس قرآن و دیگر منابع اسلامی با نگاهی کلنگر شرح داده است که در هیچیک از رویکردهای روانشناختی از جمله رویکرد انسانگرایی نیامده است.
نظریة خودیابی اسلامی با اندیشۀ بنیادین ملاصدرا، مبنیبر حرکت جوهری نفس هماهنگ است که به باور او، نفس مسافری است که سفر را در ذات خود انجام میدهد و منزلها و مقامهایی که در ذاتش جای دارند به کمک ذاتش طی میکند؛ سپس در هر گامی که برمیدارد پایش را روی سرش میگذارد، بلکه سرش را روی پایش میگذارد و این امر عجیبی نیست (صدرالدین شیرازی، 1981، ج9، ص290)، لیکن نظریۀ خودیابی اسلامی چگونگی این تغییر بر اساس مدل اذعان (ایمانآوری)، یادآوری (ذکر)، عمل، انکار (کفرورزی) و اجتناب را شرح داده است که دستکم در آثار ملاصدرا بهصورت مدلی کلنگر طرح نشده است.
نظریۀ خودیابی اسلامی در دگرگونسازی سازمانیافتگیهای روانی با فرایند تغییری که در برخی روایات از جمله حدیث استغفار که از حضرت امام علی؟ع؟ نقل شده است انطباق دارد. در این روایت حضرت به فردی که در حضور ایشان گفت «استغفر الله» فرمودند: «مادرت به عزایت بنشیند آیا میدانی استغار چیست؟» سپس برای استغفار واقعی یا سازمانیافتگی استغفار شش مرحله برشمردند که با نگاهی دقیق با مراحل درمان در نظریۀ خودیابی اسلامی انطباق دارد.
در پایان، نظریۀ خودیابی اسلامی نظریهای کلنگر است که همۀ مؤلفهها و فرایند تغییر نفس را در خود جمع کرده است. این نظریه از انباشت شناختها آغاز میشود، پس شناختدرمانی را در خود جای داده است، ولی شناخت را عنصر اصلی حرکت نفس نمیداند، بلکه آن را صرفاً مقدمهای برای حرکت میداند. در این نظریه اذعانها که همان ایمانها هستند مایۀ تغییر یا سنگبنای تغییر روانی شمرده شدهاند. این عنصر در دیگر نظریهها از آن سخنی به میان نیامده است. ذکر و یادآوری آگاهانه از دیگر مؤلفههایی است که بر آن تأکید شده، بلکه ضروری دانسته شده است که در دیگر نظریهها به روشنی نیامده است. مؤلفۀ دیگر عمل آگاهانه به همراه فعالسازی اذعانهاست که هرچند در رفتارگرایی بر اصلاح رفتار تأکید شده، ولی رابطۀ عمل و شناخت شرح داده نشده است که سیموس بر این مطلب صحه میگذارد (Simos, 2002, p. 146). ناهشیاری یکی از جنبههای اذعان است که چون فرایند درونسازی شدن آن برای نوع افراد معلوم نیست، تصور میکنند یک واقعیت ناهشیار در درون آدمی وجود دارد که روان فرد را به این سو و آن سو حرکت میدهد. بنابراین در واقع رویکرد فروید بخشی از عناصر این نظریه است. اختیار و انتخاب نیز از ابعاد این نظریه است؛ چنانکه گفته شد فرد اولاً باید بداند اذعان سلامتآور کدام است، و اذعان بیماریآور کدام است. بهعلاوه فرایند بیماری و سلامت را قدری آشنا شود؛ سپس میان اینها آگاهانه به انتخاب بپردازد. از اینجا روشن میشود نظریۀ خودیابی نظریۀ انسانگرایی را که مبتنیبر اختیار و انتخاب است را نیز دربر دارد. بنابراین میتوان گفت روانشنان همواره صرفاً جنبة وجود انسان را در نظر گرفتهاند و کلیت انسان را به آن تقلیل دادهاند، ولی قرآن که دفترچۀ راهنمایی خالق برای مخلوق است، همۀ ابعاد او از جمله فرایندهای تغییر وی را بهطور کامل در نظر گرفته است. همین است که خداوند فرمودهاند: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً» (اسراء: 9)؛ اين قرآن، به راهى كه استوارترين راههاست، هدايت مىكند، و به مؤمنانى كه اعمال صالح انجام مىدهند، بشارت مىدهد كه براى آنها پاداش بزرگى است.
- قرآن کریم. ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی.
- نهجالبلاغه (1986). صبحی صالح. قم: دار الهجره.
- دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
- زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق عوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل. مصحح: مصطفی حسین احمد. بیروت: دار الکتاب العربی.
- صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات
- موسوی، سیدمحمدباقر (1374). ترجمة تفسیر المیزان. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
- فیاضی، غلامرضا (1384). حقیقت ایمان از منظر ملاصدرا و علامه طباطبائی. پژوهشهای دینی، 1(1)، 5ـ15.
- معین، محمد (۱۳۷۹). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
- ناروئی نصرتی، رحیم (1398). نظریۀ خودیابی اسلامی در درمان وسواس. قم: مؤسسۀ آموزشی وپژوهشی امام خمینی(ره).
- ناروئی نصرئی، رحیم و عبدی، حسن (1403). علمالنفس از دیدگاه اندیشمندان مسلمان. زیر نظر آیتالله سیدمحمد غرویراد. قم: جعفری.
- ناروئی نصرتی، رحیم، بشیری، ابوالقاسم، احمدی محمدآبادی، محمدرضا و میردریکوندی، رحیم (1404) مبانی روانشناسی اسلامی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ویل، دیوید و ویلسون، راب (1385). وسواس و درمان آن. ترجمة سیاوش جمالفر. تهران: ارسباران.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.



